अनुक्रमणिकेकडे परत जा
पहिली आज्ञा:
मी परमेश्वर, तुझा देव आहे. मी तुला इजिप्त देशातून, गुलामगिरीच्या घरातून बाहेर आणले. माझ्याशिवाय तुला दुसरे कोणतेही देव नसावेत. वर आकाशात, खाली पृथ्वीवर किंवा पृथ्वीखालच्या पाण्यात असलेल्या कशाचीही मूर्ती किंवा प्रतिमा तू स्वतःसाठी बनवू नकोस; त्यांच्यापुढे नतमस्तक होऊ नकोस किंवा त्यांची सेवा करू नकोस. (निर्गम 20:2–5)
असे लिहिले आहे: “तू प्रभू तुझ्या देवाची उपासना कर आणि केवळ त्याचीच सेवा कर.” (मत्तय 4:10)
तुम्ही देवावर प्रेम करता का? नक्कीच करता! पण या प्रश्नाचे उत्तर केवळ ‘हो’ किंवा ‘नाही’ एवढ्यावर संपत नाही. देवावरचे प्रेम अनेक पातळ्यांवर आणि अनेक प्रकारे जगण्यात उतरले पाहिजे आणि ते सतत अधिक गहिरे होत गेले पाहिजे. शेवटी, देवावरचे प्रेम आपल्याला स्वतःला पूर्णपणे त्याला अर्पण करण्यास आणि त्याला आपल्या जीवनाचे केंद्र बनवण्यास बोलावते.
पहिली आज्ञा आपल्याला देवाला जाणून घेण्यास, त्याच्यावर प्रेम करण्यास आणि सर्व गोष्टींपेक्षा त्याच्या उपासनेला अग्रस्थान देण्यास बोलावते. खोट्या देवांची उपासना करू नये, ही या आज्ञेची ‘किमान अपेक्षा’ आहे. पण तिचे ‘सर्वोच्च ध्येय’ असे आहे की, देव हा देव आहे म्हणून त्याला जी उपासना आणि जे प्रेम अर्पण करणे आपले कर्तव्य आहे, ते आपण कोणतीही अट किंवा मर्यादा न ठेवता अर्पण करावे. चला, या किमान अपेक्षेचा आणि सर्वोच्च ध्येयाचा थोडा सविस्तर विचार करूया.
प्रेम करण्याचे आपले उदात्त पाचारण
नीतीकडे अनेकदा केवळ नकारात्मक दृष्टीने पाहिले जाते. आपण काय करू नये, एवढेच आपल्याला दिसते. पण त्या दृष्टीपलीकडे जाऊन नीतीची सकारात्मक बाजू पाहणे महत्त्वाचे आहे. देवाची सेवा करणे आणि सर्व गोष्टींपेक्षा त्याच्यावर अधिक प्रेम करणे, यांतून आपल्याला अनेक उदात्त आणि चांगल्या गोष्टी करण्याचे पाचारण मिळते. या आज्ञेतून आपल्याला मिळणारी अशी काही पाचारणे पुढे दिली आहेत.
आराधना: देवाची आराधना करणे हे आपल्या सर्वांत उदात्त पाचारणांपैकी एक आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, त्यासाठी प्रथम आपण देवापुढे आपले नगण्यपण ओळखले पाहिजे. होय, आपले नगण्यपण! हाच नम्रतेचा गाभा आहे. आपण दुर्बल आहोत आणि देवाशिवाय आपण काहीच नाही. आपल्या अभिमानामुळे हे मान्य करणे कठीण जाऊ शकते. पण हे उमगले की आराधनेत आपण स्वतःचा गौरव करण्याऐवजी सर्व गौरव देवाला अर्पण करू शकतो. सर्व स्तुती आणि गौरव त्याला अर्पण करताना आपण प्रेमाने आणि भक्तिभावाने त्याच्यापुढे नतमस्तक होऊ शकतो.
प्रार्थना: ‘सतत प्रार्थना करा,’ असे पाचारण आपल्याला मिळाले आहे. देवाला आपल्या जीवनाचे केंद्र बनवताना आपण प्रार्थनेनाही आपल्या जीवनात मध्यवर्ती स्थान देण्याचे ठरवतो. प्रार्थना हा देवाशी एकरूप होण्याचा आणि त्याला आपल्या जीवनाचे केंद्र बनवण्याचा कृतीशील मार्ग आहे.
त्याग: प्रेमाच्या मुळाशी त्याग असतो. केवळ लौकिक आणि वरवरच्या दृष्टीने पाहिले तर त्यागाला काही अर्थ वाटत नाही. पण श्रद्धेच्या आध्यात्मिक दृष्टीने पाहिले तर त्याग हा आपल्या सर्वांत मोठ्या आनंदांपैकी एक आहे. आपल्या पापांचे प्रायश्चित्त व्हावे म्हणून येशूने स्वेच्छेने क्रुसावर आपले जीवन अर्पण केले. म्हणून त्याग हा येशूच्या प्रेमाचा गाभा आहे. आपणही आपल्या त्यागाकडे नकारात्मक दृष्टीने पाहू नये. उलट, आपल्या जीवनात देवाला आणि त्याच्या इच्छेला पहिले स्थान देण्याची ती एक सुंदर संधी मानावी. त्यागमय जीवन जगणे म्हणजे आपल्या जीवनातील इतर कोणत्याही गोष्टीपेक्षा देवाच्या इच्छेला अधिक महत्त्व देणे. आपल्या अस्तित्वाचा उद्देश आपण पूर्ण करत आहोत, या जाणिवेतून मिळणारा आध्यात्मिक आनंद आणि शांती हे त्यागाचे फळ आहे.
वचने आणि व्रते: विविध प्रसंगी गंभीरपूर्वक वचने देऊन आणि व्रते घेऊन देवाला आपला आदर आणि मान व्यक्त करण्यास आपल्याला बोलावले जाते. बाप्तिस्मा, दृढीकरण, विवाह आणि पवित्र सेवादीक्षा यांसारख्या विविध संस्कारांत आपण देवासमोर जाहीरपणे बांधिलकी स्वीकारतो. देवाला वचन देणे किंवा त्याच्यासमोर व्रत घेणे आणि ते पाळणे हे प्रत्येक ख्रिस्ती व्यक्तीचे कर्तव्य आहे. काहींना समर्पित धार्मिक जीवनात विशिष्ट प्रकारची व्रते घेण्याचे पाचारण मिळते. अशा व्यक्ती ब्रह्मचर्य, आज्ञाधारकपणा आणि दारिद्र्य यांची व्रते गंभीरपूर्वक स्वीकारून ती देवाला अर्पण करतात.
याशिवाय, ख्रिस्ती व्यक्ती देवाला वैयक्तिक वचनेही देऊ शकतात. अशा वचनांद्वारे त्या स्वतःला देवाच्या हाती सोपवतात आणि ती वचने पूर्ण करण्यासाठी त्याच्या कृपेवर अवलंबून राहतात. अशी वचने ही श्रद्धेची वैयक्तिक अभिव्यक्ती आहेत.
धार्मिक स्वातंत्र्य: प्रत्येक व्यक्तीच्या देवाची उपासना करण्याच्या आणि आपल्या श्रद्धेनुसार जगण्याच्या हक्कांचा संपूर्ण समाजाने, विशेषतः ज्यांच्याकडे नागरी शासनाची जबाबदारी सोपवली आहे त्यांनी, आदर केला पाहिजे, अशी या आज्ञेची मागणी आहे. आपल्याला आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीनुसार वागण्याचे आणि आपल्या जीवनात देवाच्या इच्छेप्रमाणे जगण्याचे स्वातंत्र्य असले पाहिजे.
या आज्ञेची किमान अपेक्षा
देवाला आपल्या जीवनाचे केंद्र मानून उपासनामय जीवन जगण्यास ही आज्ञा आपल्याला बोलावते. त्याचबरोबर ती काही कृतींना मनाईही करते. मनाई केलेल्या अशा काही कृतींची यादी खाली दिली आहे.
अंधश्रद्धा: एखाद्या कृतीत, विधीत किंवा वस्तूत काहीतरी ‘जादुई’ शक्ती आहे असे मानणे म्हणजे अंधश्रद्धा. कधीकधी ख्रिस्ती लोकही काही चांगल्या भक्तिकृत्यांचे महत्त्व इतके वाढवून सांगतात की केवळ देवाची असलेली शक्ती ते त्या भक्तिकृत्यांना देतात. उदाहरणार्थ, नोव्हेना हा प्रार्थनेचा एक सुंदर प्रकार आहे. आध्यात्मिक कृपादाने मागणे हा अनेकदा त्याचा उद्देश असतो. पण कधीकधी नोव्हेना किंवा इतर भक्तिकृत्ये अशा रीतीने मांडली जातात की ठरावीक प्रार्थना ठरावीक पद्धतीने म्हटल्या, तर आपण जे काही मागू ते देव आपल्याला नक्की देईल, असे आपल्याला वाटू लागते. अशा वेळी एका पवित्र भक्तिकृत्याचे रूपांतर अंधश्रद्धेच्या आचरणात होण्याचा धोका असतो.
मूर्तिपूजा: देवाव्यतिरिक्त इतर कशालाही देव मानून वागणे म्हणजे मूर्तिपूजा. खोट्या देवतांची उपासना किंवा सैतानाची उपासना ही याची उघड उदाहरणे आहेत. परंतु कॅथलिक धर्मशिक्षणग्रंथ असेही निदर्शनास आणून देतो की ‘सत्ता, सुखोपभोग, वंश, पूर्वज, राज्यसत्ता, पैसा इत्यादींनाही’ आपण देव मानू शकतो (क्र. 2113).
भविष्यकथन आणि जादूटोणा: कॅथलिक धर्मशिक्षणग्रंथ असे निदर्शनास आणून देतो की देवाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही स्रोताकडून आध्यात्मिक शक्ती मिळवण्याचा प्रयत्न करणे या आज्ञेच्या विरुद्ध आहे. याची काही उदाहरणे अशी: ‘सैतानाचा किंवा दुष्ट आत्म्यांचा आश्रय घेणे, मृतात्म्यांना पाचारण करणे किंवा भविष्य “उलगडण्याचा” खोटा दावा करणारे इतर प्रकार. राशिभविष्य पाहणे, ज्योतिषाचा आधार घेणे, हस्तरेषा वाचणे, शकुनांचा आणि चिठ्ठ्या टाकून मिळालेल्या कौलाचा अर्थ लावणे, अतींद्रिय दृष्टीचे प्रकार आणि आत्म्यांशी संपर्क साधून देणाऱ्या माध्यमांचा आधार घेणे’ (क्र. 2116) हे सर्व या आज्ञेचे उल्लंघन आहे.
धर्माचा अनादर: ‘देवाची पहिली आज्ञा धर्माच्या अनादराची ही प्रमुख पापे निषिद्ध ठरवते: शब्दांनी किंवा कृतींनी देवाची परीक्षा पाहणे, पवित्र गोष्टींचा विटाळ करणे आणि आध्यात्मिक गोष्टींची खरेदी-विक्री करणे’ (कॅथलिक धर्मशिक्षणग्रंथ क्र. 2118). देवाची परीक्षा पाहणे म्हणजे त्याने आपल्या इच्छेप्रमाणे वागावे किंवा आपले सामर्थ्य प्रकट करावे म्हणून त्याला आव्हान देणे किंवा त्याची कसोटी पाहणे. आपण देवाची परीक्षा घेऊ शकत नाही, पण त्याला आपल्या मर्जीप्रमाणे वागवण्याचा प्रयत्न करू शकतो. असा प्रयत्न करणे हे धर्माच्या अनादराचे पाप आहे.
पवित्र गोष्टींचा विटाळ करणे हाही धर्माच्या अनादराचा एक प्रकार आहे. आपल्या कृतीने किंवा शब्दांनी एखाद्या पवित्र गोष्टीशी अनादराने वागणे म्हणजे तिचा विटाळ करणे. हे विशेषतः संस्कारांना लागू होते. पवित्र युकरिस्ताचा विटाळ करणे हे याचे उघड आणि अतिशय गंभीर उदाहरण आहे. एखाद्या व्यक्तीशीही तिच्या पावित्र्याचा अनादर होईल अशा रीतीने वागून आपण विटाळाचे पाप करू शकतो.
आध्यात्मिक कृपादाने विकत घेण्याचा प्रयत्न करून पवित्र गोष्टींना किंमत लावणे म्हणजे आध्यात्मिक गोष्टींच्या खरेदी-विक्रीचे पाप. प्रेषितांची कृत्ये 8:9–24 या उताऱ्यातील शिमोन मागुस या जादूगाराच्या नावावरून या पापाला ‘सिमोनी’ असे नाव पडले. त्या प्रसंगात पेत्र आणि योहान नुकताच बाप्तिस्मा घेतलेल्या लोकांसाठी प्रार्थना करत होते आणि त्यांना पवित्र आत्मा प्रदान करत होते. हे पाहून शिमोनाने त्यांना पैसे देऊ केले, जेणेकरून पवित्र आत्मा प्रदान करण्याचा अधिकार त्यालाही मिळावा. पेत्राने त्याला कठोर शब्दांत फटकारले आणि शिमोनाने पश्चात्ताप केला.
नास्तिकता: पहिल्या आज्ञेचे हे कदाचित सर्वांत उघड उल्लंघन आहे. नास्तिकता म्हणजे देवाचे अस्तित्व थेट नाकारणे आणि त्याने प्रकट केलेल्या सर्व गोष्टींचा अव्हेर करणे. हा श्रद्धा ठेवण्यास दिलेला नकार आहे.
अज्ञेयवाद: नास्तिकतेपेक्षा एक पाऊल अलीकडची भूमिका म्हणजे अज्ञेयवाद. देवाच्या अस्तित्वाबद्दल निश्चित काही सांगता येत नाही आणि देव आहे की नाही हे आपल्याला माहीत नाही, अशी अज्ञेयवाद्याची धारणा असते. श्रद्धा व्यक्त करणारी कोणतीही कृती करण्यास थेट नकार देणे, श्रद्धेबद्दल उदासीन राहणे किंवा श्रद्धेच्या बाबतीत आळस करणे, अशा रूपांत ही भूमिका दिसू शकते. काही अज्ञेयवादी खरोखरच देवाचा शोध घेत असतील; इतर जण असा शोध घेत नसतील आणि म्हणून त्यांना व्यवहारात नास्तिक मानता येईल.
कोरीव मूर्ती
खोटी देवता घडवण्यास आणि तिला देव मानून वागण्यास ही आज्ञा स्पष्टपणे मनाई करते. निर्गम 32 मधील सोन्याच्या वासराची कथा हे या आज्ञेच्या थेट उल्लंघनाचे चांगले उदाहरण आहे. आपण एखादी प्रतिमा घडवली आणि देवाच्या सामर्थ्यापासून स्वतंत्र अशी काही पवित्र शक्ती त्या प्रतिमेत आहे असे मानले, तर आपण ही आज्ञा मोडतो, हे स्पष्ट आहे.
असे असले तरी, पवित्र कलाकृतींच्या माध्यमातून संतांचा आणि स्वतः येशूचा सन्मान करण्याची परंपरा कॅथलिक चर्चमध्ये आणि इतर अनेक ख्रिस्ती चर्चमध्ये फार पूर्वीपासून आहे. संतांची पवित्र चित्रे, पुतळे, रंगीत काचांतील चित्रे, चित्रकृती, क्रूसावरील येशूच्या प्रतिमा अशा विविध रूपांत ही कला पाहायला मिळते.
काही जण अधूनमधून या प्रथेला आक्षेप घेतात. पुतळ्यांचा आणि इतर पवित्र कलाकृतींचा आदर करणे म्हणजे पहिल्या आज्ञेचे उल्लंघन आहे, असे ते म्हणतात. खरेच तसे आहे का?
पवित्र कलाकृतींतील प्रतिमांना देवासारखे मानून आपण वागलो, तरच अशा प्रथांमुळे पहिल्या आज्ञेचे उल्लंघन होईल. दुसऱ्या शब्दांत, एखाद्या कलाकृतीत देवापासून स्वतंत्र अशी स्वतःची शक्ती आहे असे आपण मानलो, तर ते पाप आहे. पण आपली कॅथलिक परंपरा अशी नाही, हे स्पष्ट आहे.
येशूने मानवी देह धारण करून आपल्या जगात प्रवेश केला. म्हणून हे जग स्वतः देवाचे वैभव प्रतिबिंबित करू शकते. देवाचे ते वैभव आणि सौंदर्य टिपून ते प्रतिबिंबित करण्याचा एक मार्ग म्हणजे कला.
पवित्र कला आपल्याला चिंतन, सौंदर्याचा अनुभव आणि ध्यान यांचा स्रोत देते. चिन्हे आणि प्रतिमा यांद्वारे सुवार्तेचा संदेश देण्याचा तो एक मार्ग आहे. म्हणून, एखादी व्यक्ती क्रूसावरील ख्रिस्ताच्या प्रतिमेसमोर प्रार्थना करते तेव्हा ती विशिष्ट प्रतिमाच कृपेचा स्रोत आहे, अशा समजुतीने ती प्रार्थना करत नाही. तसे मानणे मूर्खपणाचे ठरेल. उलट, क्रूसावरील ख्रिस्ताच्या प्रतिमेसमोर किंवा इतर कोणत्याही पवित्र प्रतिमेसमोर प्रार्थना करणे म्हणजे दृश्य जगाच्या माध्यमातून आध्यात्मिक जगाचा सन्मान करणे. अशा प्रार्थनेत आपण या जगाच्या पलीकडे जाऊन देवाशी नाते जोडतो. देव या जगाच्या पलीकडे आहे, तरीही याच जगात तो सदैव आपल्याजवळ असतो. पवित्र कलेचा योग्य उपयोग केला तर ती आपल्याला देवाकडे ओढते आणि दैवी सत्यांच्या गाभ्यात अधिक खोलवर जाण्यास मदत करते.
सर्वोच्च ध्येय—ज्याला मर्यादाच नाही!
या आज्ञेची ‘सर्वोच्च मर्यादा’ म्हणता येईल ती समजून घेण्यासाठी आपण श्रद्धा, आशा आणि प्रीती या अद्भुत ईश्वरी सद्गुणांकडे पाहिले पाहिजे.
श्रद्धा: देवावर गाढ श्रद्धा ठेवण्यास आपल्याला बोलावले आहे. देवावर श्रद्धा असणे म्हणजे त्याला ओळखणे, त्याच्यावर विश्वास ठेवणे आणि त्याला समजून घेणे. त्याला अधिक चांगले ओळखता यावे म्हणून त्याच्याशी असलेले खरे नाते जपणे आणि वाढवणे, हाही श्रद्धेचा भाग आहे. आपल्या ठायी श्रद्धा असली की ती आणखी वाढावी अशी आपली इच्छा होते. देवाची ओळख जितकी वाढते, तितकी त्याला अधिक जाणून घेण्याची ओढ वाढते आणि त्यातून त्याची ओळख आणखी वाढत जाते. श्रद्धेमुळे आपल्याला देवाचा अधिकाधिक खोलवर शोध घेण्याची प्रेरणा मिळते.
देवाचा शोध घेणे आणि त्याला जाणून घेणे या आपल्या कर्तव्याकडे कोणत्याही प्रकारे दुर्लक्ष करणे, हे श्रद्धेविरुद्ध पाप आहे. देवाचा आणि सत्याचा शोध घेणे हे आपले नैतिक कर्तव्य आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. कधी आळसामुळे आपण देवाचा शोध घेत नाही आणि त्याच्याशी असलेली आपली वैयक्तिक ओळख वाढवत नाही. तर कधी आपण जाणूनबुजून त्याच्याविषयी उदासीन राहतो. कारण काहीही असो, देवाचा शोध घेण्याच्या आणि त्याला जाणून घेण्याच्या कर्तव्याकडे आपण दुर्लक्ष केले, तर देवाला आपल्या जीवनाच्या केंद्रस्थानी ठेवण्यास सांगणारी ही आज्ञा आपण मोडतो.
आशा: देवावर आपली श्रद्धा जडू लागते, तेव्हा आशेच्या अलौकिक देणगीनेही आपण भरून जातो. आशेची ही देणगी आपल्याला शाश्वत तारणाचा ध्यास घेण्यास आणि देव आपल्याला देऊ इच्छित असलेल्या सद्गुणांनी परिपूर्ण जीवन जगण्याचा प्रयत्न करण्यास प्रवृत्त करते. दैवी आशेच्या बाबतीत ही आज्ञा आपल्यासमोर सर्वोच्च ध्येय ठेवते आणि त्यानुसार जगण्यास बोलावते: आपल्यावर कोणताही प्रसंग ओढवला किंवा कोणताही क्रूस वाहावा लागला, तरी देव आपल्याला जे काही सांगतो त्यावर आपण अढळ राहावे. देवाचा शोध घेण्यासाठी आणि त्याची पवित्र इच्छा जाणून घेण्यासाठी प्रयत्न करत राहण्याची प्रेरणा आणि बळ आपल्याला मिळते.
हताश होणे हे आशेविरुद्धचे पाप आहे. आपण हताशपणाला शरण जातो तेव्हा देवावरची आशा सोडून देतो आणि श्रद्धेच्या देणगीतून आपल्याला प्राप्त होणाऱ्या व समजणाऱ्या त्याच्या अभिवचनांवरची आशाही सोडून देतो. अर्थात, कधी कधी हताशपणामागे पाप किंवा आध्यात्मिक कारणांपेक्षा मानसिक कारणांचाच प्रभाव अधिक असू शकतो. तरीही हताशपणा कशामुळेही आला, तरी तो आशेच्या विरुद्धच आहे.
आणखी एक धोका म्हणजे फाजील खात्री बाळगणे. हे पाप फार सूक्ष्म आहे आणि ते दोनपैकी एका प्रकारे दिसून येते. पहिल्या प्रकारात, आपण स्वतःच्या बळावरच सर्व काही साधण्याइतके समर्थ आहोत, अशा समजुतीच्या सापळ्यात सापडतो. एका अर्थाने, आपण स्वतःलाच आपला देव मानतो. हा मूर्खपणा आहे. पण असे घडते तेव्हा आपले जीवन परिपूर्ण करण्यासाठी स्वतःचे बळ आणि क्षमता यांवरच विसंबून राहता येईल, असे आपल्याला वाटते.
फाजील खात्रीचा दुसरा प्रकार म्हणजे देवाच्या दयेचा चुकीचा अर्थ लावून ती गृहीत धरणे. देवाची दया परिपूर्ण आहे आणि ती सदैव उपलब्ध आहे, हे खरे. पण आपल्या पापांबद्दल पश्चात्ताप केला नाही तरी देव आपल्याला क्षमा करील, अशा समजुतीच्या सापळ्यात काही जण सापडतात. म्हणजेच, त्यांना आपल्या पापांबद्दल खरा खेद वाटत नाही आणि त्यामुळे ते पापापासून पूर्णपणे देवाकडे वळत नाहीत. अशा रीतीने ते देवाची दया गृहीत धरतात. क्षमा मिळणे हे आपल्या पापांबद्दल वाटणाऱ्या खऱ्या खेदावर आणि बदलण्याच्या तयारीवर अवलंबून आहे, हे त्यांना उमगत नाही. बदलण्याची तयारी नसेल, तर दया देऊही करता येत नाही आणि स्वीकारताही येत नाही.
प्रीती: प्रीती म्हणजे सर्वप्रथम देवावर प्रेम करणे. जेव्हा आपण देवावर श्रद्धा ठेवतो, त्याने प्रकट केलेल्या सर्व गोष्टींवर विश्वास ठेवतो आणि त्याच्या अभिवचनांमुळे आपले अंतःकरण आशेने भरून जाते, तेव्हा प्रीती जन्माला येते. यातून देवावर गाढ आणि जीवनाला आधार देणारी प्रीती करण्याची प्रेरणा आपल्याला मिळते.
देवावर प्रीती करणे म्हणजे त्याला आणि त्याच्या इच्छेला आपल्या जीवनाच्या केंद्रस्थानी ठेवणे. देवापेक्षा महत्त्वाचे काहीही नसते. देवावरील प्रीतीच्या विरुद्ध असलेल्या पापांत कोमटपणा, आळस, अनास्था आणि अर्थातच देवाचा द्वेष यांचा समावेश होतो. देवाचा द्वेष करणाऱ्यांच्या मनात बहुधा आधी श्रद्धेविषयी गोंधळ निर्माण झालेला असतो. पण जे केवळ दुर्लक्ष करतात किंवा ज्यांची वृत्ती कोमट आहे, त्यांच्याकडे श्रद्धा असू शकते; मात्र त्या श्रद्धेनुसार जगण्याची उमेद त्यांच्यात राहत नाही.
आचरणातील उपयोग
आता आपण पहिल्या दोन प्रकरणांतील नैतिक तत्त्वे देवाच्या नैतिक नियमांना नेमकी कशी लागू होतात, हे पाहू शकतो. आपण प्रभूच्या या पहिल्या आज्ञेपासून सुरुवात करूया.
या आज्ञेचा भंग कोणत्या प्रकारे मरणकारक पाप ठरतो, हे आधी पाहूया. लक्षात ठेवा, एखादे पाप मरणकारक ठरण्यासाठी तीन गोष्टी आवश्यक असतात: १) पापाचा विषय गंभीर असणे; २) त्याची पूर्ण जाणीव असणे; ३) इच्छाशक्तीची पूर्ण संमती असणे.
पापाचा गंभीर विषय: या आज्ञेचा गंभीर भंग कशामुळे होईल? अंधश्रद्धेचे गंभीर आचरण, मूर्तिपूजा, दैवकथन, जादूटोणा, नास्तिकता, अज्ञेयवाद आणि खोट्या प्रतिमांची उपासना यांचा या यादीत प्रामुख्याने समावेश होईल. यांपैकी कोणतीही कृती गंभीर स्वरूपात केली गेली, तर ती पापाचा गंभीर विषय ठरेल.
अंधश्रद्धेच्या उदाहरणातून हा फरक चांगला समजतो. समजा, शिडीखालून जाणे ‘अपशकुनी’ असते, असे गंमतीने म्हणत तुम्ही तिथून जायचे टाळले. प्रत्यक्षात तो अपशकुन नाही; ती केवळ अंधश्रद्धा आहे. पण एवढी क्षुल्लक गोष्ट पापाचा गंभीर विषय नक्कीच ठरत नाही. मात्र, शिडीखालून जाणे अपशकुनी आहे अशी तुमची मनापासून समजूत असेल आणि त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीचे गंभीर नुकसान होईल अशी तुम्हाला खात्री असेल, तर तुम्हाला न आवडणाऱ्या त्या व्यक्तीला मुद्दाम शिडीखालून जायला लावणे हे गंभीर अंधश्रद्धेच्या जवळ जाऊ शकते. पहिल्या आज्ञेविरुद्धच्या गंभीर कृतीचे आणखी स्पष्ट उदाहरण म्हणजे गूढ मार्गाने अज्ञात गोष्टी जाणून घेण्याचा प्रयत्न. उदाहरणार्थ, मृत व्यक्तींच्या आत्म्यांशी संपर्क साधण्यासाठी तुम्ही ओइजा फलक वापरला, असे समजा. ही कृती निःसंशयपणे पापाचा गंभीर विषय आहे.
पूर्ण जाणीव: ही कृती मरणकारक पाप ठरण्यासाठी दुसरी अट अशी की ती गंभीरपणे चुकीची आहे, याची तुम्हाला पूर्ण जाणीव असली पाहिजे. आता ओइजा फलक वापरणाऱ्या व्यक्तीचे उदाहरण घेऊया. एकीकडे या फलकाविषयी सर्व काही माहीत असलेले एक धर्मगुरू आहेत; दुसरीकडे, मित्रमैत्रिणींसोबत रात्री मुक्कामाला आलेली आणि अशा फलकाचे नावही यापूर्वी न ऐकलेली एक किशोरवयीन व्यक्ती आहे. या दोघांमध्ये स्पष्ट फरक आहे. धर्मगुरूने (किंवा असा फलक वापरणे चुकीचे आहे याची पूर्ण जाणीव असलेल्या कोणत्याही व्यक्तीने) तो कधीही वापरू नये, अशी अपेक्षा आहे. पण अशा व्यक्तीने तो वापरला, तर मरणकारक पापाची दुसरी अट पूर्ण होते. त्या किशोरवयीन व्यक्तीला हा फलक प्रथमच दिसत असल्याने त्याविषयी पुरेशी माहिती नसेल आणि काय करावे हेही उमगत नसेल. त्यामुळे या तथाकथित ‘गंमतीत सामील होणे’ चुकीचे आहे, याची पूर्ण जाणीव त्या व्यक्तीला नसेल. म्हणून ती कृती योग्य ठरत नाही; ती अजूनही देवाच्या आज्ञेचा गंभीर भंग आहे. तरीही, पहिल्यांदा त्यात सामील झाल्याबद्दल ती व्यक्ती पूर्णपणे जबाबदार असेलच असे नाही.
इच्छाशक्तीची पूर्ण संमती: हेच उदाहरण पुढे नेऊया. समजा, ती किशोरवयीन व्यक्ती ओइजा फलक वापरते आणि ते चुकीचे आहे याची तिला जाणीव आहे, कारण आईवडिलांनी ते तिला नीट समजावून सांगितले आहे. तरीही, या प्रसंगी तिची पूर्ण संमती होती का, हा प्रश्न उरतो. समजा, नव्या शहरात राहायला गेल्यापासून आणि नव्या शाळेत जाऊ लागल्यापासून त्या व्यक्तीला स्वतःबद्दल कमीपणा वाटत आहे. मित्रमैत्रिणींसोबत रात्री मुक्कामाला जाण्याची तिची ही पहिलीच वेळ आहे आणि नवे मित्र जोडण्याचा तिचा प्रयत्न आहे. ओइजा फलक बाहेर काढताच ती व्यक्ती हादरून जाते; पण इतर जण आपल्याला दूर लोटतील या भीतीने काही बोलत नाही. आपली पाळी आल्यावर ती मनाविरुद्ध फलकाला एक प्रश्न विचारते, एवढेच. त्या व्यक्तीच्या हातून मरणकारक पाप घडले का? कृती गंभीर होती आणि ती गंभीरपणे चुकीची असल्याची पूर्ण जाणीवही त्या व्यक्तीला होती. पण त्या परिस्थितीत भीती आणि स्वतःबद्दल वाटणारा कमीपणा यांमुळे तिचा वैयक्तिक दोष कमी झाला असण्याची शक्यता आहे. पुन्हा सांगायचे तर, त्यामुळे ती कृती योग्य ठरत नाही. पण देव अंतःकरणात काय आहे ते पाहतो आणि त्यानुसार न्याय करील.
अशाच रीतीने कोणत्याही परिस्थितीचा आणि या आज्ञेने घालून दिलेल्या कोणत्याही नैतिक नियमाचा विचार करता येतो. लोकांना प्रत्यक्ष जीवनात ज्या नैतिक प्रसंगांना सामोरे जावे लागते, त्यांचा विचार करताना पहिले आणि दुसरे प्रकरण समजून घेणे इतके महत्त्वाचे का आहे, हे यावरून दिसते.
लघुपाप: वर स्पष्ट केल्याप्रमाणे, मरणकारक पापाच्या तिन्ही अटी पूर्ण झाल्या तर ते पाप मरणकारक ठरते. पण त्यांपैकी एक किंवा अधिक अटी पूर्ण झाल्या नाहीत, तर ते लघुपापच ठरते. लघुपाप कमी-अधिक गंभीर असू शकते. पण सर्व लघुपापांत एक गोष्ट समान असते: त्यांमुळे ख्रिस्ताशी असलेले आपले नाते पूर्णपणे तुटत नाही.
लघुपापाचा मुद्दा एका उदाहरणातून समजतो: पैशालाच आपला ‘देव’ मानण्याचे पाप सवयीचे होणे. अशा पापात मरणकारक पापाच्या सर्व अटी कदाचित पूर्ण होत नसतील. तरीही, जाणूनबुजून पैशाबद्दल अतिरेकी आसक्ती बाळगली, तर आपले जीवन पूर्णपणे देवाच्या हाती सोपवण्यात ती आड येते.
या बाबतीत लघुपापाची वरची मर्यादा कदाचित इतकीच असेल की आपले देवाप्रती समर्पण अजून पूर्ण झालेले नाही. पैशाच्या आसक्तीचेच उदाहरण पुन्हा घेऊया. समजा, एखादी व्यक्ती पैशालाच आपला देव मानत नाही; तरीही देव आपल्या गरजांची काळजी घेईल असा पूर्ण भरवसा ठेवणे तिला थोडे कठीण जाते. त्यामुळे अधूनमधून तिला पैशाची चिंता वाटते. ही काही गंभीर बाब नाही आणि असे बऱ्याचदा घडते. पण पूर्णत्वासाठी झटणाऱ्या व्यक्तीने देवाच्या पालनपोषणावर पूर्ण भरवसा ठेवून स्वतःला त्याच्याकडे सोपवण्याचा प्रयत्न करणे महत्त्वाचे आहे. म्हणजेच, देव आपल्या प्रत्येक गरजेची तरतूद करील असा पूर्ण भरवसा ठेवायला शिकणे.
तुझा देव जो प्रभू, त्याचे नाव तू व्यर्थ घेऊ नकोस. (निर्गम 20:7)
तुमच्या पूर्वजांना असे सांगितले होते, हेही तुम्ही ऐकले आहे: “खोटी शपथ घेऊ नका; पण प्रभूला जे काही वचन द्याल, ते पूर्ण करा.” पण मी तुम्हांस सांगतो, शपथ मुळीच घेऊ नका. (मत्तय 5:33–34)
दुसरी आज्ञा प्रभूच्या नावाचा आदर करण्यास सांगते. पहिल्या आज्ञेप्रमाणेच ही आज्ञा धर्मनिष्ठेच्या सद्गुणाशी संबंधित आहे. विशेषतः, पवित्र गोष्टींबद्दल बोलताना आपण आपली वाणी कशी वापरावी, हे ती ठरवते. (कॅथलिक चर्चची धर्मशिक्षणसंहिता, क्र. 2142).
लोक संतापले की अनेकदा देवाच्या नावाचा वापर शिवीसारखा करतात, हे तुम्हाला कधी विचित्र वाटले आहे का? हे विचित्र आहे, एवढे तरी नक्की. खरे तर याला काही अर्थच नाही. उदाहरणार्थ, “येशू ख्रिस्त” हे नाव वैताग किंवा राग व्यक्त करण्यासाठी का वापरावे? इंग्रजीत “होली काऊ” यासारखा उद्गार काढणेही विचित्र आहे. अशा उद्गारात “पवित्र” या अर्थाचा शब्द आपण का वापरावा?
कदाचित याचे कारण असे असेल की देवाचे नाव खरोखर पवित्र आहे आणि ते मोठ्या मानास व आदरास पात्र आहे. म्हणूनच रागाच्या किंवा वैतागाच्या भरात त्याच्या नावाचा अनादर करण्याचा मोह आपल्याला होतो. एका पापातून (इथे रागाच्या पापातून) दुसरे पाप कसे घडू शकते, हे या उदाहरणावरून दिसते.
मूळ नियम: शपथ घेण्यास मनाई
थोडक्यात, दुसरी आज्ञा देवाच्या नावाचा अपवित्र किंवा निंदाजनक वापर करण्यास मनाई करते. शिवी म्हणून, नकारात्मक उद्गार म्हणून किंवा कोणत्याही प्रकारे निष्काळजीपणे त्याचे नाव घेण्यास ती मनाई करते. संतांच्या नावांचाही, विशेषतः आपली धन्य माता मरिया हिच्या नावाचा, असा गैरवापर करण्यास ती मनाई करते. शेवटी, कोणत्याही पवित्र गोष्टीबद्दल हानिकारक रीतीने किंवा निष्काळजीपणे बोलण्यास ही आज्ञा मनाई करते. उदाहरणार्थ, ख्रिस्ताच्या चर्चवर थेट टीका करणे हे या आज्ञेविरुद्धचे पाप आहे.
खोटी शपथ घेताना देवाचे नाव घेणे हाही या आज्ञेचा भंग आहे. उदाहरणार्थ, “देव मला साहाय्य करो” असे म्हणून तुम्ही खरे बोलण्याची शपथ घेतली आणि नंतर खोटे बोललात, तर या आज्ञेचा भंग होतो. हे “खोटी साक्ष देऊ नकोस” या आज्ञेविरुद्धचेही उघड पाप आहे. पण खोटे बोलण्यापूर्वी देवाचे नाव घेतल्याने ते दुहेरी पाप ठरते.
रोजच्या बोलण्यातही असे अनेकदा घडते: समोरच्याला आपले म्हणणे खरे वाटणार नाही असे वाटले, की एखादी व्यक्ती बोलून झाल्यावर म्हणते, “देवाची शपथ!” पण तुम्ही खरे बोलत असलात तरी, फारशी महत्त्वाची नसलेल्या एखाद्या गोष्टीसाठी असे सहजपणे देवाची शपथ घेणे हा निष्काळजीपणा आहे.
काही प्रसंगी शपथ घेताना देवाचे नाव घेणे योग्य असते. खरे तर चर्चमध्ये विधिपूर्वक दिलेल्या वचनांत आणि घेतलेल्या व्रतांत देवाचे नाव असेच घेतले जाते. देवाचे नाव घेणे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे की नाही, हे मुख्यतः ते कसे आणि कोणत्या प्रसंगी घेतले जाते यावर अवलंबून असते. नागरी किंवा चर्चच्या न्यायालयात बायबलवर हात ठेवून विधिपूर्वक शपथ घेणेही योग्य आहे, मात्र तुम्ही संपूर्ण सत्य सांगितले पाहिजे.
सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायची ती ही: देवाचे नाव घेणे ही महत्त्वाची बाब आहे. त्याचे नाव घेताना ते पावित्र्याने घ्यावे आणि कोणताही निष्काळजीपणा किंवा खोटेपणा टाळावा.
वरची मर्यादा: देवाचे नाव पवित्र आहे… आणि तुमचेही!
या आज्ञेची “वरची मर्यादा” अशी आहे: देवाचे नाव पवित्र आहे आणि त्याचा वापर उपासनेसाठी केला पाहिजे. त्याच्या नावाचा आदर करून आणि प्रार्थनेत व स्तुतीत ते घेऊन आपण देवाचा सन्मान करावा. उदाहरणार्थ, देवाच्या नावाची स्तुती गाणे किंवा येशूचे पवित्र नाव वारंवार घेणे, हा देवाचे नाव पवित्र रीतीने घेण्याचा मार्ग ठरू शकतो.
आपली प्रार्थना हे देवाचे नाव पवित्र रीतीने घेण्याचे आणखी एक उदाहरण आहे. “पित्याच्या, आणि पुत्राच्या, आणि पवित्र आत्म्याच्या नावाने” असे म्हणून आपण प्रार्थनेला सुरुवात करतो. अशा रीतीने त्रिएक देवाचे नाव घेऊन आपण प्रार्थनेत प्रवेश करतो. तसेच, आपल्या अधिकृत उपासना-विधींतील प्रार्थना अनेकदा “तुझा पुत्र, आमचा प्रभू येशू ख्रिस्त, ह्याच्याद्वारे…” किंवा “आमचा प्रभू ख्रिस्त ह्याच्याद्वारे” या शब्दांनी संपतात. म्हणजेच, आपण प्रार्थनेत देवाचे नाव घेतो आणि त्याचे नाव घेणे हीदेखील एक प्रकारची प्रार्थनाच आहे.
या आज्ञेतून आपल्याला मिळणारी आणखी एक विधायक आणि पवित्र शिकवण म्हणजे आपण स्वतःचे आणि इतरांचे नाव कसे वापरावे. सर्वप्रथम, बाप्तिस्म्याच्या वेळी प्रत्येक ख्रिस्ती व्यक्तीला ख्रिस्ती नाव दिले जाते, किंवा निदान तसे होणे अपेक्षित असते. अनेकदा त्या मुलाला आधीच दिलेले नावच त्याचे ख्रिस्ती नाव असते. पण काही वेळा, विशेषतः काही संस्कृतींमध्ये, नवे ख्रिस्ती नाव म्हणून एखाद्या संताचे नाव निवडण्याची प्रथा आहे. या प्रथेतून आपल्या नावाचे पावित्र्य आणि आपल्या चांगल्या नावातून मिळणारी ओळख दिसून येते. आपले नाव हे केवळ नाव नाही; ते आपल्यापासून वेगळे करता येत नाही. म्हणून ख्रिस्ती नाव आपली ख्रिस्ती ओळख प्रकट करते.
म्हणून इतरांविषयी चांगले बोलण्याची आणि त्यांना कधीही शाप न देण्याची विशेष काळजी घेतली पाहिजे. एखाद्या व्यक्तीला शाप देणे म्हणजे तिच्या नावाला शाप देणे. असे करणे या आज्ञेचे उल्लंघन आहे, कारण आपण देवाच्या प्रतिमेत व त्याच्या सदृश्यतेत घडवलेली त्याची मुले आहोत.
आपल्या देवाच्या नावाची खूण आपल्यावर अनंतकाळ राहील, हेही आपण लक्षात घेतले पाहिजे. पवित्र शास्त्रात म्हटल्याप्रमाणे, त्याचे नाव आपल्या कपाळावर असेल (प्रकटीकरण 14:1).
आचरणातील उपयोग
या आज्ञेचे उल्लंघन कोणत्या प्रकारे मरणपाप ठरते, हे पुन्हा पाहूया. त्यावरून व्यवहारात या आज्ञेची कोणती इतर उल्लंघने लघुपाप ठरतात, हे स्पष्ट होईल.
गंभीर बाब: या आज्ञेचे गंभीर उल्लंघन कोणत्या प्रकारे होते? वर सांगितल्याप्रमाणे, देवाच्या नावाला किंवा खुद्द देवालाच थेट शाप देणे ही गंभीर बाब आहे. तसेच, देवाचे नाव घेऊन शपथ घेतल्यानंतर गंभीर स्वरूपाचे असत्य बोलणे हीही गंभीर बाब आहे. दुसरे उदाहरण म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या नावाला घोर शाप देणे किंवा तिच्या नावाला वा प्रतिष्ठेला गंभीर धक्का पोहोचवणे. प्रत्येक व्यक्ती देवाची प्रतिमा असल्याने हेही या आज्ञेचे गंभीर उल्लंघन आहे.
शाप किंवा शपथ कमी गंभीर स्वरूपाची असेल, तर या आज्ञेचे उल्लंघन गंभीर न ठरता लघुपाप ठरते. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती दुसऱ्याला हानी पोहोचवणारी खरी माहिती, ती पुढे सांगण्याची गरज नसतानाही, निष्काळजीपणे इतरांना सांगते आणि अशा रीतीने त्याच्याविषयी वाईट बोलते. हा निष्काळजीपणा कदाचित गंभीर स्वरूपाचा नसेल, पण तरीही ते या आज्ञेचे उल्लंघन आहे.
पूर्ण जाणीव: देवाला शाप देणे चुकीचे आहे याची एखाद्याला पूर्ण जाणीव नसल्याची परिस्थिती कल्पनेत आणणेही कठीण आहे. देवाचे नाव घेऊन शपथ घेतल्यानंतर खोटे बोलणे चुकीचे आहे, हे एखाद्याला माहीत नसेल, अशी कल्पना करणेही कठीण आहे. पण वरच्या उदाहरणाप्रमाणे, दुसऱ्या व्यक्तीच्या नावाला शाप देणे चुकीचे आहे, हे कदाचित एखाद्याला माहीत नसेल. शाप मिळण्यास एखादी व्यक्ती ‘पात्र आहे’ असे वाटून तिला शाप देणे, हे याचे चांगले उदाहरण आहे. अशा वेळी, दुसऱ्याच्या चांगल्या नावाला धक्का देण्यात काही गैर नाही, किंबहुना आपण योग्यच करत आहोत, असे एखाद्याला खरोखर वाटू शकते. आपले वागणे समर्थनीय आहे असे त्याला वाटू शकते, आणि त्यामुळे योग्य काय हे ठरवताना गोंधळ होऊ शकतो. अशा गोष्टींचा विवेक करणे कठीण असते. याबद्दल मनन करताना वधस्तंभावरील येशूकडे पाहावे. ज्यांनी त्याला वधस्तंभावर खिळले त्यांच्याविषयी तो वाईट बोलू शकला असता, आणि त्याने त्यांचा निषेध केला असता तर तो योग्यच ठरला असता. पण तो काय म्हणाला? तो म्हणाला, “पित्या, त्यांना क्षमा कर, कारण ते काय करीत आहेत हे त्यांना माहीत नाही” (लूक 23:34). ते अशा आदरास ‘पात्र’ नसतानाही त्याने त्यांच्याविषयी मोठा आदर दाखवला.
इच्छाशक्तीची पूर्ण संमती: या पापाची ही बाजू समजून घेणे तुलनेने सोपे आहे. या आज्ञेचे उल्लंघन करताना इच्छाशक्तीची पूर्ण संमती नसल्यास आपला वैयक्तिक दोष कसा कमी होऊ शकतो, हेही सहज लक्षात येते. कधी कधी तीव्र वैफल्याच्या भरात देवाचे नाव व्यर्थ घेतले जाते. त्यामुळे त्या कृतीचे समर्थन होत नाही किंवा ती कोणत्याही प्रकारे योग्य ठरत नाही. मात्र, तीव्र भावनेमुळे त्या क्षणी व्यक्तीचा वैयक्तिक दोष कमी होऊ शकतो, कारण ती पूर्ण संमतीने नव्हे, तर भावनेच्या भरात वागत असू शकते.
शपथेवर खोटे बोलणे हे याचे आणखी एक उदाहरण आहे. एखादी व्यक्ती गंभीर नैतिक पेचात सापडली असेल आणि सत्य सांगितल्याने होणाऱ्या परिणामांची तिला फार भीती वाटत असेल, तर ‘देवाची शपथ घेतली’ असली तरी ती खोटे बोलण्याचा चुकीचा निर्णय घेऊ शकते. असे करणे चुकीचेच आहे; पण त्या भीतीमुळे देवासमोर तिचा वैयक्तिक दोष कमी होऊ शकतो. पुन्हा सांगायचे तर, अंतःकरणात काय आहे हे फक्त देवालाच माहीत आहे, आणि त्यानुसार तो न्याय करील.
लघुपापे: नैतिक जबाबदारी कोणत्या परिस्थितीत कमी होऊ शकते, याचे वरील वर्णन नीट पाहिले, तर या आज्ञेविरुद्धची अनेक पापे लघुपापेच ठरतात, हे दिसेल. पण लघुपापांवरही मात केली पाहिजे. म्हणून कोणकोणत्या प्रकारे या आज्ञेचे उल्लंघन होते, याची जाणीव असणे चांगले. या आज्ञेतून दिसून येणारा सद्गुण शक्य तितक्या परिपूर्णतेने आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करणे, हे आपले ध्येय आहे. असे केल्याने देवाचा आणि इतरांचा अधिकाधिक आदर व सन्मान करणे आपल्याला शक्य होईल.
तिसरी आज्ञा:
शब्बाथ दिवसाची आठवण ठेव आणि तो पवित्र पाळ. सहा दिवस तू श्रम कर आणि आपली सर्व कामे कर; पण सातवा दिवस हा प्रभू, तुझा देव, याचा शब्बाथ आहे. त्या दिवशी तू, तुझा मुलगा किंवा मुलगी, तुझा दास किंवा दासी, तुझे कामाचे जनावर किंवा तुझ्या वेशींच्या आत राहणारा परदेशी, यांपैकी कोणीही कोणतेही काम करू नये. (निर्गम 20:8–10)
शब्बाथ मनुष्यासाठी करण्यात आला, मनुष्य शब्बाथासाठी नव्हे. म्हणूनच मानवपुत्र शब्बाथाचाही प्रभू आहे. (मार्क 2:27–28)
पहिल्या सृष्टीनिर्मितीनंतरचा शब्बाथ दिवस
उत्पत्तीच्या पुस्तकात देवाने सहा दिवसांत जग निर्माण केले आणि सातव्या दिवशी विश्रांती घेतली, असे सांगितले आहे. हे खरोखरच सहा दिवसांच्या कालावधीत घडले की नाही, हा प्रश्न शब्बाथाच्या स्थापनेविषयीच्या या चर्चेसाठी महत्त्वाचा नाही. महत्त्वाचे हे आहे की या कथेत असे म्हटले आहे:
सातव्या दिवशी देवाने आपण करत असलेले कार्य पूर्ण केले; त्या दिवशी त्याने हाती घेतलेल्या सर्व कार्यातून विश्रांती घेतली. देवाने सातव्या दिवसाला आशीर्वाद दिला व तो पवित्र केला, कारण त्या दिवशी त्याने सृष्टीच्या निर्मितीच्या सर्व कार्यातून विश्रांती घेतली. (उत्पत्ती 2:2–3)
यावरून आपल्याला दिसते की सृष्टीच्या आरंभापासूनच सातवा दिवस हा देवाने विश्रांतीसाठी राखून ठेवलेला खास दिवस होता. या कथेत लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट अशी की तो सर्वप्रथम देवासाठी विश्रांतीचा दिवस होता. अर्थात, शब्दशः पाहता देवाला विश्रांतीची गरज नाही. म्हणून या उताऱ्यातून देव आपल्याला काय प्रकट करतो ते आपण समजून घेतले पाहिजे: हा दिवस स्वतः देवाने विश्रांती घ्यावी म्हणून नव्हता; उलट, तो “पूर्ण विश्रांतीचा शब्बाथ” होता (कॅथलिक धर्मशिक्षणग्रंथ क्र. 2168). तो दिवस स्वतःच विश्रांतीचा दिवस आहे, आणि देवाने निर्माण केलेल्या दिवसांत जीवन जगणाऱ्या सर्वांना हे लागू होते.
यावरून आपल्याला दिसते की देवाने नेमलेल्या विश्रांतीच्या दिवसात सहभागी होण्याचे आवाहन आपल्या आदिमातापित्यांनाही होते. जे काम करण्याचे आणि जे काही घडवण्याचे आपल्याला आवाहन आहे आणि ज्याची क्षमता आपल्यात आहे, त्याद्वारे देवाच्या सृजनकार्यामध्ये (पहिल्या सहा दिवसांच्या कार्यामध्ये) सहभागी होण्यासाठी आपल्याला बोलावले आहे. पण काम आणि विश्रांती यांचे चक्र सृष्टीच्या रचनेतच गुंफलेले आहे. आपण या चक्रात सहभागी आहोत आणि देवाच्या योजनेनुसार आपल्या मानवी जीवनाचा तो एक आवश्यक भाग आहे, हे आपण ओळखले पाहिजे.
देवाने विश्रांतीचा दिवस पवित्रही केला. म्हणून तो आळसात घालवण्याचा दिवस मानू नये; उलट, तो पवित्रतेने जगण्याचा आणि देवाच्या सृजनयोजनेत अधिक पूर्णपणे सहभागी होण्याचा दिवस मानावा. त्या योजनेनुसार आपण देवाच्या पवित्रतेत सहभागी होतो.
आठवड्याच्या सातव्या दिवशी, म्हणजे शनिवारी, पाळला जाणारा शब्बाथ हा देवाची उपासना करण्याचा, आणि त्या अर्थाने आध्यात्मिक “विश्रांतीचा”, दिवस बनला. अनुवाद 5:15 मध्ये दिलेल्या आज्ञेत हे विशेष स्पष्ट होते:
लक्षात ठेव की तूही एकेकाळी मिसर देशात गुलाम होतास, आणि तुझा देव परमेश्वर याने सामर्थ्यशाली हाताने व बाहू पसरून तुला तेथून बाहेर आणले. म्हणूनच तुझा देव परमेश्वर याने तुला शब्बाथाचा दिवस पाळण्याची आज्ञा दिली आहे.
देवाने इस्राएली लोकांना केवळ विश्रांती घेण्यास नव्हे, तर मिसरमधून झालेल्या त्यांच्या मुक्तीचे स्मरण साजरे करण्यासही बोलावले. हे स्मरण पास्काच्या सणात साजरे केले जात असे. अशा रीतीने विश्रांतीला उपासनेचे स्वरूप आले. देवाच्या लोकांना दर आठवड्याला देवाच्या तारणकार्याचे स्मरण करण्याची आणि देवाशी व त्याच्या कराराशी विश्वासू राहण्याचा आपला संकल्प नव्याने दृढ करण्याची संधी मिळाली.
येशू पृथ्वीवर वावरत होता, त्या काळापर्यंत शब्बाथाच्या विश्रांतीच्या नियमाचा विपर्यास होऊ लागला होता. तो नियम कसा पाळावा याचा अर्थ लावताना बारीकसारीक बाबींवर अवाजवी भर दिला जात असे. नियमांच्या किरकोळ तपशिलांबाबत अतिशय काटेकोर असलेल्या आणि इतरांना दोष देणाऱ्या अनेक शास्त्री व परुश्यांच्या मते, येशूने अनेक प्रसंगी शब्बाथाच्या विश्रांतीचा भंग केला. उदाहरणार्थ, शब्बाथाच्या दिवशी लोकांना बरे केल्याचा “आरोप” त्याच्यावर करण्यात आला. लोकांना बरे करणे हे एक प्रकारचे काम मानले गेले आणि म्हणून त्याने शब्बाथाचा भंग केला, असे समजले गेले. अर्थात, हा विचार हास्यास्पद आहे.
येशू शब्बाथाच्या विश्रांतीचा नेमका अर्थ अधिकारवाणीने स्पष्ट करतो. तो म्हणतो, “शब्बाथ मनुष्यासाठी करण्यात आला, मनुष्य शब्बाथासाठी नव्हे” (मार्क 2:27). शब्बाथ हा मुख्यतः चांगली कृत्ये करण्याचा आणि देवाचा सन्मान करण्याचा दिवस आहे, हे त्याने शिकवले आणि आपल्या कृतीतून दाखवून दिले. तो प्रेमाने सेवा करण्याचा आणि उपासना करण्याचा दिवस होता.
नव्या करारातील उपासना: सृष्टीनिर्मितीचा आठवा दिवस
सृष्टीचा सातवा दिवस देवाने विश्रांती आणि उपासनेसाठी राखून ठेवला होता. पण ख्रिस्ती म्हणून आपण परंपरेने सृष्टीचा एक “आठवा दिवस” आहे, असे मानतो. हा आठवा दिवस म्हणजे ख्रिस्तामध्ये झालेल्या नव्या सृष्टीचा दिवस. तो ख्रिस्ताच्या पुनरुत्थानाचा दिवस आहे. म्हणून ख्रिस्ती परंपरेने शब्बाथाची विश्रांती रविवारच्या दिवशी पाळण्याचे ठरवले आहे. आता रविवार हा विश्रांती, उपासना आणि प्रेमसेवेसाठी राखून ठेवायचा दिवस आहे. या दिवशी करावयाच्या सर्वांत महत्त्वाच्या गोष्टींपैकी एक म्हणजे परमपवित्र युखरिस्तात सहभागी होऊन देवाची उपासना करणे! युखरिस्त हा नवा पास्का, नवा स्मरणविधी आणि शब्बाथाचा नवा सोहळा आहे. याच दिवशी आपण ख्रिस्ताच्या तारणदायी बलिदानाचे स्मरण करतो आणि त्या तारणदायी भोजनात सहभागी होतो.
रविवार हा नवा शब्बाथ आहे; याशिवाय, कॅथलिक चर्चने आपल्या सुज्ञतेने विविध आज्ञापर्वे निश्चित केली आहेत. वर्षभरातील या दिवशी आपण ख्रिस्ताच्या एखाद्या विशिष्ट तारणकृत्याचा विशेष सन्मान करतो. उदाहरणार्थ, नाताळ हे कदाचित सर्वांत परिचित आज्ञापर्व आहे. त्या दिवशी आपण ख्रिस्ताचा जन्म आदराने साजरा करतो आणि पवित्र मिस्साबलिदानात सहभागी होणे आपल्यासाठी “बंधनकारक” असते.
व्हॅटिकनमध्ये साजऱ्या केल्या जाणाऱ्या आज्ञापर्वांची संपूर्ण यादी पुढीलप्रमाणे आहे:
१ जानेवारी: देवमाता मरियेचे महापर्व
६ जानेवारी: प्रभुप्रकटीकरण
१९ मार्च: पवित्र कुमारी मरियेचे पती संत योसेफ यांचे महापर्व
पास्काच्या सहाव्या आठवड्यातील गुरुवार: प्रभूचे स्वर्गारोहण
पवित्र त्रैक्याच्या रविवारनंतरचा गुरुवार: ख्रिस्ताचे शरीर व रक्त
२९ जून: संत पेत्र आणि संत पौल या प्रेषितांचे महापर्व
१५ ऑगस्ट: पवित्र कुमारी मरियेला देह व आत्म्यासह स्वर्गात घेतल्याचा सण
१ नोव्हेंबर: सर्व संतांचा सण
८ डिसेंबर: पवित्र कुमारी मरियेच्या निष्कलंक गर्भसंभवाचा सण
२५ डिसेंबर: आपले प्रभू येशू ख्रिस्त यांचा जन्मोत्सव (नाताळ)
वर दिलेली यादी ही व्हॅटिकन सिटीमध्ये पाळल्या जाणाऱ्या, मिस्साला उपस्थित राहणे बंधनकारक असलेल्या पवित्र दिवसांची आहे, असे मी म्हटले आहे, हे लक्षात घ्या. पुढचा मुद्दा सुरुवातीला थोडा गोंधळात टाकणारा वाटू शकतो! असा फरक असण्याचे कारण हे आहे की चर्चच्या कायद्याने (कॅनन कायद्याने) जगभरातील प्रत्येक बिशप परिषदेला आपल्या क्षेत्रात कोणते दिवस ‘बंधनकारक’ राहतील हे ठरवण्याची परवानगी दिली आहे.
उदाहरणार्थ, अमेरिकेतील बिशपांनी याबाबत पुढील व्यवस्था केली आहे:
मिस्साला उपस्थित राहण्याचे बंधन ज्या तीन पवित्र दिवशी कायम असते, ते दिवस:
१ जानेवारी: देवमाता मरियेचे महापर्व
८ डिसेंबर: पवित्र कुमारी मरियेच्या निष्कलंक गर्भसंभवाचा सण
२५ डिसेंबर: आपले प्रभू येशू ख्रिस्त यांचा जन्मोत्सव (नाताळ)
ही दोन महापर्वे साजरी होतात, पण ती कायमची त्यानंतरच्या रविवारी हलवण्यात आली आहेत:
६ जानेवारी: प्रभुप्रकटीकरण
पास्काच्या सहाव्या आठवड्यातील गुरुवार: प्रभूचे स्वर्गारोहण
अमेरिकेतील बहुतेक धर्मप्रांतांत पुढील महापर्व त्यानंतरच्या रविवारी साजरे केले जाते:
पवित्र त्रैक्याच्या रविवारनंतरचा गुरुवार: ख्रिस्ताचे शरीर व रक्त
पुढील दोन्ही दिवस नेहमी महापर्वे म्हणून साजरे केले जातात. मात्र अमेरिकेत ते शनिवारी किंवा सोमवारी आले, तर त्या दिवशी मिस्साला उपस्थित राहणे बंधनकारक नसते:
१५ ऑगस्ट: पवित्र कुमारी मरियेला देह व आत्म्यासह स्वर्गात घेतल्याचा सण
१ नोव्हेंबर: सर्व संतांचा सण
शेवटी, अमेरिकेत पुढील दोन दिवस महापर्वे म्हणूनच साजरे होतात, पण त्या दिवशी मिस्साला उपस्थित राहणे कधीही बंधनकारक नसते.
१९ मार्च: पवित्र कुमारी मरियेचे पती संत योसेफ यांचे महापर्व
२९ जून: संत पेत्र आणि संत पौल या प्रेषितांचे महापर्व
कोणत्या पवित्र दिवशी मिस्साला उपस्थित राहणे बंधनकारक आहे आणि कोणत्या दिवशी नाही, याबाबत प्रत्येक देशाच्या किंवा प्रदेशाच्या बिशप परिषदेचे नियम वेगवेगळे असतात. म्हणून आपल्या स्थानिक धर्मप्रांताकडे चौकशी करणे महत्त्वाचे आहे.
यातून असा प्रश्न पडू शकतो: “एका ठिकाणी मिस्साला गैरहजर राहणे पाप ठरते, पण दुसऱ्या ठिकाणी का ठरत नाही?” हा चांगला प्रश्न आहे! विशेषतः काही पवित्र दिवस सोमवारी किंवा शनिवारी आले तर मिस्साला उपस्थित राहण्याचे बंधन नसते, या प्रथेमुळे अनेकांचा गोंधळ होतो. याचे साधे आणि स्पष्ट उत्तर असे आहे की आपण उपासना कशी करावी, हे ठरवण्याचा अधिकार येशूंनी आपल्या चर्चला दिला आहे. सार्वत्रिक चर्चने (पोपांनी) हा अधिकार बिशप परिषदांना दिला आहे. त्यांपैकी काही परिषदांनी तो पुढे स्थानिक धर्मप्रांतांना आणि धर्मप्रांतांच्या प्रादेशिक गटांना दिला आहे.
थोडक्यात, सार्वत्रिक किंवा स्थानिक चर्चने ठरवलेल्या दिवशी पवित्र मिस्सामध्ये सहभागी होऊन देवाची उपासना करणे हे आपले कर्तव्य आहे. पण कर्तव्यापलीकडे पाहिले, तर देवाच्या उपासनेत सहभागी होण्याचा आणि वर्षभर आपल्या श्रद्धेचे विविध पैलू साजरे करण्याचा किती मोठा बहुमान आपल्याला लाभला आहे, याची कल्पनाही करवत नाही.
नव्या करारातील विश्रांती: सृष्टीनिर्मितीचा आठवा दिवस
शेवटचा मुद्दा रविवारच्या विश्रांतीविषयी आहे. परूश्यांनी लावला तसा नियमांच्या बारीकसारीक तपशिलांत अडकवणारा अर्थ रविवारच्या विश्रांतीला लावू नये. उलट, तिच्याकडे पुढील प्रकारे पाहावे:
प्रेमाची सेवा: रविवारी देवाची उपासना करण्याबरोबरच, प्रेमाने सेवा करण्याच्या संधीही आपण शोधाव्यात. याचे एक सुंदर उदाहरण संत मदर तेरेसा यांनी स्थापन केलेल्या एका पवित्र मठात पाहायला मिळाले. एका रविवारी एका गृहस्थाने सेवाभगिनींना पवित्र मरियमातेच्या पुतळ्यासमोर फुलझाडे लावताना पाहिले. तो म्हणाला, “सिस्टर्स, रविवारी तुम्ही काम करायला नको.” भगिनींनी उत्तर दिले, “अहो, हे काम नाही. ही तर आपल्या पवित्र मातेसाठी आम्ही प्रेमाने केलेली कृती आहे.” असे म्हणून त्या हसल्या आणि आपली प्रेमाची कृती पुढे चालू ठेवली.
विश्रांती देणारे उपक्रम: प्रेमाच्या सेवेसोबतच विश्रांती देणारे उपक्रमही रविवारसाठी योग्य आहेत. ज्या गोष्टीत खरोखर आनंद मिळतो किंवा जी केल्याने ताजेतवाने वाटते, ती विश्रांतीचा उपक्रम ठरू शकते. छंद जोपासणे, बागकाम करणे (ते आवडत असेल तर), कुटुंबासोबत आनंदात वेळ घालवणे, स्वयंपाक करणे, अशा अनेक गोष्टी यात येऊ शकतात. महत्त्वाचे हे की, ती गोष्ट करणाऱ्या व्यक्तीला त्यातून ताजेतवाने वाटावे आणि विश्रांती मिळावी. पवित्र विश्रांतीतून मिळणारा विरंगुळा हा एक प्रकारे नवसृजनच आहे; त्यातून देवासाठी सृजनकार्य पुढे नेण्याचा एक मार्ग आपल्याला मिळतो.
आवश्यक सेवा: सर्वांच्या हितासाठी किंवा इतरांना विश्रांती व विरंगुळा मिळावा म्हणून काही जणांना रविवारी काम करावेच लागते. पोलीस अधिकारी, डॉक्टर आणि अग्निशमन दलाचे कर्मचारी ही याची स्पष्ट उदाहरणे आहेत. पण इतरांना निवांत वेळ घालवता यावा आणि त्यांच्या मूलभूत गरजा भागाव्यात म्हणून इतर काही कामांनाही परवानगी असू शकते. उदाहरणार्थ, पेट्रोल पंप उघडे ठेवणे योग्य ठरू शकते (चर्चमध्ये जायला लोकांना इंधन लागतेच!); निवांतपणे चांगल्या जेवणाचा आनंद घेऊ इच्छिणाऱ्यांना उपाहारगृहे भोजन देऊ शकतात; आणि अशा इतरही अनेक गरजा भागवाव्या लागतात. शेवटी महत्त्वाची गोष्ट ही की, हे काम खरोखरच चांगले आणि आवश्यक आहे का, आणि इतरांना त्यांच्या विश्रांतीच्या दिवशी त्यातून आवश्यक किंवा उपयुक्त सेवा मिळते का, याचा आपण विवेकाने आणि प्रामाणिकपणे विचार करावा.
असे असले, तरी समाजाच्या हितासाठी ज्यांना रविवारी काम करावेच लागते, त्यांना उपासना करता येणे आणि आठवड्यातील इतर दिवशी पुरेशी सुट्टी मिळणे अत्यावश्यक आहे. त्यामुळे देवाला त्यांच्यासाठी जी आवश्यक विश्रांती अभिप्रेत आहे, ती त्यांना घेता येईल. आज आपण धावपळीच्या जगात राहतो. नागरिकांना स्वतःची आणि आपल्या कुटुंबाची काळजी घेता यावी यासाठी समाजाने अधिक चांगली व्यवस्था करायला हवी.
समाजाची कर्तव्ये
शेवटचा एक महत्त्वाचा मुद्दा असा की, ख्रिस्ती बांधवांना प्रभूचा दिवस पाळता यावा यासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करणे हे संपूर्ण समाजाचे कर्तव्य आहे. प्रभूच्या दिवशी सर्वांना उपासना करता यावी, विश्रांती घेता यावी आणि प्रेमाने इतरांची सेवा करता यावी, यासाठी शासन, व्यावसायिक संस्था, नागरी संघटना आणि इतर अशा संस्थांनी सर्वांच्या धार्मिक स्वातंत्र्याचा आदर केला पाहिजे. रविवारच्या उपासनेत अडथळा आणणाऱ्या जाचक अटी नियोक्त्यांनी लादू नयेत. रविवार हा उपासनेसाठी आणि कुटुंबासोबत वेळ घालवण्यासाठी आहे, हे सामाजिक संघटनांनी लक्षात घ्यावे. शासनाने आपल्या नागरिकांच्या जीवनातील या दिवसाचे महत्त्व ओळखून त्याला योग्य तो मान द्यावा.
गेल्या तीस वर्षांत अनेक संस्कृतींमध्ये विशेषतः रविवार पाळण्याच्या पद्धतीत बदल झाला आहे. हळूहळू रविवारी दुकाने आणि इतर व्यवसाय सुरू राहू लागले, त्यामुळे अनेकांवर अनावश्यक कामाचा भार पडला. विविध सामाजिक उपक्रमांमुळे निरोगी कौटुंबिक जीवनासाठी मिळणारा वेळ कमी होऊ लागला. अनेकांना आता इतक्या अपेक्षा पूर्ण कराव्या लागतात की रविवारच्या उपासनेसाठी वेळ काढणे कठीण झाले आहे. परिणामी, अनेकांच्या आयुष्यात धावपळ वाढत आहे आणि अनेकांना, विशेषतः कुटुंबांना, प्रभूचा दिवस योग्य रीतीने पाळणे कठीण होत आहे.
नागरिक या नात्याने समाजाप्रती आपले एक कर्तव्य आहे: प्रभूच्या दिवसाचे धार्मिक महत्त्व कमी होण्यास आपण हातभार लावू नये. हे करण्याचा एक मार्ग म्हणजे रविवारी अनावश्यक खरेदी टाळणे. अनेक दुकाने—खरे तर बहुतेक दुकाने—रविवारी उघडी ठेवण्याची गरज नसते. तरीही लोक खरेदीला जातात म्हणून ती उघडी राहतात. अनावश्यक खरेदी आणि अशाच इतर गोष्टी टाळून प्रभूच्या दिवसाचे पावित्र्य पुन्हा जपण्यास हातभार लावणे हे प्रत्येक ख्रिस्ती व्यक्तीने आपले कर्तव्य मानावे. काही प्रसंगी अपवाद करणे योग्य ठरू शकते, हे खरे आहे; तरीही सर्वसाधारण नियम लागू राहतो. असा एक अपवाद पाहू या. समजा, तुमच्या घरी कुटुंबीय एकत्र जमणार आहेत. जेवण तयार करताना एखादा आवश्यक पदार्थ आणायचा राहून गेला आहे, हे तुमच्या लक्षात येते. रविवारी दुकाने उघडी ठेवण्याला तुमचा पाठिंबा नाही, पण जवळचे दुकान उघडे आहे, हे तुम्हाला माहीत आहे. तो आवश्यक पदार्थ विकत आणायला जाणे चालेल का? बहुधा उत्तर ‘हो’ असे आहे. शेवटी, परिस्थिती पाहून विवेकाने योग्य निर्णय घेणे महत्त्वाचे आहे.
व्यवहारात लक्षात घेण्यासारख्या गोष्टी
या आज्ञेचे उल्लंघन नेमके कोणत्या प्रकारे मरणपाप ठरू शकते, हे स्पष्टपणे सांगणे कठीण आहे. तरीही एखादी कृती पाप, विशेषतः मरणपाप, ठरण्यासाठी कोणत्या अटी लागू होतात हे समजून घेण्यासाठी काही ठोस उदाहरणे पाहू या.
गंभीर बाब: कोणत्या प्रकारे या आज्ञेचे गंभीर उल्लंघन होऊ शकते? कोणती कृती या आज्ञेचे गंभीर उल्लंघन मानली जाईल? सर्वांत पहिले आणि स्पष्ट उदाहरण म्हणजे रविवारच्या मिस्साला किंवा मिस्साला उपस्थित राहणे बंधनकारक असलेल्या पवित्र सणांच्या दिवशी गैरहजर राहणे, किंवा या दोन्ही प्रसंगी गैरहजर राहणे. या दिवशी देवाची उपासना करण्याचे कर्तव्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे कर्तव्य कोणत्याही प्रकारे पार न पाडणे म्हणजे या आज्ञेचे थेट आणि गंभीर उल्लंघन होय.
त्याचप्रमाणे, विश्रांती घेण्याच्या कर्तव्याकडे मोठ्या प्रमाणात दुर्लक्ष करणे हीदेखील गंभीर बाब ठरू शकते. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती शब्बाथच्या विश्रांतीकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करून त्याऐवजी अनावश्यक काम करायचे ठरवते, तर ते या आज्ञेचे गंभीर उल्लंघन ठरू शकते. अधिक नेमके सांगायचे तर, अशा प्रकारचे उल्लंघन गंभीर ठरण्यासाठी तीन गोष्टी असाव्या लागतील असे दिसते: १) काम खरोखरच अनावश्यक असावे; २) ते स्वार्थापोटी केलेले असावे; ३) ते प्रमाणाबाहेर असावे.
हे ओझे इतरांवर लादणाऱ्यांनाही ही गोष्ट लागू होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यवसायमालकाला रविवारी सकाळी ७ ते संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत कर्मचाऱ्यांना सक्तीने काम करायला लावून अधिक पैसे कमावण्याची संधी दिसते. त्यामुळे कर्मचाऱ्यांच्या उपासनेत, कुटुंबासोबत वेळ घालवण्यात आणि विश्रांती घेण्यात अडथळा येणार असूनही मालकाने त्यांना काम करायला लावले, तर ही गंभीर बाब ठरू शकते.
पूर्ण जाणीव: या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी नेमके काय आवश्यक आहे, हे अनेकांना पूर्णपणे समजलेले नसेल. त्यामुळे प्रभूच्या दिवसाचे महत्त्व दुर्लक्षित करणाऱ्या सामाजिक रूढींमुळे त्यांचा विचार गोंधळू शकतो. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती अशा कुटुंबात वाढली असेल जिथे रविवारी शंभरपैकी नव्वद वेळाच मिस्साला जात असत. त्यामुळे प्रत्येक रविवारी मिस्साला उपस्थित राहणे ही देवाची इच्छा आहे आणि तसे करणे आवश्यक आहे, हे तिला खऱ्या अर्थाने समजले नसेल. अशा वेळी मिस्सा चुकवल्याबद्दल ती पूर्णपणे जबाबदार नसेल. अर्थात, याचा अर्थ असा नाही की वर्षातून एक-दोनदासुद्धा रविवारचा मिस्सा चुकवणे योग्य आहे. पण स्वतःला एखादे कारण «योग्य» आहे असे पटवून देऊन त्या व्यक्तीने मिस्सा चुकवला, तर मरणपापाचा पूर्ण दोष तिच्यावर असेलच असे नाही. इतर आज्ञांप्रमाणेच, इथेही देवाला प्रत्येकाचे अंतःकरण आणि त्याला कितपत जाणीव होती हे माहीत आहे, आणि त्यानुसार तो न्याय करील.
इच्छाशक्तीची पूर्ण संमती: समजा, तुम्ही आणि तुमचे कुटुंब रविवारच्या मिस्साला जाण्यासाठी तयार होत आहात. तुम्ही गाडी सुरू करायला जाता, पण बॅटरी उतरलेली आहे. तुम्ही गाडी सुरू करण्याचा प्रयत्न करता, पण ती सुरू होत नाही. अखेर गाडी सुरू होते, तोवर शेवटचा मिस्साही चुकलेला असतो. मग तुमच्या हातून पाप झाले का? अर्थातच नाही. रविवारचे कर्तव्य तुमच्याकडून पार पडले नाही, हे खरे; पण ते तुम्ही जाणूनबुजून टाळले नाही, हे देवाला स्पष्ट दिसते. तरीही तो तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला नक्कीच आपली कृपा देऊ करील.
मिस्सा चुकवल्याबद्दल किंवा या आज्ञेचे इतर प्रकारे उल्लंघन केल्याबद्दल एखादी व्यक्ती अंशतः जबाबदार असली, तरी ती पूर्णपणे जबाबदार नसेल, अशाही काही परिस्थिती असतात. उदाहरणार्थ, समजा, एखादे पालक आपल्या प्रौढ अपत्याला भेटण्यासाठी आठवड्याच्या शेवटी विमानाने दुसऱ्या राज्यात जाते. आणि समजा, ते अपत्य आता मिस्साला जात नाही. आपल्याला मिस्साला घेऊन जाण्याची विनंती पालक करते, पण त्या विनंतीने ते अपत्य फार नाराज होते आणि मदत करायला तयार होत नाही. «घरात वाद नको» म्हणून पालकाने त्या दबावापुढे माघार घेतली, तर तो निर्णय अजूनही चुकीचाच आहे. मात्र त्या भावनिक ताणामुळे त्या रविवारी मिस्सा चुकवल्याबद्दलची पालकाची वैयक्तिक जबाबदारी कमी होऊ शकते. तरीही, रविवारचे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी आपल्या परीने सर्व प्रयत्न करून चांगली साक्ष देणे आवश्यक आहे, हे लक्षात ठेवले पाहिजे. त्यामुळे कधीकधी तणाव निर्माण होईल; पण इतर कोणाच्याही इच्छेपेक्षा देवाच्या इच्छेला प्राधान्य दिले पाहिजे, हे आपण विसरू नये. मतभेद आपल्याच कुटुंबात असतील तर हे कठीण जाते; पण परिणाम काहीही झाले तरी देवाशी विश्वासू राहणे हेच आपले पहिले ध्येय असले पाहिजे.
पुढील प्रकरण: प्रकरण ४ – आपल्या कुटुंबावर प्रेम करणे
ई-पुस्तक & मऊ मुखपृष्ठाची छापील आवृत्ती याही स्वरूपांत उपलब्ध
ॲमेझॉन.कॉम – गुगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल

