प्र. मला पापदंडमाफी कशी मिळेल? मी पूर्वी प्रोटेस्टंट होतो आणि अजूनही कॅथलिक श्रद्धेविषयी शिकत आहे. पापदंडमाफी मिळाली तर मला शुद्धिस्थानात जावं लागणार नाही का? तिथे जावं लागलंच तर बहुतेक माझी शिक्षा बरीच लांबेल. माझ्या हातून पुष्कळ पापं झाली आहेत. मी पापांची कबुली दिली आहे, तरीही माझ्या हातून पापं होतात. मी जरा रांगडा माणूस आहे, पण स्वर्गात पोहोचायचा प्रयत्न करतोय. मला अशी पापदंडमाफी खूप, खूप हवी आहे. कृपया मदत करा.
उ. बरं, तुम्ही खूप प्रामाणिकही आहात. आपल्या पापांची तुम्हाला जाणीव आहे, ही चांगली गोष्ट आहे. देवाची दया प्राप्त करण्याच्या दिशेने ही पहिली पायरी आहे.
तुमचे दोन मुख्य प्रश्न पापदंडमाफी आणि शुद्धिस्थान यांविषयी आहेत. आपण दोन्हींचा विचार करूया. तुम्हाला पुढील प्रश्नही वाचावासा वाटेल: प्र. पापदंडमाफी
पुढील उतारा या पुस्तकातून घेतला आहे: माझी कॅथलिक उपासना! प्रकरण 6 – प्रायश्चित्ताचा संस्कार
केवळ क्षमा पुरेशी नाही… ऐहिक दंडमुक्तीची कृपा
या प्रकरणात असे उपशीर्षक जरा विचित्र वाटेल, पण त्यात म्हटलेले खरे आहे. पवित्रतेत वाढण्यासाठी केवळ क्षमा पुरेशी नाही. हा मुद्दा समजावून देणारा एक नेहमी विचारला जाणारा प्रश्न पाहूया.
अनेकदा असा प्रश्न विचारला जातो: एखाद्या व्यक्तीने पापस्वीकारात आपली सर्व पापे कबूल केली आणि चर्चमधून बाहेर पडतानाच हृदयविकाराचा झटका येऊन ती मरण पावली, तर ती थेट स्वर्गात जाईल का? तिला नुकतीच क्षमा मिळाली आहे, म्हणजे शुद्धिस्थानात अजिबात वेळ न घालवता ती थेट स्वर्गात जाईल! बरोबर ना? नाही, तसे नाही.
समेटाच्या संस्कारात आपल्या सर्व पापांची खरोखरच क्षमा होते. म्हणून पापस्वीकारानंतर पश्चात्ताप न केलेल्या कोणत्याही मर्त्य पापाचा भार नसताना एखादी व्यक्ती मरण पावली, तर ती नक्कीच स्वर्गात जाईल. पण स्वर्गात प्रवेश करण्यासाठी आणखी एक गोष्ट आवश्यक आहे: पापाविषयीच्या सर्व आसक्तींपासून पूर्ण मुक्ती! आणि ही काही सोपी गोष्ट नाही.
पापामुळे देवाशी असलेल्या आपल्या नात्याला धक्का बसतोच, पण एक प्रकारे पापाशी असलेले आपले ‘नाते’ही अधिक घट्ट होते. म्हणजेच, आपण जितके अधिक पाप करतो, तितकी पापाविषयीची आपली आसक्ती वाढते. पापस्वीकारात आपल्या पूर्वीच्या पापांची क्षमा मिळते आणि पुढे पाप टाळण्यास मदत होते. पण पापाची जी ‘आसक्ती’ आपल्याला जाणवते, तिच्यापासून मुक्त होण्यासाठी आपल्याला आणखी कृपेची गरज असते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला खोटे बोलण्याची सवय आहे असे समजा. तिला खोटे बोलण्याची इतकी सवय झाली आहे की काही कारण नसतानाही ती खोटे बोलते. ही सवय इतकी खोलवर रुजली आहे की ती व्यक्ती रोज दिवसभर वारंवार खोटे बोलते.
आता असे समजा की ती व्यक्ती पापस्वीकाराला जाते आणि तिने पूर्वी खोटे बोलून केलेल्या सर्व पापांची तिला क्षमा मिळते. ही फार चांगली गोष्ट आहे! पण पापस्वीकाराच्या कक्षातून बाहेर पडताच तिची खोटे बोलण्याची सवयही पूर्णपणे सुटली, असा याचा अर्थ होतो का? नक्कीच नाही. ती सवय इतकी पक्की आहे की काही तासांतच तिला पुन्हा खोटे बोलण्याचा मोह होण्याची शक्यता आहे. यावरून दिसते की क्षमा पुरेशी नाही. पापाकडे ओढणाऱ्या सर्व प्रवृत्तींपासून मुक्त होण्यासाठी आपल्याला विशेष कृपेचीही गरज आहे. इथेच पापदंडमुक्तीचे महत्त्व आहे.
धर्मशिक्षणग्रंथ पापदंडमाफीची व्याख्या पुढीलप्रमाणे करतो:
“ज्या पापांचा दोष आधीच क्षमा झाला आहे, त्या पापांमुळे भोगाव्या लागणाऱ्या तात्कालिक दंडाची देवासमोर मिळणारी माफी म्हणजे पापदंडमाफी. योग्य अंतःकरणाची तयारी असलेल्या ख्रिस्ती विश्वासू व्यक्तीला ही माफी ठरवलेल्या काही अटींनुसार चर्चच्या कार्याद्वारे मिळते. मुक्तीची सेविका म्हणून चर्च ख्रिस्ताच्या व संतांच्या प्रायश्चित्तकर्मांच्या ठेव्याचे अधिकारपूर्वक वाटप करते आणि त्याचा लाभ विश्वासूंना मिळवून देते” (पॉल सहावे, प्रेषितीय संविधान, इंदुल्जेन्तियारुम दोक्त्रिना, नियम 1).
“पापामुळे भोगाव्या लागणाऱ्या तात्कालिक दंडाचा काही भाग दूर होतो की संपूर्ण दंड दूर होतो, यानुसार पापदंडमाफी अंशतः किंवा पूर्ण असते” (इंदुल्जेन्तियारुम दोक्त्रिना, नियम 2; तुलना करा: नियम 3). विश्वासू स्वतःसाठी पापदंडमाफी मिळवू शकतात किंवा तिचा लाभ मृतांना मिळावा म्हणून ती अर्पण करू शकतात (चर्चची धर्मविधिसंहिता, कलम 994). (#1471)
या विधानात बरेच काही थोडक्यात सांगितले आहे, त्यामुळे ते समजायला जरा कठीण वाटू शकते. म्हणून त्यातला एकेक मुद्दा पाहूया.
तात्कालिक दंड: सर्वप्रथम, पापामुळे भोगावा लागणारा दंड दोन प्रकारचा असतो: शाश्वत किंवा तात्कालिक. पापस्वीकाराच्या संस्कारात शाश्वत दंड (नरक) दूर होतो, पण तात्कालिक दंड राहतो. या शब्दप्रयोगामुळे गैरसमज होऊ शकतो. हा दंड देवाने दिलेला नाही. देव असे म्हणतो असे नव्हे, की “तू हे केलेस म्हणून तुला शुद्धिस्थानात 10 वर्षे राहण्याची शिक्षा व्हायला हवी, अर्थात तू आत्ताच त्याची भरपाई केली नाहीस तर.” हा “दंड” “पापामुळे” भोगावा लागतो. दुसऱ्या शब्दांत, पाप स्वतःच आपल्यावर दंड लादते. तो दंड कोणता? ती म्हणजे पापाबद्दलची आसक्ती. पाप करत राहिल्याने आपल्याला त्याची सवय लागते आणि त्या सवयीमुळे आपण त्या पापात गुंतून पडतो. ही आसक्ती म्हणजे पापातूनच उद्भवणारा दंड. देवाला ही आसक्ती तोडायची आहे. पापदंडमाफीची कृपा खास याच हेतूसाठी दिली जाते.
चर्चने नेमून दिलेल्या कृती: सर्व कृपा देवाकडून येते, पण देवाची कृपा काही विशिष्ट मार्गांनी देण्याचा अधिकार चर्चला दिला आहे. पापदंडमाफी हा त्यांपैकी एक मार्ग आहे. म्हणून काही कृतींमुळे कृपेच्या भांडाराचे दार उघडते, असे चर्च सांगते तेव्हा ते खरे आहे याची आपण खात्री बाळगू शकतो. उदाहरणार्थ, चर्च देत असलेल्या एका पापदंडमाफीसाठी पुढील गोष्टी कराव्या लागतात: परमपवित्र युकरिस्तीय संस्कारासमोर एक पवित्र तास घालवा, त्या पवित्र तासानंतर सात दिवसांच्या आत पापस्वीकार करा, सात दिवसांच्या आत पवित्र परमप्रसाद ग्रहण करा आणि पोपसाठी प्रार्थना करा. या अटी पूर्ण केल्यावर, ज्या पापांची आपण कबुली देतो त्यांच्याशी असलेली आसक्ती पूर्णपणे दूर करण्यासाठी लागणारी सर्व कृपा आपल्याला दिली जाते, याची आपण खात्री बाळगू शकतो. होय, ती कृपा आपल्याला मिळते.
अंतःकरणाची तयारी: पण वरच्या स्पष्टीकरणात एक अट आहे! त्या कृपेचा आपल्या जीवनावर परिणाम व्हावा, तर ती स्वीकारायला आपले अंतःकरण खुले असले पाहिजे. हीच गोष्ट लक्षात ठेवणे सर्वांत महत्त्वाचे आहे (आणि ती आचरणात आणणे सर्वांत कठीण आहे). हे समजून घेण्यासाठी आपण आधीच्या उदाहरणाकडे वळूया. समजा, एखाद्या व्यक्तीने पापस्वीकार केला, पूर्ण पापदंडमुक्तीसाठीच्या अटी पूर्ण केल्या आणि त्यानंतर ती बाहेर पडली. तिथे एका गाडीची धडक लागून तिचा मृत्यू झाला. पापदंडमुक्तीमुळे ती व्यक्ती थेट स्वर्गात गेली असे म्हणता येईल का? कदाचित, पण बहुधा नाही. या पापदंडमुक्तीतून मिळणारी अमर्याद कृपा स्वीकारण्यास त्या व्यक्तीचे अंतःकरणही पूर्णपणे खुले असेल, तरच ती शुद्धिस्थानात न जाता थेट स्वर्गात जाईल. पापांची क्षमा झाली आहे, हे निश्चित आहे. त्यामुळे ती व्यक्ती स्वर्गात नक्कीच जाईल. पण तिला शुद्धिस्थानात जावे लागेल की नाही, हे सर्व पापांशी आणि पापाकडे ओढणाऱ्या प्रत्येक प्रवृत्तीशी असलेली आसक्ती पूर्णपणे सोडण्यास ती किती तयार आहे, यावर अवलंबून आहे. आपण स्वीकारण्यास तयार असलो, तर पापदंडमुक्तीद्वारे आपल्याला हीच कृपा देऊ केली जाते. आणि ही कृपा स्वीकारण्यासाठी आपण आपले अंतःकरण पूर्णपणे उघडले, तर त्याचा अर्थ असा की आपण पूर्णपणे देवाकडे वळलो आहोत आणि त्याच्या कृपेत पूर्णपणे आहोत. अर्थात, हेच आपले ध्येय असले पाहिजे!
पापदंडमुक्तीचे प्रकार: पापदंडमुक्ती ‘अंशतः’ किंवा ‘पूर्ण’ असते. ‘अंशतः’ म्हणजे पूर्ण मनपरिवर्तनासाठी आवश्यक असलेल्या कृपेचा काही भाग दिला जातो; आणि ‘पूर्ण’ म्हणजे व्यक्तीचे अंतःकरण पूर्णपणे खुले असेल, तर आवश्यक असलेली सर्व कृपा तिला उपलब्ध होते.
तर असा हा पश्चात्तापाचा, समेटाचा, पापस्वीकाराचा आणि क्षमेचा गौरवशाली संस्कार आहे, जो आपले जीवन बदलतो. अनेकांना या देणगीची भीती वाटते, पण आपण तिच्यावर प्रेम करायला हवे. या संस्काराकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन तपासा. देवाला तुमच्याशी बोलू द्या, तुम्हाला या संस्काराकडे ओढू द्या आणि त्याच्यावर प्रेम करायला तुम्हाला मदत करू द्या. असे केलेत, तर परिपूर्ण प्रेम आणि दया असलेल्या आपल्या देवाच्या प्रेमाचा आणि दयेचा अनुभव घेण्यासाठी हा एक उत्तम मार्ग आहे, हे तुम्हाला जाणवेल!
शुद्धिस्थानाविषयीची पुढील शिकवण माझा कॅथलिक विश्वास! – प्रकरण 8 – गौरवशाली आणि अंतिम गोष्टी! यातून घेतली आहे.
