क्रिस्तियानबी, CC BY-SA 3.0, विकिमीडिया कॉमन्समार्फत
27 जून: अलेक्झांड्रियाचे संत सिरिल, बिशप आणि चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मरण
सु. 376–444
इजिप्तमधील अलेक्झांड्रिया शहराचे आश्रयदाता संत
ख्रिस्ताविषयीच्या पाखंडी शिकवणींविरुद्ध त्यांच्या मध्यस्थीची प्रार्थना केली जाते
संतपदविषयक धर्मसंघ स्थापन होण्यापूर्वी संत म्हणून मान्यता
इ.स. 1883 मध्ये पोप लिओ तेरावे यांनी त्यांना चर्चचे धर्माचार्य घोषित केले
उपासनाविधीचा रंग: पांढरा
आवृत्ती: संपूर्ण – संक्षिप्त
पॉडकास्ट वाहिन्या:
ॲपल – स्पॉटिफाय – आयहर्ट – ऑडिबल
उद्धरण:
शहरातील सर्व लोक पहाटेपासून संध्याकाळपर्यंत पवित्र परिषदेच्या निर्णयाची वाट पाहत उभे होते. त्या दुर्दैवी मनुष्याला पदावरून हटवल्याचे ऐकताच सर्वांनी एकमुखाने पवित्र परिषदेचा जयजयकार केला. श्रद्धेच्या शत्रूचा पाडाव झाला म्हणून त्यांनी देवाचा गौरव केला. आम्ही देवळातून बाहेर पडलो, तेव्हा अंधार पडू लागला होता. लोक मिरवणुकीने आमच्या पुढे आमच्या निवासस्थानापर्यंत गेले. आमच्या वाटेवर सुगंध दरवळावा म्हणून स्त्रियाही धूप घेऊन बाहेर आल्या. ~संत सिरिल यांचे पत्र, एफिसस परिषदेचे वर्णन, इ.स. 431
चिंतन: येशूचे जीवन, मृत्यू आणि पुनरुत्थान यांनंतर सुवार्तिक आणि सुवार्तालेखक संत मार्क यांनी इजिप्तमधील अलेक्झांड्रिया येथे सुवार्तेचा प्रचार केला आणि त्या शहरात ख्रिस्ती श्रद्धेची पायाभरणी केली, असे मानले जाते. अलेक्झांड्रिया शहराची स्थापना अलेक्झांडर महान याने इ.स.पू. 331 मध्ये केली. हे शहर आफ्रिकेच्या उत्तरेकडील टोकाला भूमध्य समुद्राच्या किनाऱ्यावर वसले होते. या मोक्याच्या स्थानामुळे ते लवकरच इजिप्तचे एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र बनले आणि विज्ञान, कला व विद्याभ्यास यांसाठीही प्रसिद्ध झाले. इ.स.पू. 30 मध्ये अलेक्झांड्रिया रोमन साम्राज्याचा एक प्रांत बनले आणि पुढील 700 वर्षे त्याचा हा दर्जा कायम राहिला.
इ.स. 313 मध्ये कॉन्स्टंटाईन महान याने रोमन साम्राज्यात ख्रिस्ती धर्माला कायदेशीर मान्यता दिली. त्यानंतर रोम, यरुशलेम, अंत्युखिया, कॉन्स्टँटिनोपल आणि अलेक्झांड्रिया यांसारख्या ख्रिस्ती विद्याभ्यासाच्या प्रमुख केंद्रांत धर्मशास्त्रावर तीव्र वादविवाद झाले आणि त्यातून धर्मशास्त्रीय विचारांचा विकास झाला. विशेषतः ख्रिस्ताचे दैवी व मानवी स्वभाव, पिता व पवित्र आत्मा यांच्याशी त्याचे नाते आणि धन्य कुमारी मरियेसाठी कोणती उपाधी योग्य आहे, या प्रश्नांभोवती हे वाद अनेकदा फिरत. या वादांच्या निष्कर्षांमुळे चर्चला आपल्या श्रद्धेच्या मूलभूत तत्त्वांची स्पष्ट समज प्राप्त झाली. ती समज आजही अधिक सखोल होत आहे आणि विकसित होत आहे.
चौथ्या शतकात एरियसची पाखंडी शिकवण उदयास आली. तिच्यानुसार पुत्र पित्याच्या अधीन होता आणि पित्याप्रमाणे अनादी नव्हता. त्या वेळी अलेक्झांड्रियाचे बिशप असलेल्या संत अथानासियस यांनी या शिकवणीविरुद्ध अथक संघर्ष केला आणि त्यामुळे त्यांना अनेक वर्षे हद्दपारी सहन करावी लागली. एरियसच्या मताचा पराभव झाल्यानंतर इतर पाखंडी शिकवणी उदयास आल्या. अथानासियस यांच्या मृत्यूनंतर पन्नास वर्षांनी अलेक्झांड्रियाचे बिशप सिरिल यांना नेस्टोरियसच्या शिकवणीविरुद्ध संघर्ष करावा लागला.
सिरिल यांचा जन्म अलेक्झांड्रियाच्या पूर्वेला सुमारे पंच्याऐंशी मैलांवर असलेल्या थिओडोसियस या नगरात झाला. अलेक्झांड्रियाच्या जवळ असल्यामुळे थिओडोसियसला समृद्ध ग्रीको-रोमन संस्कृतीचा आणि विद्वत्तेच्या परंपरेचा लाभ झाला होता. नाईल नदीच्या त्रिभुज प्रदेशाजवळ असल्याने तेथे शेती आणि मासेमारी हेही नेहमीचे व्यवसाय होते. सिरिल लहान असताना त्यांचे काका, अलेक्झांड्रियाचे कुलप्रमुख थिओफिलस, यांनी त्यांना धर्मशास्त्र, तत्त्वज्ञान, वक्तृत्वशास्त्र आणि विज्ञान यांचे उत्कृष्ट शिक्षण मिळेल याची काळजी घेतली. मात्र त्यांचे काका चर्चमधील एक वादग्रस्त व्यक्ती होते. विद्वानापेक्षा राजकारणी म्हणूनच त्यांची वृत्ती अधिक होती. थिओफिलस सत्तालोलुप आणि कठोर होते. ते अनेकदा यहुदी आणि मूर्तिपूजकांशी वैर ओढवून घेत, तसेच वाद आणि हिंसाचार भडकवण्यासाठी ते कुप्रसिद्ध होते. संत योहान क्रिसोस्टोम यांना कॉन्स्टँटिनोपलच्या कुलप्रमुखपदावरून हटवण्यासही तेच जबाबदार होते.
इ.स. 412 च्या सुमारास सिरिल आपल्या मामांच्या जागी कुलपिता झाले. आपल्या वादग्रस्त मामांचा वारसा सांभाळणे किती आव्हानात्मक आहे, हे त्यांना लवकरच उमगले. हिंसक भिक्षूंच्या एका गटाने एका नामवंत मूर्तिपूजक तत्त्वज्ञ, खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञाची हत्या केली. त्या हत्येत सिरिल यांचा सहभाग नसतानाही त्यांच्यावर दोष ठेवण्यात आला. कुलपिता थियोफिलस यांचे भाचे असण्याचे काही तोटेही होते. त्यामुळे सिरिल यांनी आपले सेवाकार्य सावधपणे पुढे चालू ठेवले. कालांतराने ते मामांच्या छायेतून बाहेर पडले आणि देवाचे व त्याच्या ख्रिस्तसभेचे बुद्धिमान आणि निष्ठावान सेवक म्हणून त्यांनी स्वतःची ओळख निर्माण केली. त्यांनी पवित्र शास्त्रावर भाष्ये लिहायला सुरुवात केली. विशेषतः ख्रिस्ताच्या स्वरूपाविषयी लिहिताना त्यांनी धर्मशास्त्रीय नेमकेपणा राखला आणि त्या काळातील विविध अपसिद्धांतांना उत्तर दिले. बिशप झाल्यानंतर दहा वर्षांच्या आतच, श्रद्धेची शिकवण स्पष्टपणे मांडणारे विश्वासार्ह शिक्षक म्हणून सिरिल यांची ख्याती झाली.
इ.स. 428 मध्ये सम्राटाने नेस्टोरियस यांची कॉन्स्टँटिनोपलचे कुलपिता म्हणून नेमणूक केली. त्यानंतर थोड्याच काळात कुलपिता नेस्टोरियस यांनी अंत्युखियाच्या एका धर्मगुरूला संपूर्ण कॉन्स्टँटिनोपलमध्ये उपदेश करण्याची जबाबदारी दिली. मरियेला देवमाता (थिओतोकोस) म्हणणे योग्य आहे, या सर्वमान्य धारणेला त्या धर्मगुरूने आव्हान दिले. त्याऐवजी तिला केवळ ख्रिस्तमाता (ख्रिस्तोतोकोस) म्हणावे, असे त्याने सुचवले. या विधानामुळे कॉन्स्टँटिनोपलमधील श्रद्धावंतांमध्ये वाद उभा राहिला. ही बातमी साम्राज्यभर वेगाने पसरली आणि अखेर 1,000 मैलांहून अधिक अंतरावर असलेल्या अलेक्झांड्रियात कुलपिता सिरिल यांच्यापर्यंत पोहोचली.
पुढे नेस्टोरियनवाद म्हणून ओळखल्या गेलेल्या या नव्या अपसिद्धांताला सिरिल यांनी ठाम विरोध केला. त्यांनी आपल्या लोकांमध्ये या मताविरुद्ध उपदेश व शिक्षण देण्यास सुरुवात केली आणि मरियेला ‘देवमाता’ म्हणणे योग्यच आहे, हे स्पष्ट केले. त्यांनी सांगितले की ही पदवी केवळ धन्य मातेशी संबंधित नव्हती, तर ख्रिस्ताच्या मूलस्वरूपाशीही संबंधित होती. मरिया देवमाता नसेल, तर ख्रिस्ताचे मूलस्वरूप विभाजित ठरते. नेस्टोरियनवादानुसार, येशू ही एक दैवी व्यक्ती होती आणि ती एका वेगळ्या मानवी व्यक्तीशी कशीतरी जोडली गेली होती; मरिया केवळ त्याच्या मानवतेची माता होती. सिरिल यांनी या चुकीच्या अर्थाचे खंडन केले. ख्रिस्तामध्ये एकच व्यक्ती आहे आणि ती मानवी व दैवी अशी दोन्ही आहे, यावर त्यांनी भर दिला. त्यामुळे मरिया केवळ तिच्या पुत्राच्या मानवी स्वरूपाची माता नव्हती; ती त्या एकाच व्यक्तीची माता होती. म्हणून तिला ‘देवमाता’ म्हणणे योग्य ठरते. आपल्या लोकांना ही शिकवण दिल्यानंतर सिरिल यांनी नेस्टोरियस यांची चूक लक्षात आणून देण्यासाठी त्यांना खासगी पत्रे लिहिली. नेस्टोरियस यांनी ती दुरुस्ती स्वीकारण्यास नकार दिला. त्यामुळे सिरिल यांनी इतर बिशप, सम्राटाच्या दरबारातील सदस्य आणि रोमचे पोप यांच्याशीही पत्रव्यवहार केला. यामुळे कॉन्स्टँटिनोपलच्या श्रद्धावंतांना आनंद झाला, पण नेस्टोरियस संतापले. पोप यांनी या प्रकरणाची चौकशी केली आणि नेस्टोरियस यांच्याबाबत आपल्या अधिकाराने कारवाई करण्याची परवानगी सिरिल यांना दिली.
इ.स. 431 मध्ये रोमन सम्राटाला या वादात हस्तक्षेप करणे आवश्यक वाटले. वाद मिटवण्यासाठी त्याने एफिस येथे ख्रिस्तसभेची परिषद बोलावली. एफिसचे ख्रिस्ती देवमातेवरील भक्तीसाठी प्रसिद्ध होते. संत योहान यांच्यासोबत मरिया आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात एफिस येथे स्थायिक झाली होती, या दृढ परंपरेचाही त्या भक्तीत वाटा होता. त्यामुळे परिषदेसाठी एफिसची निवड ही सम्राटाचा नेस्टोरियस यांना विरोध असल्याचे सूचित करत होती. साम्राज्याच्या विविध भागांतून अनेक बिशप जमल्यानंतर, पण नेस्टोरियस व त्यांचे समर्थक पोहोचण्यापूर्वीच, सिरिल यांनी परिषदेचे कामकाज सुरू केले. त्यांनी पुढाकार घेऊन आपली भूमिका प्रभावीपणे मांडली. ती पूर्वीच्या ख्रिस्तसभेच्या धर्मपित्यांच्या शिकवणीशी सुसंगत होती. परिषदेला उपस्थित असलेल्या बिशपांनी त्यांचे स्पष्टीकरण स्वीकारले आणि नेस्टोरियस यांचा निषेध करण्याच्या बाजूने मतदान केले. नेस्टोरियस आणि त्यांचे समर्थक पोहोचले तेव्हा आपल्याविना परिषदेचे कामकाज झाले, हे पाहून ते संतापले. प्रत्युत्तरादाखल त्यांनी स्वतःची बैठक घेतली, परिषदेच्या निर्णयाविरुद्ध मतदान केले आणि सिरिल यांना पदच्युत करण्याचा प्रयत्न केला. सम्राटाला हे कळल्यावर त्याच्या प्रतिनिधीने नेस्टोरियस आणि सिरिल या दोघांनाही तुरुंगात टाकले, जेणेकरून त्यांना तडजोड करायला भाग पाडून वाद मिटवता येईल. मात्र, सिरिल यांना लोकांचा पाठिंबा असल्यामुळे अखेर सम्राटाने त्यांची बाजू घेतली. नेस्टोरियस यांनी हा निर्णय मानण्यास नकार दिल्यावर त्यांना इजिप्तच्या वाळवंटात हद्दपार करण्यात आले.
अलेक्झांड्रियाला परतल्यावर सिरिल यांनी लेखन व अध्यापन चालू ठेवले. पुढील पिढ्यांनी त्यांना ‘नेमकेपणाचे रक्षक’ आणि ‘धर्मपित्यांची राजमुद्रा’ या पदव्या दिल्या. कारण त्यांनी आपल्या आधीच्या ख्रिस्तसभेच्या धर्मपित्यांच्या शिकवणीचा यशस्वी समन्वय साधला आणि ती शिकवण आपल्या काळातील वाद सोडवण्यासाठी वापरली. आज आपण त्यांचा सन्मान करताना, आपल्या श्रद्धेत नेमकेपणाला किती महत्त्व आहे, यावर मनन करा. आपल्यापूर्वी दिलेल्या सर्व शिकवणीशी सुसंगत असा नेमकेपणा नसेल, तर ख्रिस्ताला पूर्णपणे समजून घेण्यात आपण कमी पडू शकतो. देवाला आणि आपल्या श्रद्धेला सखोल व स्पष्टपणे समजून घेण्यासाठी आपण किती कटिबद्ध आहोत, याचा विचार करा आणि सत्याशी निष्ठावान राहण्याचा आपला निर्धार पुन्हा दृढ करा.
प्रार्थना: हे संत सिरिल, सत्याशी निष्ठा राखताना तुम्ही धैर्य, दृढता आणि नेमकेपणा दाखवला. तुम्ही तुमच्या देणग्या ख्रिस्ताच्या आणि त्याच्या ख्रिस्तसभेच्या सेवेसाठी वापरल्या आणि देवाच्या लोकांची श्रद्धा दृढ केली. कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा, की अगदी सूक्ष्म बाबतीतही मी सत्याशी सदैव अढळ निष्ठा राखावी. अशा रीतीने आपला प्रभू, त्याची धन्य माता आणि आपली एक, पवित्र, कॅथलिक व प्रेषितीय श्रद्धा यांना मी अधिक पूर्णपणे जाणून घ्यावे आणि त्यांच्यावर अधिक प्रेम करावे. हे अलेक्झांड्रियाचे संत सिरिल, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:
उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड १ ते ४
अधिक वाचन:
(संक्षिप्त आवृत्ती)
27 जून: अलेक्झांड्रियाचे संत सिरिल, बिशप आणि चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मरण
सु. 376–444
इजिप्तमधील अलेक्झांड्रिया शहराचे आश्रयदाता संत
ख्रिस्ताविषयीच्या अपसिद्धांतांविरुद्ध त्यांच्या मध्यस्थीची याचना केली जाते
संतपदाच्या प्रकरणांसाठी मंडळ स्थापन होण्यापूर्वी संत म्हणून मान्यता
इ.स. 1883 मध्ये पोप लिओ तेरावे यांनी त्यांना ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य म्हणून घोषित केले
इ.स. 313 मध्ये रोमन साम्राज्यात ख्रिस्ती धर्माला कायदेशीर मान्यता मिळाल्यानंतर, ख्रिस्ती विद्वत्तेचे एक प्रमुख केंद्र असलेले अलेक्झांड्रिया हे धर्मशास्त्रावरील तीव्र वादविवादांचे एक केंद्र बनले. हे वाद बहुधा ख्रिस्ताचे दैवी आणि मानवी स्वभाव, पित्याशी व पवित्र आत्म्याशी असलेले त्याचे नाते आणि धन्य कुमारी मरियेला कोणती पदवी देणे योग्य आहे, या विषयांभोवती फिरत असत. या वादांच्या निष्कर्षांमुळे चर्चला श्रद्धेच्या मूलभूत तत्त्वांची स्पष्ट समज मिळाली. चौथ्या शतकात अलेक्झांड्रियाचे बिशप संत अथानासियुस यांनी आरियसच्या मताचा पराभव करण्यास हातभार लावला होता. पुढे अलेक्झांड्रियाचे बिशप सिरिल यांनी नेस्टोरियसच्या मताला विरोध केला.
सिरिल यांचा जन्म थिओदोसियुस या शहरात झाला. जवळच्या अलेक्झांड्रियाप्रमाणेच या शहरालाही ग्रीक-रोमन संस्कृतीचा आणि विद्वत्तेचा समृद्ध वारसा लाभला होता. उत्तम शिक्षण घेतल्यानंतर इ.स. 412 मध्ये त्यांनी आपले काका थिओफिलुस यांच्यानंतर अलेक्झांड्रियाच्या पॅट्रिआर्कपदाची सूत्रे स्वीकारली. देवाचे आणि त्याच्या चर्चचे बुद्धिमान व निष्ठावान सेवक म्हणून त्यांनी नाव कमावले. ख्रिस्ताच्या स्वभावाविषयी त्यांनी पवित्र शास्त्रावर नेमकी भाष्ये लिहिली आणि पाखंडी मतांचे खंडन केले.
इ.स. 428 मध्ये कॉन्स्टँटिनोपलचे पॅट्रिआर्क नेस्टोरियस यांनी अंत्युखियाहून आलेल्या एका याजकाला संपूर्ण कॉन्स्टँटिनोपलमध्ये उपदेश करण्याची जबाबदारी दिली. मरियेला देवमाता (थिओतोकोस) म्हणणे योग्य आहे, या सर्वमान्य मताला त्या याजकाने आव्हान दिले. मरियेला केवळ ख्रिस्तमाता (ख्रिस्तोतोकोस) म्हणावे, असे त्याने सुचवले. या वादग्रस्त उपदेशाची बातमी साम्राज्यभर झपाट्याने पसरली आणि 1,000 मैलांहून अधिक अंतरावर अलेक्झांड्रियात असलेल्या पॅट्रिआर्क सिरिल यांच्यापर्यंत पोहोचली.
सिरिल यांनी आपल्या उपदेशातून आणि शिकवणीतून नेस्टोरियसच्या मताचे खंडन केले आणि मरियेला देवमाता म्हणणे योग्य आहे, हे स्पष्ट केले. ख्रिस्तामध्ये एकच व्यक्ती आहे आणि ती दैवी तसेच मानवी आहे, यावर त्यांनी भर दिला. मरिया आपल्या दैवी पुत्राची, म्हणजेच त्या व्यक्तीची माता होती. म्हणूनच ‘देवमाता’ ही पदवी तिला योग्य होती. नेस्टोरियस यांची भूमिका दुरुस्त करण्यासाठी सिरिल यांनी त्यांना खाजगी पत्रे लिहिली; पण नेस्टोरियस यांनी ती जुमानली नाहीत. तेव्हा सिरिल यांनी इतर बिशप, सम्राटाच्या दरबारातील सदस्य आणि रोमचे पोप यांच्याशी संपर्क साधला. पोप यांनी नेस्टोरियस यांच्या प्रकरणी कारवाई करण्याचा अधिकार सिरिल यांना दिला.
इ.स. 431 मध्ये हा वाद मिटवण्यासाठी रोमन सम्राटाने इफिस येथे चर्चची परिषद बोलावली. परंपरेनुसार, मरिया आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात संत योहान यांच्यासोबत इफिस येथे स्थायिक झाली होती. परिषदेचे हे ठिकाण निवडून सम्राटाने नेस्टोरियस यांच्या भूमिकेला आपला विरोध असल्याचे सूचित केले. नेस्टोरियस आणि त्यांचे समर्थक पोहोचण्यापूर्वीच सिरिल यांनी साम्राज्यातील इतर बिशपांसह परिषद सुरू केली. पूर्वीच्या चर्चपित्यांच्या शिकवणीशी सुसंगत अशी भूमिका त्यांनी प्रभावीपणे मांडली. उपस्थित बिशपांनी नेस्टोरियस यांचा निषेध करण्याच्या बाजूने मतदान केले. आपल्याशिवाय परिषदेचे कामकाज पुढे गेल्याने नेस्टोरियस आणि त्यांचे समर्थक संतप्त झाले. त्यांनी स्वतंत्र बैठक घेतली, परिषदेच्या निर्णयाविरुद्ध मतदान केले आणि सिरिल यांना पदच्युत करण्याचा प्रयत्न केला. सम्राटाच्या प्रतिनिधीने नेस्टोरियस आणि सिरिल या दोघांनाही तुरुंगात टाकून वाद मिटवण्याचा प्रयत्न केला. सिरिल यांना लोकांचा पाठिंबा असल्यामुळे सम्राटाने त्यांची बाजू घेतली. नेस्टोरियस यांनी आपली भूमिका सोडण्यास नकार दिल्यावर त्यांना इजिप्तच्या वाळवंटात हद्दपार करण्यात आले.
अलेक्झांड्रियाला परतल्यावर सिरिल यांनी लेखन आणि अध्यापन सुरू ठेवले. आपल्या आधीच्या चर्चपित्यांच्या शिकवणीचा त्यांनी समर्थपणे समन्वय साधला आणि ती शिकवण आपल्या काळातील वादांना लागू केली. या कार्यासाठी पुढील पिढ्यांनी त्यांना ‘नेमकेपणाचे रक्षक’ आणि ‘चर्चपित्यांची मोहर’ या पदव्या दिल्या.
हे संत सिरिल, तुम्ही धैर्याने आणि दृढपणे सत्याशी निष्ठावान राहिलात आणि सत्य मांडताना नेमकेपणा जपलात. तुम्ही आपल्या देणग्या ख्रिस्ताच्या आणि त्याच्या चर्चच्या सेवेसाठी वापरल्या आणि लोकांची श्रद्धा दृढ केलीत. मी सत्याशी अढळ निष्ठा राखावी आणि त्यामुळे आपला प्रभू, त्याची धन्य माता आणि आपली एक, पवित्र, कॅथलिक व प्रेषितीय श्रद्धा यांना अधिक पूर्णपणे जाणून त्यांच्यावर अधिक प्रेम करावे, म्हणून माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे अलेक्झांड्रियाचे संत सिरिल, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
