मी विश्वास ठेवतो…
“मी विश्वास ठेवतो” किंवा “आम्ही विश्वास ठेवतो” असे म्हणून आपण आपल्या श्रद्धेची घोषणा करायला सुरुवात करतो. श्रद्धासूत्रात जी श्रद्धा आपण जाहीरपणे व्यक्त करतो, उपासनाविधीत जी साजरी करतो आणि देवाच्या आज्ञांचे पालन करून व प्रार्थना करून जी जगतो, त्या चर्चच्या श्रद्धेचे विवेचन करण्यापूर्वी आपण प्रथम विचारले पाहिजे: “विश्वास ठेवणे” म्हणजे काय? (कॅथलिक चर्चची धर्मशिक्षणसंहिता #26)
“मी विश्वास ठेवतो…” या छोट्याशा वाक्याबद्दल आपण काय सांगू शकतो? “मी विश्वास ठेवतो” असे म्हणण्याचा अर्थ काय? अशा कितीतरी गोष्टी नाहीत का, ज्यांवर आपण विश्वास ठेवू शकतो? स्वतःबद्दल आपल्याला अधिक चांगले वाटावे म्हणून एखाद्या गोष्टीवर विश्वास ठेवण्याची वैयक्तिक निवड, एवढाच विश्वास ठेवण्याचा अर्थ आहे का? आपल्याहून श्रेष्ठ अशा कशावर तरी विश्वास ठेवायचे ठरवल्याने आपल्याला केवळ अधिक सुरक्षित वाटते का?
आणि “का?” या प्रश्नाचे काय? ज्या गोष्टींवर माझा विश्वास आहे, त्यांवर मी विश्वास का ठेवतो? लहानपणी मला हेच शिकवले गेले म्हणूनच का? की जे शिकवले गेले त्यावर अविश्वास दाखवण्याचे मला काही कारण नाही, एवढेच?
इतिहासात असंख्य लोकांनी या प्रश्नांना भिडण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यांपैकी काही जण जगातील सर्वांत प्रतिभावान विचारवंतांमध्ये गणले जातात. इतर काहींनी या प्रश्नांवर फारसा बौद्धिक विचार केला नाही. पण इतिहासभर असंख्य लोकांनी विश्वास ठेवणे म्हणजे काय, याचा विचार केला आहे, हे खरे. काहींनी आपले विचार पुस्तके आणि लेखांतून सर्वांसमोर मांडले. काहींनी घरी आपल्या जोडीदाराशी, मुलांशी किंवा मित्रांशी याबद्दल चर्चा केली. तर काहींनी हे प्रश्न मनातच ठेवून त्यांवर स्वतःपुरते चिंतन केले. लोक आपल्याविषयी काय मत बनवतील किंवा आपल्यावर टीका करतील, या भीतीने त्यांनी आपले विचार इतरांना सांगितले नाहीत.
तुमचा श्रद्धेचा प्रवास कसा झाला आहे? आपल्या श्रद्धांविषयी तुम्ही खोलवर विचार केला आहे का? नेमके कशावर तुमचा विश्वास आहे, हे तरी तुम्हाला माहीत आहे का? देव, विश्वाची निर्मिती, मृत्यूनंतरचे जीवन, नैतिक जीवन, उपासना अशा विषयांवरील कठीण प्रश्नांना तुम्ही भिडला आहात का?
या प्रश्नांवर विचार करून तुम्ही काही निष्कर्षापर्यंत पोहोचला असाल, तर “का?” या दुसऱ्या प्रश्नाचाही तुम्ही खोलवर विचार केला आहे का? या किंवा त्या गोष्टीवर माझा विश्वास का आहे? माझ्या श्रद्धांना काही ठोस आधार आहे का? की ठाम भूमिका घेऊन आपली श्रद्धा उघडपणे सांगायला मला संकोच किंवा भीती वाटते?
या प्रश्नांना थेट भिडणे हा या पुस्तकाचा उद्देश आहे. पण सर्वप्रथम श्रद्धेचा हा प्रश्न नेमका काय आहे, हे समजून घेणे आवश्यक आहे. म्हणजेच, हा प्रश्न आणि त्याच्याशी निगडित इतर सर्व प्रश्न समजून घेतल्याशिवाय आपण योग्य उत्तरापर्यंत पोहोचू शकणार नाही. खऱ्या उत्तरापर्यंत. ज्या उत्तरावर आपला खरोखर विश्वास आहे आणि ज्यासाठी आपण आपले जीवन पणाला लावायलाही तयार आहोत, अशा उत्तरापर्यंत. पण आपण या प्रश्नाचा नीट विचार केला नाही, प्रामाणिकपणे त्याची छाननी केली नाही, सर्व शक्यता तपासल्या नाहीत आणि सत्याचा शोध घेतला नाही, तर “मी विश्वास ठेवतो!” एवढे छोटेसे वाक्यही खऱ्या ठामपणे उच्चारणे आपल्याला फार कठीण जाईल.
या प्रकरणात श्रद्धा, विश्वास आणि श्रद्धेपर्यंत व तिच्या खात्रीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया यांचा विचार केला आहे. यावर निवांतपणे चिंतन करा. तुमच्याकडून आवश्यक ते प्रयत्न मनापासून केल्याशिवाय पुढे जाऊ नका. हा केवळ बुद्धीचा व्यायाम नाही; सत्य स्वीकारण्यासाठी मन खुले ठेवण्याचाही हा सराव आहे. सत्य जसे आहे तसे त्याला सामोरे जाण्याचा, ते मनात खोलवर मुरू देण्याचा आणि त्याला आपले जीवन बदलू देण्याचा हा सराव आहे.
आपल्या सर्वांत मूलभूत इच्छेचा विचार करून सुरुवात करूया.
सुखाची इच्छा
तुमच्या हृदयात अशी एक इच्छा आहे, जी तुम्ही काढून टाकू शकत नाही. ती तुम्हाला कधीच झटकून टाकता येणार नाही. तिची ओढ तुम्हाला सदैव राहील आणि ती पूर्ण करण्याचा प्रयत्न तुम्ही नेहमी कराल. खरे तर, ही तुमच्या जीवनाला दिशा देणाऱ्या सर्वांत मूलभूत इच्छांपैकी एक आहे. तुम्ही जे काही करता, त्या सगळ्यावर तिचा प्रभाव पडतो! कोणती आहे ही इच्छा? ती म्हणजे तुमच्या अस्तित्वाच्या गाभ्यात कोरलेली सुखाची खोल आणि अढळ इच्छा!
तुम्हाला सुखी व्हायचे आहे, एवढेच. ही इच्छा तुम्हाला झटकून टाकता येत नाही. विशेष म्हणजे, घोर पापांत बुडलेल्या जीवनामागेही सुखाचीच इच्छा असते. अर्थात, “सुख” मिळवण्याचा मार्ग म्हणून पाप निवडले जाते, तेव्हा सुख कशात आहे याबद्दल गफलत झालेली असते. तरीही, कोणत्या ना कोणत्या प्रकारचे सुख मिळावे, या इच्छेनेच पापही केले जाते.
काही उदाहरणे पाहूया. एखादी व्यक्ती अमली पदार्थ का घेते? कारण त्यातून आपल्याला सुख मिळेल, असा तिचा चुकीचा समज असतो. किंवा एखाद्याचा संयम सुटून तो रागाने का भडकतो? कारण राग असा बाहेर काढल्याने आपल्याला समाधान मिळेल, असा त्याचा चुकीचा समज असतो. आणि हो, अशा विपरीत मार्गाने का होईना, क्षणभर समाधान मिळतेही. पण यातून किंवा इतर कोणत्याही पापातून मिळणारे समाधान क्षणभंगुर असते. शेवटी माणसाच्या जीवनात सुख कमी होते आणि असमाधान वाढते.
पण इथे महत्त्वाचा मुद्दा आहे तो सुखाच्या इच्छेचा. ती अढळ आहे. “मला खरोखर दुःखी व्हायचे आहे!” असे कोणीही प्रामाणिकपणे म्हणू शकत नाही. काही जण स्वतःलाच दुःखी करून घेतात, पण मनापासून तसे व्हावे असे कोणालाच वाटत नाही. ते फक्त चुकीच्या मार्गाने सुख शोधत असतात.
आनंदाची ही इच्छा अढळ आहे, कारण ती आपल्या स्वभावातच कोरलेली आहे. ती आपल्या ठायी आहे आणि ती नाहीशी होणार नाही. हे समजून घेण्यासाठी आपण असे म्हणू शकतो: “सूर्य तेजस्वी आहे” किंवा “पाणी ओले असते.” “तेज” आणि “ओलेपणा” हे अनुक्रमे सूर्याचे आणि पाण्याचे मूलभूत गुण आहेत. ते त्यांच्यापासून वेगळे करता येत नाहीत. तेज नसलेला सूर्य किंवा कोरडे पाणी असे काही नसते. अर्थात, सूर्य ढगांआड जाऊ शकतो किंवा पाण्याची वाफ होऊ शकते; पण त्यामुळे सूर्याचे किंवा पाण्याचे मूळ स्वरूप बदलत नाही.
आपल्या मानवी स्वभावाचेही असेच आहे. आनंदाची इच्छा हा मानवी स्वभावाचा एक मूलभूत पैलू आहे. माणसाला आनंद हवा असतो, आणि ही इच्छा आपल्या अंतःकरणातून काढून टाकता येत नाही. पाप, गोंधळ, नैराश्य किंवा निराशा यांमुळे ती झाकोळली जाऊ शकते. पण आपल्या अंतरंगात खोलवर ती आपल्या स्वभावाचा मूलभूत आणि अविभाज्य भाग म्हणून टिकून राहते. आपण जे आहोत, त्याचा ती एक भाग आहे.
स्वतःमध्ये हे वास्तव ओळखणे आणि ते समजून घेणे, ही आपण कोण आहोत आणि जीवनाचा खरा अर्थ काय आहे हे जाणून घेण्याची गुरुकिल्ली आहे. आनंदाची इच्छा आपल्या मानवी स्वभावाचा भाग असेल, तर पुढचा प्रश्न साहजिकच “त्या इच्छेची पूर्तता” याविषयी आहे.
त्या इच्छेची पूर्तता
तर, मला आनंद हवा आहे आणि जीवनात मी जे काही करतो, त्याला कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे ही इच्छाच दिशा देते, हे मला पटले, तर पुढचा प्रश्न अगदी साहजिक आहे: “नेमके कशाने ही इच्छा पूर्ण होते आणि मला खरा आनंद मिळतो?”
हा चांगला प्रश्न आहे. त्याच्या उत्तराबद्दल बुद्धिमान लोकांमध्येही कदाचित मतभेद असतील. पण तत्त्वज्ञानातील एक मूलभूत सत्य असे आहे की परस्परविरोधी दोन विधाने एकाच वेळी खरी असू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, एखादी वस्तू एकाच वेळी गरम आणि थंड किंवा काळी आणि पांढरी असू शकत नाही. अर्थात, एकाला सूप गरम वाटेल, तर दुसऱ्याला तेच सूप फक्त कोमट वाटेल. म्हणजेच, पाहणाऱ्याच्या दृष्टिकोनाचाही यात काही वाटा असतो. तरीही शेवटी तत्त्व तेच राहते: परस्परविरोधी दोन विधाने एकाच वेळी खरी असू शकत नाहीत.
मुद्दा असा आहे: मानवी स्वभावाची निर्मिती आणि रचना अशा प्रकारे झाली आहे की काही गोष्टी खरोखरच आपल्याला आनंद देतात, तर काही गोष्टी आपल्याला दुःखी करतात. आणि कदाचित या दोन टोकांच्या मध्येही अनेक गोष्टी असतील. पण एखादी गोष्ट मला आनंद देत असेल, तर तीच गोष्ट दुसऱ्या एखाद्याला दुःखीही करेल, असे म्हणणे तर्काला किंवा विवेकबुद्धीला धरून नाही.
आता तुमच्या मनात काय येत असेल, याची मला कल्पना आहे. उदाहरणार्थ, तुमच्या जोडीदाराला खरेदीला जायला फार आवडते, पण खरेदीला जाणे तुम्हाला फार त्रासदायक वाटते. किंवा तुम्हाला फुटबॉल पाहायला खूप आवडते, पण तुमच्या मित्राला फुटबॉल अजिबात आवडत नाही. इथे लक्षात घ्यायचे ते असे की काही गोष्टींमुळे वरवरचा “आनंद” मिळतो, तर काही गोष्टींमुळे अधिक खोल आणि मूलभूत आनंद मिळतो. त्यामुळे हो, फुटबॉलमध्ये एखाद्याला “मजा” वाटेल, तर दुसऱ्याला ती वाटणार नाही. तसेच खरेदी, विणकाम, पोहणे यांसारख्या गोष्टींनी एखाद्याला उत्साह वाटेल, तर दुसऱ्याला वाटणार नाही. पण “आनंदाच्या” इच्छेविषयी बोलताना केवळ करमणूक किंवा मजा देणाऱ्या या वरवरच्या पातळीवर आपण थांबू शकत नाही. आपण छंद, विरंगुळा किंवा वैयक्तिक आवडीनिवडी यांविषयी बोलत नाही. उलट, आपल्या स्वभावात खोलवर रुजलेल्या आनंदाच्या इच्छेविषयी बोलताना आपण एका सर्वस्वी वेगळ्या प्रकारच्या आनंदाविषयी बोलत आहोत.
मग हा वेगळा प्रकार कोणता? तो म्हणजे प्रेमाचा आनंद. उदाहरणार्थ, “मला प्रेम करायलाही आवडत नाही आणि कोणी माझ्यावर प्रेम करावे हेही मला आवडत नाही,” असे कोणालाही खऱ्या अर्थाने म्हणता येत नाही. अर्थात, एखादी व्यक्ती तसे म्हणू शकते आणि ते तिला खरेही वाटू शकते. पण प्रत्यक्षात कोणालाही द्वेष करण्यात खरा आनंद मिळू शकत नाही, किंवा प्रेम करण्याचा खरोखर तिटकारा वाटू शकत नाही. प्रेम करण्यासाठीच आपली निर्मिती झाली आहे. प्रेम आपल्या स्वभावात इतके खोलवर विणलेले आहे की ते आपल्या ठायी अढळ आहे. अंतर्यामी आपल्या सर्वांनाच प्रेम करायला आवडते आणि आपल्यावरही प्रेम केले जावे असे वाटते.
इथे “प्रेम” हा शब्द वापरण्यात एक धोका आहे, कारण आपल्या संस्कृतीत तो वारंवार चुकीच्या अर्थाने वापरला जातो आणि त्याचा गैरवापरही होतो. प्रेमाविषयीची आपली कल्पना त्याच्या खऱ्या दैवी अर्थापासून दूर गेली आहे आणि विकृत झाली आहे. म्हणून खरे उत्तर असे आहे: देवाने ज्या प्रेमाची रचना केली आणि जे प्रस्थापित केले, तेच आपल्या आनंदाचे आणि परिपूर्तीचे अंतिम उगमस्थान आहे. म्हणून प्रेम म्हणजे काय याविषयी संस्कृतीच्या प्रभावातून तयार झालेल्या कल्पना बाजूला सारून आपण त्याचा खरा अर्थ शोधला पाहिजे. “प्रेम” या विषयी देवाचा विचार काय आहे? देवाच्या दृष्टीने प्रेमाची व्याख्या काय आहे? या प्रश्नाच्या उत्तरातच आपल्या आनंदाचे उत्तर दडलेले आहे.
देवाने रचलेले प्रेम अनेक रूपे धारण करते; पण त्या प्रत्येक रूपात खरा निःस्वार्थपणा, त्यागपूर्वक देण्याची वृत्ती, स्वातंत्र्य आणि सर्वस्व अर्पण करण्याची पूर्णता कायम असते. असे प्रेम पती-पत्नींच्या नात्यात, मुलांशी असलेल्या नात्यात, भावंडांमध्ये, मित्रांमध्ये आणि अगदी एखाद्या अनोळखी व्यक्तीशी असलेल्या नात्यातही दिसून येते. प्रत्येक नात्यात प्रेम एक वेगळे रूप घेईल; पण शेवटी ते देवाच्या एकाच प्रेमाचे प्रतिबिंब असेल आणि त्या प्रेमात सहभागी होईल.
शेवटी, प्रेमच आपल्याला देवाशी अधिक जिव्हाळ्याच्या नात्यात ओढून नेते. देवावर प्रेम करण्यासाठीच आपली निर्मिती झाली आहे. हाच आनंद! हीच जीवनाची परिपूर्ती! आपल्या हृदयातील ओढ तृप्त करण्याचा आणि मनातून न जाणाऱ्या त्या इच्छेला प्रतिसाद देण्याचा एकच मार्ग आहे—देवाशी असलेल्या आपल्या नात्यात त्याच्यावर थेट प्रेम करणे आणि आपल्या सभोवतालच्या लोकांना प्रेम देऊन व त्यांच्याकडून प्रेम स्वीकारून देवावर प्रेम करणे. हे समजून त्याप्रमाणे जगायला लागलो, की आपल्या अस्तित्वाचा हा अढळ पैलू आपल्याला उलगडू लागतो.
देवाची ओळख करून घेणे
देवावर प्रेम करायचे असेल, तर आधी त्याची ओळख करून घेतली पाहिजे. ज्याला आपण ओळखत नाही, त्याच्यावर आपण प्रेम करू शकत नाही. मग हे कसे करायचे? देवाची ओळख आपल्याला कशी होते?
याचे दोन मूलभूत मार्ग आहेत. दोन्ही मार्गांनी आपल्याला देवाची ओळख होते. पण दुसऱ्या मार्गाने देवाची वैयक्तिक ओळख अधिक सखोल होते. त्याच्याशी खरे नाते जोडण्यासाठी हा मार्ग आवश्यक आहे. हे दोन्ही मार्ग पुढे दिले आहेत.
पहिला मार्ग म्हणजे आपल्या नैसर्गिक तर्कबुद्धीने देव आहे, या निष्कर्षापर्यंत येणे. दुसऱ्या शब्दांत, तर्क लावून आपण हे समजून घेऊ शकतो. हे बुद्धीला पटण्यासारखे आहे! पुढे तुम्हाला दिसेल की केवळ नैसर्गिक तर्कबुद्धीच्या आधारे, ख्रिस्ती श्रद्धेनुसार ज्या देवावर आपण प्रेम करतो आणि ज्याची आराधना करतो, त्याचे संपूर्ण स्वरूप आपल्याला समजू शकत नाही. पण त्यातून सुरुवात करता येते आणि योग्य दिशा मिळते. सृष्टीचाच विचार केला तर हा निष्कर्ष कसा पटतो, ते आधी पाहूया. याकडे अनेक दृष्टिकोनांतून पाहता येईल; त्यांपैकी फक्त दोन दृष्टिकोन आपण पाहू. ही चर्चा जरा जास्तच तत्त्वज्ञानपर वाटेल, तरीही ती समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
याकडे पाहण्याचा एक मार्ग म्हणजे विश्वाला आरंभ असलाच पाहिजे, हे लक्षात घेणे. काळालाही सुरुवात होती. हे आपल्याला कसे कळते? कारण विश्वाला सुरुवात नव्हती आणि ते नेहमीच अस्तित्वात होते, असे म्हणणे तर्काला पटत नाही. का? कारण काळ एकाच दिशेने जातो. पुढे. काळ असाच पुढे अनंतकाळ चालू राहू शकतो, अशी कल्पना आपण नक्कीच करू शकतो. काळाला अंत नसेल, हा विचार तर्काला धरून आहे. पण उलट दिशेचे काय? तत्त्वज्ञ ज्याला ‘अनंत प्रतिगमन’ म्हणतात, ते काळाच्या बाबतीत शक्य आहे, असे मानणे तर्काला धरून आहे का? म्हणजे कालच्या आधीचा दिवस, त्याच्याही आधीचा दिवस, आणि त्याच्याही आधीचा दिवस… असे मागे मागे अनंतापर्यंत जात राहणे? याचा फार विचार केला तर डोके दुखायला लागेल. ही शक्यता समजून घेणे कठीण आहे आणि शेवटी ती शक्य वाटत नाही. मग उत्तर काय? तर्काला धरून असलेले उत्तर असे की विश्वाला एक निश्चित आरंभ असलाच पाहिजे. एक आरंभबिंदू. पण यातून प्रश्न उभा राहतो, ‘विश्वाची सुरुवात कशी झाली?’ आणि तिथेच आपल्याला उत्तर मिळते. जिच्यात विश्वाचा आरंभ करण्याचे, त्याची निर्मिती करण्याचे, त्याला गती देण्याचे आणि हे सर्व शून्यातून घडवण्याचे सामर्थ्य आहे, अशी एक शक्ती असली पाहिजे. काही शास्त्रज्ञ या आरंभाला ‘महास्फोट’ म्हणतात. पण आपण त्या शक्तीला देव म्हणू.
तर्काच्या आधारे देवाचे अस्तित्व सिद्ध करण्याच्या प्रश्नाकडे पाहण्याचा आणखी एक मार्ग म्हणजे अभौतिक ‘गोष्टीं’चे अस्तित्व लक्षात घेणे. या गोष्टी कोणत्या? सौंदर्य, प्रेम, इच्छास्वातंत्र्य, बुद्धिमत्ता आणि अशाच इतर गोष्टी. कॅथलिक धर्मशिक्षणग्रंथ (क्र. 32) संत ऑगस्टीन यांचे पुढील उद्गार उद्धृत करतो:
पृथ्वीच्या सौंदर्याला विचारा, समुद्राच्या सौंदर्याला विचारा, सर्व दिशांना पसरत जाणाऱ्या हवेच्या सौंदर्याला विचारा, आकाशाच्या सौंदर्याला विचारा… या साऱ्यांना विचारा. सारे उत्तर देतात: “पाहा, आम्ही सुंदर आहोत.” त्यांचे सौंदर्य हीच त्यांची जाहीर साक्ष [confessio] आहे. ही सारी सौंदर्यरूपे बदलणारी आहेत. ज्याच्यात कधीच बदल होत नाही, त्या सुंदर परमेश्वराने [Pulcher] नव्हे, तर मग कोणी त्यांना घडवले? (संत ऑगस्टीन, Sermo 241, 2: PL 38, 1134)
सौंदर्य ही खरी गोष्ट आहे. ते आपल्याला दिसते, ते समोर आले की आपल्याला त्याची जाणीव होते, आणि कसे कोण जाणे, ते आपल्याला परमसुंदर देवाची ओळख करून देते. आपल्या अंतरंगातील जीवनही खरे आहे, हे आपल्याला जाणवते. आपल्याला इच्छास्वातंत्र्य आहे, हे आपण ओळखतो. जाणून घेण्याची, प्रेम करण्याची, संवाद साधण्याची आणि जपण्याची क्षमता आपल्यात आहे. नैतिक चांगुलपणा म्हणजे काय, हे आपल्याला समजते; इतरांविषयी आस्था बाळगणे आणि त्यांची काळजी घेणेही आपल्याला जमते. हे आणि असे कितीतरी मानवी गुण म्हणजे आपल्या शरीरात घडणाऱ्या रेणूंच्या क्रियांचा निव्वळ परिणाम नाहीत; ते त्याहून कितीतरी अधिक आहेत. हे आपल्याला सहजच कळते. या गुणांचा उगम कुठेतरी असला पाहिजे, आणि तो उगम आध्यात्मिक असला पाहिजे. तो केवळ भौतिक असू शकत नाही. हे मान्य केले की केवळ भौतिक जगापलीकडेही काहीतरी आहे, याची आपल्याला जाणीव होते. आणि या साऱ्याच्या उगमाला आपण देव म्हणतो.
या सगळ्याचा आपण खरोखर खोलवर विचार केला आणि स्वतःशी प्रामाणिक राहिलो, तर आपल्या लक्षात येते की केवळ मानवी बुद्धीच्या जोरावर आपल्याला याचा फार थोडा अर्थ उलगडू शकतो. यापलीकडेही काहीतरी आहे, याची जाणीव आपल्याला होऊ शकते. आपले अस्तित्व, आपल्याला जे काही माहीत आहे आणि आपण जे काही अनुभवतो, त्या सर्वांचा एक मूळ स्रोत असला पाहिजे. पण मानवी बुद्धी यापुढे फारशी जाऊ शकत नाही. हे व्यक्त करण्यासाठी मानवी भाषाही अपुरी पडते. तरीही, ज्याची आपल्याला केवळ प्राथमिक जाणीव होऊ शकते ते समजून घेण्यासाठी आपण शक्य तितका प्रयत्न करतो.
आता पुढचे पाऊल म्हणजे आपल्या बुद्धीला जे उमगू शकते त्यापलीकडे जाऊन, ज्याला आपण प्रकटीकरण म्हणतो त्याकडे वळणे.
प्रकटीकरण
समजा, मी तत्त्वज्ञ असतो आणि देवाचे अस्तित्व सिद्ध करायचे असते, तर विश्वाला एक आदिकारण असलेच पाहिजे, यासारख्या काही गोष्टी मी सिद्ध करू शकलो असतो. सत्य, सौंदर्य, ज्ञान, इच्छास्वातंत्र्य यांसारख्या मानवी जीवनातील अभौतिक बाबींचा उगम माझ्या शरीराच्या भौतिक रचनेत नव्हे, तर दुसऱ्या एखाद्या स्रोतात असला पाहिजे, असाही युक्तिवाद मी करू शकलो असतो. पण केवळ तर्काच्या आधारावर यापुढे जाणे कठीण आहे. म्हणून आपल्याला याहून अधिक जाणून घ्यायचे असेल, देव कोण आहे, त्याने आपल्या जीवनात कसे कार्य केले आहे आणि तो आजही कसे कार्य करत आहे हे समजून घ्यायचे असेल, तर आपल्याला आणखी कशाची तरी गरज आहे. मग ते ‘आणखी काही’ म्हणजे काय?
ते ‘आणखी काही’ म्हणजे प्रकटीकरण. प्रकटीकरण ही खरी गोष्ट आहे. ते जणू सहाव्या इंद्रियासारखे आहे—एक आध्यात्मिक जाण. त्याद्वारे देव आपल्याशी बोलतो आणि प्रत्येकाला आपल्या दैवी स्वरूपाची खात्री पटवून देतो. आपल्यापैकी प्रत्येकावरचे त्याचे प्रेम, तो घेत असलेली आपली काळजी आणि इतिहासभर आपल्या जीवनात त्याने केलेले कार्य यांतूनही ते प्रकट होते.
प्रकटीकरण हे देवाचे सर्वांसमोर घडणारे कृत्य आहे, पण ते तितकेच वैयक्तिकही आहे. देव स्वतः आपल्याशी बोलतो, आपल्याला समजावून सांगतो आणि आपल्या जीवनात कार्य करतो. हा त्याचा आपल्याशी वैयक्तिक संवाद आहे, पण तेवढेच नाही! खरे तर त्यात याहून अधिक काही आहे: प्रकटीकरणात देव केवळ आपल्याशी बोलत नाही, तर आपण त्याला ओळखावे, त्याला समजून घ्यावे, त्याच्यावर विश्वास ठेवावा, त्याच्यावर प्रेम करावे, त्याचे अनुसरण करावे आणि त्याच्याशी एकरूप होऊन जगावे, असे आवाहनही तो करतो. ही प्रेमाची खरी सहभागिता आहे, प्रेमाचे खरे नाते आहे आणि आपल्या जीवनाच्या संपूर्ण परिवर्तनाची सुरुवात आहे.
मग प्रकटीकरणाद्वारे देव स्वतःची ओळख आपल्याला कशी करून देतो?
देव स्वतःला प्रकट करतो
देव बोलतो तेव्हा आपण ऐकले पाहिजे. हे आपल्याला पटत असेल, तर साहजिकच प्रश्न पडतो, “मला ऐकता यावे म्हणून देव कसा बोलतो?” पवित्र शास्त्र सांगते त्याप्रमाणे, देव “अनेकदा आणि विविध प्रकारे…” बोलतो (इब्री लोकांस 1:1–2). मग तो कोणकोणत्या प्रकारे बोलतो?
या प्रश्नाचे नीट उत्तर देण्यासाठी आपल्याला काळाच्या अगदी आरंभापर्यंत मागे जावे लागेल. देवाने सुरुवातीपासून मानवजातीमध्ये कसे कार्य केले आणि तिच्याशी कसा संवाद साधला, याचा मागोवा घ्यावा लागेल. म्हणून आपण सृष्टीनिर्मितीपासूनच सुरुवात करूया.
इतिहासभर देव आपल्याशी कसा बोलत आला, हे आपल्याला बायबलमधून कळते. सर्व काळांत देवाने आपल्या लोकांच्या जीवनात केलेल्या कार्याची नोंद त्यात आहे. पण बायबल त्याहूनही बरेच काही आहे! बायबल हे ‘जिवंत वचन’ आहे. म्हणजेच, बायबल वाचताना आपली जिवंत देवाशी प्रत्यक्ष भेट होते! आपण त्याला भेटतो आणि तो स्वतःला आपल्यापुढे प्रकट करतो. हे कसे घडते, ते पाहूया.
सर्वप्रथम, काळाच्या आरंभी देवाने आपल्या शब्दाने विश्व आणि त्यातील सर्व काही कसे निर्माण केले, हे बायबल आपल्याला सांगते. त्यानंतर नोहा, अब्राहाम, कुलपिते आणि संदेष्टे यांच्याविषयी आपण ऐकतो. आणि अर्थातच, देव आपल्या एकुलत्या एका पुत्राद्वारे बोलतो, हा बायबलमधील प्रकटीकरणाचा कळस आहे.
हे सर्व वाचणे म्हणजे केवळ इतिहासाचे पुस्तक वाचणे नव्हे. देवाच्या वचनात मन लावले की आपली स्वतः देवाशी प्रत्यक्ष भेट होते. उदाहरणार्थ, सृष्टीनिर्मितीचा वृत्तांत वाचताना देवाने काय केले आणि ते का केले, हे तर आपल्याला कळतेच; पण त्याबरोबर आपल्याला स्वतः देवाची खरी ‘ओळख’ होऊ लागते! नोहा आणि अब्राहाम यांना दिलेली अभिवचने आणि संदेष्टे व कुलपिते यांच्याद्वारे देवाने उच्चारलेले शब्द आपण ऐकतो, तेव्हा आपल्यावर प्रेम करणारा, पूर्वी आपल्याशी बोललेला आणि आजही आपल्याशी बोलत असलेला जिवंत देव आपल्याला भेटतो. विशेषतः, येशूच्या जीवनाविषयी वाचताना, त्याचे शब्द ऐकताना आणि त्याच्या कृतींचे चिंतन करताना, त्या शब्दांतून आपली त्याच्याशी वैयक्तिक भेट होते. म्हणून बायबल जिवंत आहे! त्यात जिवंत देवाशी आपली भेट घडते! आपल्यावर प्रेम करणाऱ्या आणि आपल्याशी वैयक्तिक नाते जोडणाऱ्या या देवाशी आपले नाते प्रस्थापित करण्याचे ते साधन आहे.
देव आजही बोलत आहे! त्याचा संवाद संपलेला नाही. त्याला जे काही सांगायचे होते ते सर्व पवित्र शास्त्रात आणि त्याचा दैवी पुत्र येशू या व्यक्तीमध्ये प्रकट झाले आहे. तरीही आज ख्रिस्तसभेत तो हा संवाद पुढे चालू ठेवतो आणि त्याने जे काही सांगितले ते आपल्याला उलगडून दाखवत राहतो. हे कसे घडते ते पाहूया.
देव आजही बोलत आहे
होय, बायबल हे देवाचे प्रेरित वचन आहे आणि देवाविषयीच्या आपल्या ज्ञानाचा तो स्रोत आहे. पण देव या गौरवशाली प्रकटीकरणाचा अर्थ चर्चच्या माध्यमातून आपल्याला अधिकाधिक खोलवर उलगडून सांगत राहतो. त्याने संत पेत्र आणि त्यांच्या सर्व उत्तराधिकाऱ्यांना “राज्याच्या किल्ल्या” दिल्या. ते प्रकटीकरण प्रत्येक काळात लोकांसमोर जिवंतपणे मांडण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली आहे. प्रत्येक काळाचे स्वतःचे प्रश्न आणि चिंता असतात. म्हणूनच चर्च हा देवाच्या अखंड वाणीचा जिवंत आणि सदैव उपस्थित असा स्रोत आहे. पुन्हा सांगायचे तर, देव आजही जिवंत आहे. तो आजही बोलतो. तो बायबलमध्ये जिवंत आहे, तसाच चर्चमध्येही जिवंत आहे. चर्चमध्ये चालू असलेल्या या अखंड संवादाला आपण “पवित्र परंपरा” म्हणतो.
पवित्र परंपरा म्हणजे केवळ रूढ परंपरा नव्हेत. ती म्हणजे युगानुयुगे चालत आलेले विचार किंवा आचार एवढेच नव्हे. ती केवळ रूढी किंवा सांस्कृतिक प्रथा नाही. पवित्र परंपरा म्हणजे प्रत्येक पिढीत जिवंत असलेले देवाचे प्रत्यक्ष वचन. बायबल हा तिचा पाया आहे, कारण त्यात देवाच्या जिवंत वचनाचे मूलभूत प्रकटीकरण आहे. कालचे आणि आजचे चर्च ही त्या परंपरेची वाणी आहे; चर्च एक साधन म्हणून ते जिवंत वचन पुढे पोहोचवते.
हे वचन पुढे कसे पोहोचवले जाते? चर्चच्या अधिकृत शिकवणूक मंडळाद्वारे.
चर्चचे अधिकृत शिकवणूक मंडळ
“देवाचे वचन लिखित स्वरूपात असो किंवा पवित्र परंपरेच्या स्वरूपात असो, त्याचा अधिकृत अर्थ लावण्याचे कार्य केवळ चर्चच्या जिवंत शिकवणूक मंडळावर सोपवण्यात आले आहे. या बाबतीत ते आपला अधिकार येशू ख्रिस्ताच्या नावाने वापरते” (DV 10 § 2.). (CCC #85)
“देवाच्या वचनाचा अधिकृत अर्थ लावणे?” हे काम कोणाचे? प्रत्येक काळात ही जबाबदारी चर्चची आहे. पण चर्चमध्ये ही जबाबदारी खास एका घटकावर सोपवलेली आहे: अधिकृत शिकवणूक मंडळावर.
आता, काहींना “अधिकृत शिकवणूक मंडळ” आणि “अधिकृत अर्थ लावणे” या कल्पना कोरड्या किंवा आपल्याशी काही संबंध नसल्यासारख्या वाटू शकतात. लौकिक जीवनात सर्वोच्च न्यायालयाशी किंवा राष्ट्रपतींशी आपला जसा संबंध असतो, तसेच हे काहीसे आहे. त्यांचे महत्त्व आणि समाजावर असलेला त्यांचा मोठा प्रभाव आपल्याला माहीत आहे; पण त्याचा माझ्यावर आणि माझ्या जीवनावर खरोखर परिणाम होतो का? हो, आपल्याला जाणवते त्यापेक्षाही अधिक. चर्चच्या अधिकृत शिकवणूक मंडळाबाबतही असेच आहे; पण त्याचा परिणाम, असे म्हणता येईल की, आपल्या जीवनात त्याहूनही अधिक प्रत्यक्ष असतो.
शिकवण देताना चर्चच्या अधिकृत शिकवणूक मंडळाची सर्वांत महत्त्वाची जबाबदारी म्हणजे ज्यांना आपण ‘विश्वाससिद्धांत’ म्हणतो, ते नेमकेपणाने मांडणे. हे चर्चच्या शिकवणुकीतील सर्वोच्च स्थान असलेले सिद्धांत आहेत. या सिद्धांतांचा, आणि खरे तर चर्चच्या सर्व शिकवणुकीचा, आपल्या आध्यात्मिक जीवनावर अगदी थेट परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, तुम्ही जपमाळ म्हणत असाल, आपल्या धन्य माता मरियेची किंवा परमपवित्र साक्रामेंताची भक्ती करत असाल, पापस्वीकाराच्या संस्कारासाठी जात असाल, तर अधिकृत शिकवणूक मंडळाचा तुमच्या जीवनावर अगदी थेट परिणाम झाला आहे! चर्चची शिकवण आणि तिचे विश्वाससिद्धांत आपल्या वैयक्तिक श्रद्धाजीवनावर आपल्या कल्पनेपेक्षाही अधिक परिणाम करतात. का? कारण या शिकवणीतून आपल्या काळासाठी देवाचे स्वतःचे वचन आपल्यापर्यंत पोहोचते. आणि ते वचन आपल्याला देवाशी नाते जोडण्याचा मार्ग दाखवते.
आता आपण विशेषतः पवित्र शास्त्राकडे अधिक बारकाईने पाहूया.
पवित्र शास्त्र
पवित्र शास्त्र हे देवाचे प्रेरित वचन आहे. पण ते मानवी लेखकांचेही कार्य आहे. मात्र हे कार्य अर्धेअर्धे वाटून केलेले नाही. उलट, आपण म्हणतो की ते 100% मानवी लेखकाचे कार्य आहे आणि 100% पवित्र आत्म्याच्या प्रेरणेने घडलेले कार्य आहे. म्हणजे हे 100/100 असे कार्य आहे!
प्रत्येक ग्रंथाचे स्वतःचे वेगळेपण आहे, यावरून हे स्पष्ट दिसते. प्रत्येक ग्रंथ वेगळा का आहे? कारण प्रत्येक ग्रंथातून पवित्र आत्मा त्या विशिष्ट निवडलेल्या लेखकाद्वारे कशा प्रकारे प्रकट होतो, हे वेगळ्या रीतीने दिसते. म्हणून संत पौल आपल्या खास शैलीत लिहितात आणि त्यांच्या लेखनातून त्यांचे मानवी व्यक्तिमत्त्व स्पष्टपणे दिसते. प्रत्येक सुवार्तेचे स्वतःचे वेगळेपण आहे. ती लिहिणारा लेखक आणि ज्या समुदायासाठी ती लिहिली गेली, या दोघांचेही प्रतिबिंब तिच्यात दिसते. उदाहरणार्थ, संत योहानांची सुवार्ता इतर सुवार्तांहून विशेष वेगळी आहे; त्यांच्याच मानवी स्वभावातून देव कसा प्रकट होतो, हे त्यात स्पष्ट दिसते. पण बायबलचा प्रत्येक भाग 100% पवित्र आत्म्याच्या प्रेरणेने घडलेले कार्यही आहे!
जुना आणि नवा करार मिळून देवाच्या प्रेरित वचनाचा एक अखंड, परिपूर्ण करार बनतो. प्रत्येक ग्रंथ वेगवेगळ्या काळात लिहिला गेला. हे सर्व ग्रंथ मिळून मानवी इतिहासात देव करत असलेल्या कार्याचे रहस्य कसे उलगडत गेले, हे दाखवतात. जुन्या करारातील ग्रंथ ज्या सुरुवातीच्या काळात संकलित होत गेले, त्या काळात देवाने आपल्या पुत्राच्या आगमनासाठी मानवजातीची हळूहळू कशी तयारी केली, हे आपल्याला दिसते. जुन्या करारातून सृष्टीची निर्मिती, मानवजातीचे पतन, नवा करार प्रस्थापित करण्यासाठी देवाने वारंवार केलेले प्रयत्न, मानवाने पुन्हापुन्हा देवाकडे फिरवलेली पाठ, संदेष्टे आणि राजे यांची भूमिका, जुन्या करारातील याजकपद, अर्पणबली, प्रार्थना आणि आणखी बरेच काही उलगडते. शेवटी हे सर्व नव्या कराराकडे निर्देश करते. देवाने जे काही वचन दिले होते आणि जुन्या करारात ज्याची पूर्वसूचना दिली होती, ते सर्व येशू पूर्ण करतो, हे आपल्याला नव्या करारात दिसते.
नवा करार अनेक दशकांच्या कालावधीत लिहिला गेला. त्यानंतर प्रारंभीच्या ख्रिस्तसभेने आपल्या उपासनाविधींमध्ये आणि शिकवणीत त्याचा वापर केला. ख्रिस्तसभेच्या पहिल्या काही शतकांत, नेमके कोणते ग्रंथ आणि पत्रे देवप्रेरित आहेत, हा प्रश्न ख्रिस्तसभेच्या विविध परिषदांनी स्पष्ट केला आणि त्याबाबत निर्णय दिला. शिकवण देण्याच्या उद्देशाने बिशप एकत्र जमतात, तिला परिषद म्हणतात. याबाबतचा अंतिम आणि सर्वांत स्पष्ट निर्णय सोळाव्या शतकाच्या मध्यात त्रेंतच्या परिषदेत देण्यात आला. त्या परिषदेत सहभागी बिशपांनी बायबलमधील ग्रंथांची अधिकृत आणि अंतिम यादी निश्चित केली. तेथे ठामपणे असे शिकवण्यात आले की, “ख्रिस्तसभा जुन्या करारातील 46 आणि नव्या करारातील 27 ग्रंथ देवप्रेरित म्हणून स्वीकारते आणि त्यांचा आदर करते” (कॅथलिक ख्रिस्तसभेची धर्मशिक्षणसंहिता #138).
पवित्र शास्त्र जाणून घेणे ही तुम्ही करू शकणाऱ्या सर्वांत चांगल्या गोष्टींपैकी एक आहे. त्याचा अभ्यास करा, ते वाचा आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, त्यातील वचनांच्या आधारे प्रार्थना करा. असे करताना पवित्र शास्त्र खरोखरच जिवंत आहे, याची तुम्हाला जाणीव होईल! पवित्र शास्त्रात जसजसे आपण अधिक खोलवर शिरू, तसतसे ख्रिस्तसभा ज्या देणगीला “श्रद्धेची आज्ञाधारकता” म्हणते, ती अनुभवण्याचे आमंत्रण आपल्याला मिळेल.
श्रद्धेची आज्ञाधारकता
आता आपल्या चिंतनात ‘मी’शी संबंधित भागाकडे वळूया. श्रद्धा वैयक्तिकही आहे आणि सर्वांसाठीही आहे. ती सर्वांसाठी आहे, कारण ती सर्वांपर्यंत पोहोचावे म्हणून देवाने पाठवलेले त्याचे वचन आहे. देवाने पवित्र शास्त्रातून स्वतःचे जे प्रकटीकरण केले, त्याचा अर्थ ख्रिस्तसभेच्या अधिकृत शिक्षणाधिकाराने (पवित्र परंपरेतून) शतकानुशतके अधिक खोलवर उलगडला आहे. पण याचे अंतिम ध्येय आपले स्वतःचे मनपरिवर्तन आणि आपली वैयक्तिक श्रद्धा हे आहे.
ख्रिस्तसभा सर्वांसमोर जी श्रद्धा व्यक्त करते, ती आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीला स्पर्श करते तेव्हा आपल्याला स्वतः जिवंत देवाला भेटण्याचे, त्याच्यावर प्रेम करण्याचे आणि त्याला ओळखू लागण्याचे आमंत्रण मिळते. या वैयक्तिक भेटीला आपण पूर्ण स्वातंत्र्याने प्रतिसाद द्यायचा असतो. म्हणजेच, आपण देवाला पाहून त्याच्यावर विश्वास ठेवण्याचे, त्याच्यावर प्रेम करण्याचे आणि त्याला स्वतःला समर्पित करण्याचे स्वेच्छेने निवडले पाहिजे. जेव्हा आपण प्रेमापोटी आणि स्वतःच्या मर्जीने देवाच्या वाणीला “आज्ञाधारक” होतो, तेव्हा श्रद्धेची गौरवशाली देणगी आपल्या जीवनात फलद्रूप होते.
ही आपली स्वतंत्र आणि वैयक्तिक निवड असली, तरी ती पवित्र आत्म्याची कृतीही असली पाहिजे. कारण खरे सांगायचे तर, आपण स्वतःच्या बळावर श्रद्धेपर्यंत पोहोचू शकत नाही. हे समजून घेण्यासाठी एका लहान बाळाचे उदाहरण घेऊया. बाळ स्वतः खाऊची बरणी उघडू शकत नाही, त्यातून चमच्याने खाऊ काढू शकत नाही आणि स्वतःच्या तोंडात घालू शकत नाही. आपलेही तसेच आहे. एका अर्थाने, “चावण्याचे” काम आपल्यालाच करावे लागते; पण आपल्याला “भरवण्याचे” काम पवित्र आत्म्यानेच केले पाहिजे.
श्रद्धेची देणगी स्वीकारताना आपल्या लक्षात हळूहळू येईल की ती अनेक प्रकारे आपल्यावर खोल परिणाम करते. त्यांपैकी काही असे आहेत:
श्रद्धा खात्री देते: एखाद्या गोष्टीची तुम्हाला किती वेळा खात्री असते? तुमच्या भविष्याबद्दल तुम्हाला खात्री असती तर? किंवा एखादी थोडी कमी महत्त्वाची गोष्ट घ्या: पुढचा सुपर बोल कोण जिंकणार, याची तुम्हाला खात्री असती तर? किंवा उद्याच्या लॉटरीत कोणते क्रमांक निघतील, हे तुम्हाला नक्की माहीत असते तर? खात्री असली की फरक पडतो! आपण कोणते निर्णय घेतो आणि जीवनात कोणत्या दिशेने जातो, यावर तिचा परिणाम होतो. उलट, अनिश्चिततेचाही आपल्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे निर्णय घेणे अधिक कठीण होते आणि आपले भविष्य अधिक अस्थिर बनते.
श्रद्धा ही अशी देणगी आहे की तिच्यामुळे आपल्याला एका निराळ्याच पातळीवरची खात्री मिळते. कधीकधी आपला असा गैरसमज होतो की श्रद्धा म्हणजे केवळ तीव्र इच्छा आणि ‘आपल्या मनासारखे घडो’ अशी आशा. पण श्रद्धा मुळीच तशी नाही! खरी श्रद्धा असेल, तर तिच्यात खात्री असते. म्हणजे आपल्याला ते खरोखर माहीत असते. आणि ही जाणीव इतकी खोल असते की तिचा परिणाम आपल्या प्रत्येक कृतीवर आणि पुढे वाटचाल करताना आपण घेत असलेल्या प्रत्येक निर्णयावर होतो. अशी खात्री केवळ पवित्र आत्माच आपल्याला देऊ शकतो. देवाने आपल्या अंतःकरणात जी आध्यात्मिक जाण दिली आहे, तिच्याद्वारे तो त्याच्या स्वतःच्या आगळ्या भाषेत आपल्याशी बोलतो. जेव्हा देवाची वाणी बोलते आणि आपला आत्मा ती ऐकतो, तेव्हा मानवी दृढ विश्वासापलीकडची खात्री आपल्याला मिळते. ती आपल्या सर्व कृतींना दिशा देते.
श्रद्धा अधिक खोल समजून घेण्यास प्रवृत्त करते: आपल्याला जितके कळते, तितके आणखी जाणून घ्यावेसे वाटते. हे तत्त्व अनेक प्रकारे दिसून येते. लोभ, व्यसन किंवा कामवासना यांसारख्या गोष्टींतही ते विपरीत स्वरूपात दिसते, हे आपण सर्व जाणतो. अशा गोष्टींचा थोडासा अनुभव आला की आणखी हवेसे वाटते. कारण या विकृती आपल्या मानवी स्वभावात असलेल्या ‘आणखी हवे’ या नैसर्गिक ओढीचाच विपरीत उपयोग करतात. पण आपल्या स्वभावात ही ओढ मुळात देवाशी अधिक जवळीक साधण्यासाठी ठेवली आहे! ही ओढ आपण देवाकडे वळवतो, तेव्हाच आपण ज्या हेतूने घडवले गेलो त्यानुसार जगतो. श्रद्धेत हेच तत्त्व दिसून येते. देवाशी जितकी वैयक्तिक, खरी आणि जिव्हाळ्याची ओळख होते, तितके त्याला अधिक जाणून घ्यावे, त्याच्यावर अधिक प्रेम करावे आणि त्याच्या सहवासात अधिक राहावेसे वाटते. मानवी आत्मा ही गौरवशाली देणगी किती प्रमाणात स्वीकारू शकतो, याला मर्यादा नाही! म्हणून देवाचा शोध घ्या आणि तुमच्या जीवनातील त्याच्या उपस्थितीची देणगी तुमच्यात त्याच्या अधिक सहवासाची ओढ जागवू दे.
श्रद्धा आणि विज्ञान: श्रद्धा आणि विज्ञान एकमेकांच्या विरोधात आहेत, असे काहींना वाटते. पण खरेच तसे आहे का? मुळीच नाही. श्रद्धा आणि विज्ञान यांचा उगम एकाच सृष्टीकर्त्याकडून होतो आणि ती एकमेकांशी शंभर टक्के सुसंगत आहेत. खरे तर, ‘सुसंगत’ हा शब्दही त्यांचे नाते सांगायला अपुरा पडतो. जणू विवाहबंधनात असल्याप्रमाणे ती पूर्णपणे एकरूप आहेत. निसर्गाचे नियम आणि कृपेचे नियम हे दोन्ही देवाकडून येतात. निसर्गाच्या नियमांचा (म्हणजेच विज्ञानाचा) जितका प्रामाणिकपणे अभ्यास केला आणि ते जितके समजून घेतले, तितके आपण कृपेच्या अधिक गहन नियमांकडे ओढले जातो. हे ‘विवाहबंधन’ आपल्या शरीराच्या आणि आत्म्याच्या ऐक्यासारखे आहे; त्या ऐक्यावर आपण पुढच्या प्रकरणात चिंतन करू. तेव्हा शरीर आणि आत्मा यांच्या ऐक्याविषयीचा भाग वाचताना श्रद्धा आणि विज्ञान यांच्या ऐक्याचाही विचार करायचा, हे लक्षात ठेवा.
स्वातंत्र्य आणि श्रद्धा: खऱ्या श्रद्धेचे एक महत्त्वाचे अंग समजून घेणे आवश्यक आहे, कारण कधीकधी त्याचा फार गैरवापर होतो. श्रद्धेचे हे महत्त्वाचे अंग म्हणजे स्वातंत्र्य. देवाच्या कृपेला प्रतिसाद देताना व्यक्तीला पूर्ण स्वातंत्र्य नसेल, तर तिची श्रद्धा कधीही खरी असणार नाही. हा मुद्दा समजून घेण्यासाठी यातला धोका पाहूया. याचे ठळक उदाहरण म्हणजे ज्याला आपण दबावाने धर्मांतर घडवणे म्हणतो ती पद्धत. विशेषतः, अशा धर्मांतराच्या प्रयत्नांत आणि खऱ्या सुवार्ताप्रसारात मी फरक करेन. दबावाने धर्मांतर घडवणे म्हणजे काय? बळजबरीने किंवा चलाखीने एखाद्याला ख्रिस्ती होण्यास प्रवृत्त करणे. उदाहरणार्थ, एखादा उपदेशक ‘नरकातील अग्नी आणि गंधक’ यांविषयी असा उपदेश करतो की एखादी व्यक्ती नरकवासाच्या भीतीने इतकी घाबरते, की आपली श्रद्धा आहे असे म्हणण्याचा ती ‘निर्णय घेते’. किंवा एखाद्या व्यक्तीने घेतलेल्या निर्णयाबद्दल दुसरे कोणी तिच्या मनात इतकी अपराधीपणाची भावना निर्माण करते, की त्या भावनेला सामोरे जावे लागू नये म्हणूनच ती ‘बदलते’. हे योग्य दिशेने टाकलेले छोटेसे पाऊल असू शकेल. पण तसे असेल तरी ते अगदीच छोटे पाऊल आहे. खरे तर, आपल्या लक्षातही न येता ते मागे टाकलेले पाऊल ठरू शकते.
माझे म्हणणे असे आहे की, मनपरिवर्तन व्हावे आणि श्रद्धा जागी व्हावी यासाठी व्यक्तीला प्रेमाखातर, स्वतःच्या इच्छेने श्रद्धेची देणगी स्वीकारण्याचे आमंत्रण मिळायला हवे. अर्थात, आपल्या ठायी देवाविषयी खरे पवित्र भय असायला हवे. पण शेवटी, खऱ्या श्रद्धेचा उगम व्यक्तीच्या स्वतंत्र निर्णयात असतो. आपण श्रद्धा ठेवतो, कारण आपल्याला खरोखरच विश्वास आहे; आणि हा विश्वास आहे, कारण पवित्र आत्म्याने आपल्या आत्म्याशी संवाद साधून श्रद्धेची सत्ये उलगडून दाखवली आणि ती मनापासून स्वीकारण्याचे आमंत्रण दिले. हे कठीण वाटते का? देवाला आपण काय करतो हे माहीत आहे. आपल्या परीने आपण एवढेच करायचे: देव ज्या रीतीने श्रद्धा देतो त्या रीतीचा आदर करायचा. असे केल्याने आपले मनपरिवर्तन अधिक खोलवर होईल आणि श्रद्धेची ती देणगी इतरांपर्यंत पोहोचवण्याचे आपण चांगले माध्यम होऊ.
तारणासाठी खरी श्रद्धा आवश्यक आहे. ती आपल्याला शेवटपर्यंत टिकून राहण्याचे बळ देते आणि तीच शाश्वत जीवनाची सुरुवात आहे. श्रद्धा म्हणजे एखाद्या तत्त्वज्ञानातील तत्त्वावर विश्वास ठेवण्यापेक्षा एखाद्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवणे. श्रद्धा म्हणजे विश्वासघोष ज्या वास्तवाकडे निर्देश करतो, त्या शब्दांमागील वास्तवावर विश्वास ठेवणे.
श्रद्धेविषयीचे आपले चिंतन इथे संपवून आता आपण श्रद्धा ज्या दिशेने आपल्याला नेते तिकडे वळूया. ती केवळ एखाद्या ‘गोष्टीकडे’ नव्हे, तर एका ‘व्यक्तीकडे’ आपल्याला नेते. आणि ती ‘व्यक्ती’ म्हणजे अर्थातच देव!
पुढे: प्रकरण २ – देव आणि त्याची सृष्टी
ई-पुस्तक & मऊ मुखपृष्ठाची छापील आवृत्ती याही स्वरूपांत उपलब्ध
ॲमेझॉन.कॉम – गुगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल

