चारही खंड मऊ मुखपृष्ठाच्या छापील पुस्तकांच्या & ई-पुस्तकांच्या स्वरूपात उपलब्ध आहेत!

ॲमेझॉन – गूगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल – आणि इतरही!
एका देशद्रोह्याचे मनपरिवर्तन
सामान्य काळातील दहावा रविवार (वर्ष अ)
येशू तेथून पुढे जात असताना त्याला मत्तय नावाचा एक मनुष्य करनाक्यावर बसलेला दिसला. तो त्याला म्हणाला, “माझ्यामागे ये.” मत्तय उठला आणि त्याच्यामागे गेला. येशू मत्तयच्या घरी जेवायला बसला असताना पुष्कळ कर वसूल करणारे आणि पापी लोक आले आणि येशू व त्याच्या शिष्यांबरोबर जेवायला बसले. हे पाहून परुश्यांनी त्याच्या शिष्यांना विचारले, “तुमचे गुरू कर वसूल करणाऱ्यांबरोबर आणि पापी लोकांबरोबर का जेवतात?” मत्तय 9:9–11
कर वसूल करणाऱ्यांचा अनेक यहुदी किती द्वेष करत होते, हे कितीही सांगितले तरी कमीच पडेल. आपल्याच लोकांशी द्रोह करणारे म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाई आणि यहुदी समाजाने त्यांना बहिष्कृत केले होते. त्यांच्यापैकी एखाद्याबरोबर केवळ जेवले तरी मनुष्य आठ दिवस धार्मिक विधींच्या दृष्टीने अशुद्ध ठरत असे आणि त्याला शुद्धीकरण करावे लागे. यहुदी लोकांच्या इतिहासावर थोडक्यात नजर टाकली तर याचे कारण समजते.
देवाने इस्राएली लोकांना इजिप्तमधील गुलामगिरीतून बाहेर काढून वचनदत्त भूमीत आणल्यानंतर ते 700 हून अधिक वर्षे स्वतंत्र राहिले. इ.स.पू. 586 मध्ये बॅबिलोनी लोकांनी यरुशलेम जिंकले, पहिले मंदिर उद्ध्वस्त केले आणि यहुद्यांना हद्दपार केले. सत्तर वर्षांनंतर, पर्शियन राजवटीत, ते परत आले आणि त्यांनी दुसरे मंदिर उभारले.
सुमारे 350 वर्षांनंतर दुसऱ्या मंदिराचे पावित्र्य भंग करण्यात आले. पुढे ते पुन्हा ताब्यात घेण्यात आले आणि इ.स.पू. 164 मध्ये त्याची पुनर्प्रतिष्ठा करण्यात आली. इ.स.पू. 63 पर्यंत यहुदी याजकांनी राज्य केले. त्या वर्षी पॉम्पे द ग्रेट याने यहुदिया रोमन सत्तेखाली आणला.
रोमन राजवटीत यहुद्यांना उपासनेचे काही स्वातंत्र्य होते, पण जाचक करांमुळे त्यांच्यात मोठा रोष होता. इ.स.पू. 37 मध्ये रोमने महान हेरोदाला यहुदियाचा राजा नेमले. नावापुरता यहुदी असला, तरी हेरोदाला परकाच मानले जात होते. राजा झाल्यावर त्याने कर वाढवले आणि कर वसुलीचे काम यहुदी कंत्राटदारांकडे सोपवले. त्यामुळे यहुदी आणि त्यांच्यावर सत्ता गाजवणारे रोमन यांच्यातील तणाव आणखी वाढला. मत्तय हा अशाच द्वेषाला पात्र ठरलेल्या कर वसूल करणाऱ्यांपैकी एक होता.
यहुदी समाजाने ज्याचा इतका द्वेष केला आणि ज्याला बहिष्कृत केले, अशा व्यक्तीला येशूने आपल्या सर्वांत जवळच्या सहकाऱ्यांपैकी एक म्हणून का निवडले? कारण आपला प्रभू राष्ट्रवादी भावनांनी बांधलेला नव्हता, किंवा ऐहिक अन्यायाच्या प्रश्नांतच गुंतून पडला नव्हता. प्रत्येक आत्म्याचे तारण ही त्याची धडपड होती. मत्तयला बोलावून येशूने कर वसूल करणारे आणि रोमन या दोघांविरुद्धचे सांस्कृतिक व धार्मिक पूर्वग्रह मोडून काढले. त्या सर्वांवर त्याचे प्रेम होते आणि त्या सर्वांना आपल्या राज्यात आणण्याची त्याची इच्छा होती. हा संदेश पोहोचवण्यासाठी मत्तय हाच आदर्श दूत होता.
मत्तयला मिळालेल्या पाचारणातून त्याची मनःस्थिती दिसून येते. त्याला आपल्या पापांचे ओझे जाणवत होते आणि येशू देत असलेले स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी तो सर्व काही सोडायला तयार होता. मत्तयची येशूशी नुकतीच भेट झाली होती, तरी येशूचे शब्द त्याच्या केवळ कानांवर पडले नाहीत, तर थेट त्याच्या हृदयाला भिडले, हे स्पष्ट आहे.
येशूने “माझ्यामागे ये” असे म्हटल्यावर मत्तय “उठला” आणि त्याच्यामागे गेला. “उठला” यासाठी वापरलेल्या ग्रीक शब्दाचे आणि पुनरुत्थानासाठी वापरलेल्या शब्दाचे मूळ एकच आहे. यावरून हे पाचारण एक प्रकारचे आध्यात्मिक पुनरुत्थान होते, असे सूचित होते. येशू मृतांतून उठतो (मत्तय 28:6), पक्षाघात झालेल्या मनुष्याला बरे करतो (मार्क 2:11), याईरच्या मुलीला (मार्क 5:42) आणि विधवेच्या मुलाला (लूक 7:14) पुन्हा जिवंत करतो, उधळ्या पुत्र आपल्या पित्याकडे परत येतो (लूक 15:18, 20) आणि पौलाला उठून बाप्तिस्मा घ्यायला सांगितले जाते (प्रेषितांची कृत्ये 22:16), या सर्व प्रसंगांत हाच शब्द आढळतो. प्रत्येक प्रसंगी ‘उठणे’ हे बरे होण्याचे, मनपरिवर्तनाचे आणि आध्यात्मिक नूतनीकरणाचे चिन्ह आहे. मत्तय केवळ शरीराने उठला नाही, तर त्याच्या जीवनातील परिवर्तनाला तिथून सुरुवात झाली.
मत्तयच्या काळातील यहुद्यांप्रमाणे आपणही इतरांविषयीचे पूर्वग्रह धरून ठेवू शकतो. किंवा आपण पाप केले असेल, तर इतरांच्या पूर्वग्रहांचे आणि रागाचे ओझे आपल्याला सोसावे लागू शकते. रोमन लोकांविषयी यहुद्यांना वाटणारा रोष समजण्यासारखा होता. तरी येशूने आपल्या कार्यातून त्यांना आणि आपल्यालाही पाचारण केले आहे: जुन्या जखमा मागे सोडून त्याच्यामागे चालावे आणि कृपेने पालटलेले, कटुतेपासून मुक्त झालेले व त्याच्या पुनरुत्थानाने नवे झालेले जीवन जगावे.
जुन्या कोणत्या जखमा अजूनही तुम्ही मनात बाळगता, कोणते पूर्वग्रह अजूनही धरून ठेवता किंवा तुम्ही इतर कोणाला कशा प्रकारे दुखावले आहे, यावर आज चिंतन करा. येशूने मत्तयला पाचारण केले, तसेच तो आपल्यापैकी प्रत्येकाला कृपेच्या नव्या जीवनात सहभागी होण्यासाठी बोलावतो. भूतकाळात काहीही घडले असले, तरी त्याचे आमंत्रण स्वीकारल्यावर भविष्य आशेने भरून जाते. तो बोलावेल तेव्हा ‘उठण्याची’ आणि संत मत्तयप्रमाणे कोणताही संकोच न करता त्याच्यामागे जाण्याची कृपा मागा.
हे परमप्रेमळ प्रभू, तू माझ्या पापांपलीकडे पाहतोस आणि मी जसा आहे तसा माझ्यावर प्रेम करतोस. भूतकाळ मागे सोडून, पापापासून दूर वळून तुझ्यामागे येण्यासाठी तू मला बोलावतोस. मला दडपून टाकणाऱ्या ओझ्यांतून मुक्त होऊन तुझे पाचारण ऐकण्याची आणि त्याला प्रतिसाद देण्याची कृपा मला दे. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
आशेने वाट पाहणे
सामान्य काळातील दहावा रविवार (वर्ष ब)
येशू आपल्या शिष्यांसह घरी आला. पुन्हा इतकी गर्दी जमली की त्यांना जेवायलाही अवकाश मिळाला नाही. हे ऐकून त्याचे नातेवाईक त्याला ताब्यात घ्यायला निघाले, कारण ते म्हणत होते, “त्याचे डोके फिरले आहे.” यरुशलेमहून आलेले शास्त्री म्हणाले, “त्याला बेलजबूलने पछाडले आहे,” आणि “तो भुतांच्या अधिपतीच्या साहाय्याने भुते घालवतो.” मार्क 3:20–22
अनोळखी गोष्टींना सावधपणे सामोरे जाणे ही माणसाची स्वाभाविक प्रवृत्ती आहे. अनिश्चित परिस्थितीत विवेकाने वागणे शहाणपणाचे आहे. पण सावधपणा म्हणजे एका टोकाचा संशयवाद किंवा दुसऱ्या टोकाचा भोळेपणा नव्हे. हे दोन्ही अहंकाराच्या एका सूक्ष्म रूपातून उद्भवतात आणि आध्यात्मिक अंधत्वाकडे नेऊ शकतात.
नाझरेथ या साध्याशा गावातून आलेल्या येशूने आपले सार्वजनिक सेवाकार्य सुरू केले, तेव्हा त्याचे चमत्कार आणि अधिकारवाणीने दिलेली शिकवण पाहून त्याला ओळखणारे लोक थक्क झाले, तर धर्मनेत्यांनी त्याच्यावर टीका केली. येशू किती साधेपणाने लहानाचा मोठा झाला हे त्याच्या गावातल्या अनेकांना माहीत होते. त्यामुळे “त्याचे डोके फिरले आहे,” असे म्हणून त्यांनी त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले. मोशेच्या नियमशास्त्राचे जाणकार मानले जाणारे शास्त्री तर त्याहीपुढे गेले. “भुतांचा अधिपती बालजबूल याने त्याला पछाडले आहे,” असा आरोप त्यांनी केला.
अतिसंशय किती धोकादायक असतो, हे शास्त्र्यांच्या वागण्यातून दिसते. असा संशय अनेकदा अहंकारातून येतो, विशेषतः आपल्या अधिकाराला किंवा ज्ञानाला आव्हान मिळते तेव्हा. येशूचा प्रभाव वाढत असल्याचे ऐकून शास्त्र्यांनी कदाचित मनातल्या मनात त्याच्या अनुयायांची तुलना आपल्या अनुयायांशी केली असेल. मशीहापुढे आपला स्वतःचा प्रभाव कमी होत आहे, असे त्यांना वाटले असावे.
सत्याशी निष्ठा असलेल्या प्रामाणिक अंतःकरणाला देवाची अभिवचने येशूमध्ये पूर्ण होत असल्याचे दिसले असते. अशा अंतःकरणाने त्याच्या कार्याला विरोध करण्याऐवजी आनंद मानला असता. पण शास्त्र्यांचे हेतू स्वार्थी होते. त्यांना आपल्या पदाची आणि मानप्रतिष्ठेची जास्त काळजी होती. म्हणून आपले स्थान टिकवण्यासाठी त्यांनी येशूला नाकारले आणि त्याला दोषी ठरवले.
येशूच्या विस्तारित कुटुंबातील काही नातेवाईक कदाचित भाबडेपणाच्या सापळ्यात अडकले असतील आणि त्यामुळे त्यांना त्याच्यावर विश्वास ठेवता आला नसेल. त्यांनी मनात विचार केला असेल, “ज्या येशूला आपण लहानपणापासून ओळखतो, तो चमत्कार कसा करू शकतो आणि इतक्या अधिकाराने कसा शिकवू शकतो?” आपल्या नजरेतून एखादी गहन गोष्ट सुटली आहे, हे मान्य करायला तयार नसणे, हा भाबडेपणाच्या आड दडलेला अहंकार असू शकतो. आपल्या समजुतींचा नम्रपणे पुन्हा विचार करण्याऐवजी त्यांनी निष्कर्ष काढला, “त्याचे डोके फिरले आहे.”
पण येशूचे सद्गुण त्याच्या संपूर्ण जीवनात ज्यांनी बारकाईने पाहिले होते, त्यांना, विशेषतः त्याच्या आईला, त्याच्या कार्याचे आश्चर्य वाटले नसते. देवदूताच्या संदेशाच्या क्षणापासून धन्य कुमारी मरिया येशूच्या दैवी स्वरूपाच्या रहस्यांवर चिंतन करत होती. तो जे काही साध्य करणार होता, त्याची ती आशेने वाट पाहत होती. येशूला नाकारणाऱ्या शास्त्र्यांप्रमाणे किंवा त्याच्याविषयी शंका घेणाऱ्या नातेवाइकांप्रमाणे ती वागली नाही. देवाच्या अभिवचनाची पूर्तता तिने अढळ श्रद्धेने आणि आनंदाने स्वीकारली. तरी येशूच्या सार्वजनिक सेवाकार्याच्या अगदी सुरुवातीपासूनच लोकांनी त्याला नाकारल्यामुळे तिचे निष्कलंक हृदय विदीर्ण झाले. अशा रीतीने, येशूला मंदिरात अर्पण केले तेव्हा शिमोनाने केलेली भविष्यवाणी पूर्ण झाली: दुःखाची तलवार तिच्या आत्म्यातून आरपार जाईल.
आजच्या शुभवर्तमानाच्या शेवटी येशू आपल्या आईविषयी आणि “भावांविषयी” बोलतो. त्या काळी “भाऊ” हा शब्द चुलत, मामे, आते किंवा मावस भाऊ, तसेच इतर जवळचे पुरुष नातेवाईक यांच्यासाठीही वापरला जाई. येशू केवळ रक्ताच्या नात्याविषयी नव्हे, तर आध्यात्मिक नात्याविषयी बोलतो: “कारण जो कोणी देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागतो, तोच माझा भाऊ, माझी बहीण आणि माझी आई आहे” (मार्क 3:35). देवाच्या इच्छेनुसार वागल्याने जीवनाला नवे रूप देणारी आध्यात्मिक कौटुंबिक नाती जुळतात. येशूच्या आईने आपली इच्छा देवाच्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळवली. म्हणून ती केवळ येशूची जन्मदात्री आई नाही, तर कृपा आणि आज्ञापालनाच्या नात्याने त्याची आध्यात्मिक आईही आहे.
आज चिंतन करा: शास्त्र्यांना आणि येशूच्या विस्तारित कुटुंबातील काही नातेवाइकांना आध्यात्मिकदृष्ट्या आंधळे करणारा तोच सूक्ष्म अहंकार तुमच्यातही आहे का? की धन्य मातेप्रमाणे देवाचे कार्य तुम्हाला स्पष्टपणे दिसते आणि तुम्ही त्याच्या इच्छेनुसार वागता? आपल्या जीवनात आणि इतरांच्या जीवनात देवाची उपस्थिती जशी प्रकट होत जाते, तशी ती आपण ओळखली पाहिजे. तुमच्या सभोवतालच्या लोकांच्या जीवनात देव कार्य करत आहे हे तुम्हाला दिसते, तेव्हा तुमची प्रतिक्रिया काय असते? तुम्ही श्रद्धेने आनंद मानता, की शंका घेता आणि विरोध करता? आपल्या आणि इतरांच्या जीवनात देवाची उपस्थिती ओळखून धन्य कुमारी मरियेचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करा. देवाची योजना तुमच्या डोळ्यांदेखत उलगडत असताना आशेने तिची वाट पाहा आणि तुमची इच्छा त्याच्या इच्छेशी जुळवा.
हे माझ्या सदैव उपस्थित असलेल्या प्रभू, आमच्या जगात तुझे राज्य अधिकाधिक दृढ होत असताना, तुझी उपस्थिती ओळखण्यासाठी मला श्रद्धेची दृष्टी दे आणि तुझ्या इच्छेला संपूर्ण अंतःकरणाने प्रतिसाद देण्याची कृपा दे. अहंकाराच्या आंधळेपणातून मला मुक्त कर, म्हणजे मला स्पष्टपणे पाहता येईल आणि तुझ्या उलगडत जाणाऱ्या योजनेनुसार माझे जीवन घडवता येईल. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
अंतःकरण पिळवटून टाकणारी करुणा
सामान्य काळातील दहावा रविवार (वर्ष क)
येशू नाईन नावाच्या नगराकडे गेला. त्याचे शिष्य आणि लोकांचा मोठा जमाव त्याच्याबरोबर होता. तो नगराच्या वेशीजवळ आला, तेव्हा एका मृत मनुष्याला बाहेर घेऊन जात होते. तो आपल्या आईचा एकुलता एक मुलगा होता आणि ती विधवा होती. नगरातील लोकांचा मोठा जमाव तिच्याबरोबर होता. प्रभूने तिला पाहिले तेव्हा त्याला तिचा कळवळा आला आणि तो तिला म्हणाला, “रडू नकोस.” लूक 7:11–13
प्राचीन यहुदी समाज पितृसत्ताक होता. त्या समाजातील कायदे आणि प्रथा वारसाहक्क व अधिकार यांच्या बाबतीत पुरुषांना प्राधान्य देत. स्त्रियांना, विशेषतः अपत्य नसलेल्या विधवांना, फार थोडे हक्क होते. पतीच्या मृत्यूनंतर त्याची मालमत्ता सामान्यतः त्याच्या मुलाकडे जात असे. त्याला मुलगा नसेल, तर ती त्याच्या विधवा पत्नीकडे न जाता त्याच्या भावाकडे, चुलत भावाकडे किंवा अशाच एखाद्या सर्वांत जवळच्या पुरुष नातेवाइकाकडे जात असे. त्यामुळे अनेक विधवा असहाय स्थितीत राहत. म्हणूनच आरंभीच्या ख्रिस्ती चर्चने पुढे त्यांची काळजी घेण्यासाठी व्यवस्था उभी केली (पाहा: प्रेषितांची कृत्ये 6:1; 1 तिमथ्य 5:3–16).
आरंभीच्या ख्रिस्ती समुदायाने या आधारव्यवस्था उभ्या करण्यापूर्वीच येशूने स्वतः दैवी करुणेचे एक हृदयस्पर्शी उदाहरण दाखवले. कफर्णहूमच्या नैऋत्येला एका दिवसाच्या पायी वाटेवर असलेल्या नाईनमधून येशू आणि त्याचे शिष्य जात असताना त्यांना एक अंत्ययात्रा दिसली. मृत तरुण एका विधवेचा एकुलता एक मुलगा होता. त्याच्या मृत्यूने ती अपार दुःखात बुडाली होती आणि तिचे भविष्यही अनिश्चित झाले होते. मुलाचा आधार नसल्याने समाजात तिला असुरक्षिततेला आणि आर्थिक हालअपेष्टांना सामोरे जावे लागणार होते. तिची व्यथा पाहून येशूला “तिचा कळवळा आला.” ग्रीक भाषेतील या शब्दप्रयोगातून अंतःकरण पिळवटून टाकणारी गाढ करुणा व्यक्त होते. या प्रसंगातून केवळ मृत्यूवर असलेले येशूचे दैवी सामर्थ्यच नव्हे, तर सर्वांत असहाय लोकांचे दुःख जाणून घेणारी त्याची ममत्वपूर्ण काळजीही दिसून येते.
“कळवळा आला” हा शब्दप्रयोग पवित्र शास्त्रात अनेकदा येतो. तो स्प्लांख्निझोमाय या ग्रीक शब्दावरून आला आहे. लोकांचा मोठा समुदाय आपल्याकडे येताना पाहून येशूला “त्यांचा कळवळा आला, कारण मेंढपाळ नसलेल्या मेंढरांसारखे ते त्रस्त आणि उपेक्षित होते” (मत्तय 9:36). दुसऱ्या एका प्रसंगी, योहान बाप्तिस्ताच्या मृत्यूची बातमी कळल्यावर येशू आणि त्याचे शिष्य होडीने एका निर्जन ठिकाणी निघून जातात. पण तो निघाल्याचे लोकांना कळते आणि तो जिथे जात आहे तिथे ते धावत त्याच्या आधीच पोहोचतात. “तो होडीतून उतरला आणि त्याने लोकांचा विशाल समुदाय पाहिला, तेव्हा त्याला त्यांचा कळवळा आला आणि त्याने त्यांच्यातील आजाऱ्यांना बरे केले” (मत्तय 14:14). 4,000 लोकांना जेवू घालण्यापूर्वीही येशूला असाच कळवळा येतो (मत्तय 15:32). तसेच, येशू उधळ्या पुत्राचा दाखला सांगतो, तेव्हा वाट चुकलेल्या आपल्या मुलाला मिठी मारण्यासाठी धावत जाणाऱ्या पित्याचे हृदय “करुणेने भरून आले” असे म्हटले आहे (लूक 15:20). या प्रत्येक प्रसंगात अंतःकरणाच्या अगदी तळातून उसळणारी, काळीज पिळवटून टाकणारी तीच गाढ करुणा व्यक्त होते.
येशूची करुणा त्याच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वात—त्याच्या विचारांत, इच्छेत आणि भावनांत—भिनली होती. लोकांशी कठोरपणे आणि अहंकाराने वागणाऱ्या व त्यांच्यावर ओझी लादणाऱ्या अनेक शास्त्री आणि परुश्यांपेक्षा येशू वेगळा होता. त्याला इतरांच्या दुःखाची खरी जाणीव होती आणि तिचे मूळ आत्म्यांचे तारण करण्याच्या त्याच्या दैवी इच्छेत होते. दैवी प्रेमाने प्रेरित झालेली येशूची मानवी करुणा खूप काही सांगून जात होती—कदाचित त्याच्या शब्दांइतकेच.
आजच्या शुभवर्तमानात अंत्ययात्रा पाहून येशूला गहिवरून आले. तो विधवेला म्हणाला, “रडू नकोस,” आणि त्या तरुणाला म्हणाला, “मी तुला सांगतो, उठ!” (पाहा लूक 7:13–14). मृत व्यक्तीला पुन्हा जिवंत करणे विस्मयकारक आहे; पण या चमत्काराला कारणीभूत ठरलेल्या गाढ करुणेने आधी आपले अंतःकरण हेलावले पाहिजे. त्या तरुणाला त्याच्या आईकडे परत देऊन येशूने त्याच्यापेक्षाही त्याच्या आईसाठी अधिक केले.
दैवी प्रेरणेतून येणारी करुणा आणि दुसऱ्याचे दुःख समजून घेण्याची वृत्ती ख्रिस्ती जीवनाला समर्थ मार्गदर्शन करतात. येशूवर वारंवार टीका करणाऱ्या शास्त्री व परुश्यांसारखी ताठरता आपल्या ख्रिस्ती जीवनात चालणार नाही—मग ती स्वतःच्या पवित्रतेसाठी केलेल्या प्रयत्नांत असो किंवा इतरांशी वागताना असो. अपत्यहीन झालेल्या त्या विधवेचे दुःख आणि तिची बिकट परिस्थिती जाणून घेतल्यामुळे येशू कृती करण्यास प्रवृत्त झाला. आपणही तसेच केले पाहिजे.
त्या विधवेला पाहून येशूच्या अंतःकरणात दाटून आलेल्या करुणेवर आज मनन करा. दुसऱ्याच्या दुःखाची तशीच जाणीव तुमचे सारे अंतःकरण व्यापून तुम्हाला करुणेने वागण्यास प्रवृत्त करते का? तुमच्या आयुष्यात दुःख सोसणाऱ्या आणि आपण “त्रस्त आणि उपेक्षित” आहोत असे वाटणाऱ्या लोकांचा विचार करा. शुभवर्तमानातील सत्ये तुमच्या हृदयात इतकी खोलवर रुजावीत की येशूप्रमाणे तुम्हीही त्यांच्या काळजीसाठी तुमच्या परीने सर्व काही करण्यास प्रवृत्त व्हावे आणि त्यांना ज्या कृपेची गरज आहे तिचा “चमत्कार” तुमच्याद्वारे घडावा, अशी प्रार्थना करा.
हे माझ्या करुणामय प्रभू, दुसऱ्यांचे दुःख जाणणारे तुझे हृदय दैवी प्रेमाने प्रेरित होते. तू जे काही केलेस, त्या सर्वांमागे हेच प्रेम होते. माझ्या अंतःकरणात खोलवर उतर आणि ते तुझ्या हृदयासारखे घडव, जेणेकरून मला भेटणाऱ्या लोकांना माझ्यात तुझ्या प्रेमाचा चमत्कार अनुभवता येईल. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
जगाच्या शहाणपणापलीकडे
सामान्य काळातील दहाव्या आठवड्याचा सोमवार
लोकसमुदाय पाहून येशू डोंगरावर चढला. तो बसल्यावर त्याचे शिष्य त्याच्याजवळ आले. तो त्यांना शिकवू लागला. तो म्हणाला, “जे आत्म्याने दीन आहेत ते धन्य, कारण स्वर्गाचे राज्य त्यांचे आहे…” मत्तय 5:1–3
मोशेप्रमाणे येशूही दैवी शिकवण देण्यासाठी “डोंगरावर चढला.” आज्ञा देण्याऐवजी त्याने लोकांना देवाच्या स्वतःच्या जीवनात सहभागी होण्याचे आमंत्रण दिले. ही धन्यवचने केवळ नैतिक आचारसंहिता मांडत नाहीत; देवाच्या कृपेशी एकरूप होऊन जगणाऱ्यांच्या अंतःकरणातील वृत्ती ती उलगडून दाखवतात. त्यातून नीतीविषयीच्या लौकिक कल्पनांपलीकडे जाणारे धन्यत्व प्रकट होते. येशूला हे दैवी नियम एखाद्या संदेष्ट्याप्रमाणे प्राप्त झाले नाहीत; त्याने ते देव या नात्याने दिले. ते दगडी पाट्यांवर कोरलेले नव्हते, तर त्याचे ज्ञान श्रद्धेने स्वीकारणाऱ्यांच्या हृदयांवर लिहिलेले होते.
देवाने मोशेद्वारे दिलेल्या दहा आज्ञा सहज समजतील असे नैतिक नियम सांगतात. पण धन्यवचनांचा अर्थ देवाने दिलेल्या अंतर्दृष्टीच्या देणगीनेच उमगतो. म्हणून सुरुवातीला ती समजून घेणे कठीण जाऊ शकते. आत्म्याने दीन असावे, शोक करावा, नम्र असावे, नीतिमत्त्वाची भूक व तहान लागावी, दयाळू आणि शुद्ध अंतःकरणाचे असावे, शांतता प्रस्थापित करावी किंवा छळ व अपमान सोसावा, असे कोणाला का वाटेल? कारण हा जीवनमार्ग स्वीकारणाऱ्यांना स्वर्गाचे राज्य प्रतिफळ म्हणून मिळते. देव त्यांचे सांत्वन करील, ते तृप्त होतील, त्यांना दया लाभेल, ते देवाला पाहतील, त्यांना देवाची मुले म्हटले जाईल आणि स्वर्गात त्यांना मोठे प्रतिफळ मिळेल.
धन्यवचने म्हणजे वरकरणी विरोधाभासी वाटणारी दैवी सत्ये. खरे धन्यत्व सांसारिक सत्ता, संपत्ती किंवा सुखसोयी यांत नव्हे, तर आत्मिक दारिद्र्य, नम्रता आणि नीतिमत्तेसाठी सोसाव्या लागणाऱ्या दुःखातही सापडते, हे ती उलगडून दाखवतात. जगाच्या अपेक्षा उलटवून ती शिकवतात की जगाच्या दृष्टीने जे सर्वांत लहान वाटतात, तेच देवाच्या दृष्टीने खरे तर सर्वांत मोठे आहेत. हे विरोधाभास स्वीकारताना ख्रिस्ताच्या शिष्याला उमगते की जे दुर्बलतेसारखे दिसते, तोच प्रत्यक्षात दैवी सामर्थ्याकडे नेणारा मार्ग आहे; आणि जी हानी वाटते, तीच खरे तर शाश्वत लाभाचे साधन आहे.
ज्यांच्याजवळ सांसारिक सत्ता, संपत्ती किंवा सुखसोयी आहेत, त्यांच्यासाठी धन्यवचने विशेष आव्हानात्मक ठरतात. पण दुर्बल, गरीब किंवा दुःखाने ग्रासलेल्या लोकांना ती मोठा दिलासा देतात. दैवी ज्ञान म्हणजे सत्याची परिपूर्णता; कृपेच्या देणगीनेच ते प्राप्त होते. मानवी तर्क कितीही लढवला किंवा तत्त्वज्ञानाचा कितीही आधार घेतला, तरी धन्यवचनांचा गहन अर्थ पूर्णपणे उलगडत नाही. त्यांतील सत्य समजून घेण्यासाठी देवच आपल्या कृपेने आपले मन आणि हृदय उघडू शकतो.
आपण कसे जगावे, याविषयीची परस्परविरोधी असंख्य मते आयुष्यभर आपल्यासमोर येत असतात. सुखाची खोल ओढ प्रत्येक मानवी आत्म्यावर कोरलेली आहे; तरी ती पूर्ण करण्यासाठी लोक अगदी वेगवेगळे मार्ग शोधतात. निरोगी आणि सुखसोयींनी युक्त जीवन जगण्यासाठी लौकिक शहाणपण मार्गदर्शन करू शकते; पण खऱ्या आणि टिकणाऱ्या आनंदाची आत्म्याला असलेली सर्वांत खोल ओढ केवळ दैवी ज्ञानच पूर्ण करू शकते.
तुम्हाला आनंदी व्हायचे आहे का? अर्थातच आहे. अनेक लोक दुःखी असतात आणि कधीकधी स्वतःला दुःखात लोटणारी कृत्येही करतात. तरी मानवी स्वभाव असा आहे की आपल्या प्रत्येक निवडीमागे शेवटी आनंदाची उपजत ओढच असते. म्हणतात ना, “आनंदी व्हावे असे तुम्हाला न वाटणे शक्यच नाही!” आनंद मिळवण्याची गुरुकिल्ली म्हणजे त्याकडे नेणारा खरा मार्ग शोधणे. ही नैसर्गिक ओढ खुद्द देवाने आपल्या आत्म्यात ठेवली आहे. म्हणून तिच्या पूर्ततेसाठी आपण त्याच्याकडेच वळले पाहिजे. देवाने दिलेले उत्तर म्हणजे धन्यवचने.
आज आपल्या आनंदाच्या इच्छेवर चिंतन करा. आपल्या पतित मानवी स्वभावामुळे, ज्याला कॅथलिक चर्च “पापाकडे ओढणारी प्रवृत्ती” म्हणते, तिचा त्रास आपल्याला होतो. ही प्रवृत्ती आपल्या भावभावना आणि इच्छा विकृत करते, आपली विचारशक्ती धूसर करते आणि आपली इच्छाशक्ती दुर्बल करते. त्यामुळे आपण ज्या परिपूर्तीची आस धरतो, तिच्याकडे नेणारा खरा मार्ग शोधणे कठीण होते. धन्यवचने या प्रवृत्तीवर उपाय ठरतात: ती आपल्या पतित प्रवृत्ती आणि आनंदाची जी खोटी आश्वासने आपण सहज खरी मानतो, ती उघड करतात आणि आपल्याला पुन्हा सत्याकडे वळवतात. धन्यवचनांतील शहाणपण स्वीकारा आणि कृपेच्या साहाय्याने त्यांनुसार जगण्याचा प्रयत्न करा. मग तुम्हाला उमगेल की तुमच्या सर्वांत खोल इच्छा क्षणभंगुर सुखांत नव्हे, तर धन्यवचनांनी शिकवलेल्या या अंतःकरणाच्या वृत्तींतील सत्यात पूर्ण होतात.
हे सर्व ज्ञानाच्या प्रभू, खऱ्या आणि टिकणाऱ्या आनंदासाठी तू मला निर्माण केलेस. तरीही मी अनेकदा सांसारिक सुखसोयींमध्ये समाधान शोधतो आणि तू माझ्यासमोर ठेवलेल्या मार्गापासून दूर जातो. तुझा मार्ग ओळखण्यासाठी मला तुझ्या ज्ञानाची देणगी दे आणि त्या मार्गावर निष्ठेने चालण्यासाठी मला कृपा दे, जेणेकरून एके दिवशी तुझ्या राज्यात मी सदैव आनंदित राहीन. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
स्वर्गाचा खरा प्रकाश पसरवणे
सामान्य काळातील दहाव्या आठवड्याचा मंगळवार
“तुम्ही जगाचा प्रकाश आहात. डोंगरावर वसलेले नगर लपून राहू शकत नाही. दिवा लावून तो मापाच्या टोपलीखाली ठेवत नाहीत; तो दिवठणीवर ठेवतात, म्हणजे तो घरातल्या सर्वांना प्रकाश देतो. त्याचप्रमाणे तुमचा प्रकाश इतरांसमोर चमकला पाहिजे, म्हणजे त्यांनी तुमची सत्कृत्ये पाहून तुमच्या स्वर्गीय पित्याचा गौरव करावा.” मत्तय 5:14–16
प्रकाश आणि अंधार या परस्परविरोधी शक्ती नाहीत; अंधार म्हणजे केवळ प्रकाशाचा अभाव. प्रकाश आला की अंधार नाहीसा होतो. त्याचप्रमाणे चांगुलपणा आणि वाईटपणा या समान बळाच्या शक्ती नाहीत. देवाचे सान्निध्य आणि कृपा यांचा अभाव म्हणजे वाईटपणा; आणि जिथे देवाचा प्रकाश पसरतो, तिथे वाईटावर मात होते.
आजचा शुभवर्तमानातील उतारा हा डोंगरावरील प्रवचनाचा भाग आहे. हे प्रवचन येशूच्या सर्वांत प्रसिद्ध शिकवणींपैकी एक आहे. धन्यवचनांनंतर येशू प्रकाशाची उपमा देतो. क्षणभंगुर सांसारिक सुखांच्या तुलनेत देवाच्या राज्यातील खरे धन्यत्व कसे वरकरणी विरोधाभासी आहे, हे तो धन्यवचनांत उलगडून दाखवतो. आत्मिक दारिद्र्य, पवित्र शोक, सौम्यता, नीतिमत्ता, दया, शुद्धता, शांती प्रस्थापित करणे आणि छळ होत असतानाही प्रेम करणे, यांत खरा आनंद आहे, असे शिकवल्यानंतर येशू आपल्या अनुयायांना हे धन्यत्व जगभर पसरवण्याचे आवाहन करतो. त्यांनी अंधारात दिव्याप्रमाणे चमकावे, देवाच्या सान्निध्याचा आणि कृपेचा प्रकाश इतरांना दाखवावा आणि दैवी सत्य व प्रेम यांची साक्ष देऊन वाईट दूर करावे.
योहानच्या शुभवर्तमानात येशू घोषित करतो, “मी जगाचा प्रकाश आहे. जो कोणी माझ्यामागे येतो, तो अंधारात चालणार नाही, तर त्याच्याजवळ जीवनाचा प्रकाश असेल” (योहान 8:12). मत्तयच्या शुभवर्तमानातील आजच्या उताऱ्यात येशू हे कार्य आपल्या अनुयायांनाही सोपवतो आणि ते जगाचा प्रकाश आहेत, असे त्यांना शिकवतो. त्याचा प्रकाश स्वतःमध्ये धारण करणाऱ्यांनी ही देणगी लपवू नये, तर तिचा तेजस्वी प्रकाश इतरांपर्यंत पोहोचू द्यावा, जेणेकरून त्यांच्या सत्कृत्यांतून देवाचा गौरव व्हावा.
जगात प्रकाश बनून अंधार दूर करण्याचे हे आमंत्रण प्रत्येक मानवी हृदयातील सहज ओढीला साद घालते. देवाच्या प्रतिमेत आणि त्याच्या सदृश असे आपल्याला घडवले असल्यामुळे चांगुलपणा, सत्य आणि सौंदर्य यांकडे आपण स्वाभाविकपणे आकृष्ट होतो. जगात चांगला बदल घडवण्याची आणि चांगुलपणा वाढवण्याची इच्छा देवाने आपल्या स्वभावातच रुजवली आहे. विवेकाला अनुसरून जगणारा कोणीही जग अधिक वाईट व्हावे म्हणून झटत नाही. वाईटाची निवड करणारेही अनेकदा चांगले काय याबद्दलच्या विपर्यस्त समजुतीतून किंवा गैरसमजातून तसे करतात. त्यांच्या हृदयात देवाचा प्रकाश नसल्यामुळे हा गोंधळ निर्माण होतो. त्यामुळे देवाशी एकरूप होण्यात लाभणाऱ्या परम कल्याणाचा शोध घेण्याऐवजी ते खोट्या किंवा अपुऱ्या भल्यामागे धावतात.
म्हणूनच प्रकाश होण्याचे हे आवाहन केवळ एक कर्तव्य नाही; ती आपल्या खऱ्या स्वरूपाकडे परतण्याची आणि आपल्या जीवनाचा सर्वांत गहन हेतू पूर्ण करण्याची वाट आहे. आपल्या सत्कृत्यांतून ख्रिस्ताचा प्रकाश परावर्तित करण्याचे आपण निवडतो, तेव्हा आपण केवळ आपल्या सभोवतालचा अंधार दूर करत नाही, तर पापामुळे झाकोळली जाणारी देवाची प्रतिमा आपल्यात पुन्हा उजळवतो. देवाने आपल्याला जसे घडवले, तसे आपण बनतो.
पण येशूची शिकवण आपल्याला चांगला बदल घडवण्याची स्वाभाविक इच्छा पूर्ण करण्यापलीकडे नेते. ज्या अलौकिक कार्याद्वारे पित्याचे गौरव होते, त्या आपल्या कार्यात सहभागी होण्याचे आमंत्रण देऊन येशू या ओढीला अधिक उंचीवर नेतो. पवित्र आत्म्याच्या कृपेने आपले रूपांतर होते आणि आपण देवाचा प्रकाश व प्रेम धारण करणारी पात्रे बनतो. आपल्या स्वतःच्या सामर्थ्याने नव्हे, तर आपल्यामध्ये असलेल्या देवाच्या प्रकाशामुळे आपण त्याचे सत्य आणि चांगुलपणा जगात पसरवू शकतो.
जगात चांगला बदल घडवण्याची जी इच्छा देवाने तुमच्या हृदयात रुजवली आहे, तिच्यावर आज चिंतन करा. त्या इच्छेपासून सुरुवात करा, पण ख्रिस्ताला ती अधिक उंचीवर नेऊ द्या. देवाचा प्रकाश पसरवणे हेच तुम्ही करू शकणारे सर्वांत मोठे सत्कृत्य आहे, हे ओळखा. येशू हाच खरा प्रकाश आहे; पण त्याचे प्रेम सर्वांना दिसावे म्हणून ते प्रतिबिंबित करणारा दीप होण्यास तो तुम्हाला बोलावतो. देवाचा प्रकाश आपल्यातून झळकतो, तेव्हा आपण स्वतःचा गौरव करत नाही, तर पित्याचे गौरव करतो आणि इतरांनाही त्याच्या गौरवात सहभागी होण्यास हातभार लावतो. देवाच्या प्रकाशासाठी दीपासन बनणे हे तुमच्या जीवनातील सर्वोच्च पाचारण आहे. देवाने तुमच्या हृदयात अंकित केलेली ओढ पूर्ण करण्याचा हाच एकमेव मार्ग आहे. हे कार्य स्वीकारा, प्रार्थना आणि संस्कारांद्वारे ते जोपासा आणि देव आपल्या शाश्वत गौरवाच्या वृद्धीसाठी तुमचा उपयोग करतो, याचा आनंद माना.
हे येशू, जगाच्या खऱ्या प्रकाशा, तू माझ्या आत्म्यात तुझ्या सत्याचे आणि कृपेचे तेज पसरवतोस आणि इतरांसाठी तुझा प्रकाश परावर्तित करण्यास मला बोलावतोस. माझ्या जीवनातून तुझे सान्निध्य अधिक ठळकपणे प्रकट करण्यास आणि पित्याचे गौरव करण्यास मला मदत कर. माझा आत्मा तुझ्या दैवी प्रकाशाने भरून टाक आणि माझ्यातील सारा अंधार दूर कर. तुझ्या प्रेमाने आणि दयेने जगाचे नूतनीकरण करण्यासाठी तुझे साधन म्हणून माझा उपयोग कर. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
नियमशास्त्र आणि संदेष्ट्यांची शिकवण नव्या रूपात
सामान्य काळातील दहाव्या आठवड्याचा बुधवार
येशू आपल्या शिष्यांना म्हणाला: “नियमशास्त्र किंवा संदेष्ट्यांचे लिखाण रद्द करायला मी आलो आहे, असे समजू नका. मी रद्द करायला नव्हे, तर पूर्णत्वास नेण्यासाठी आलो आहे. आमेन, मी तुम्हाला सांगतो: आकाश आणि पृथ्वी नाहीशी होईपर्यंत, सर्व काही घडून येईपर्यंत, नियमशास्त्रातील सर्वांत लहान अक्षर किंवा अक्षराचा अगदी लहानसा भागही नाहीसा होणार नाही.” मत्तय 5:17–18
जुना करार आणि नवा करार यांचा मेळ कसा बसतो, हे समजून घेणे कधीकधी कठीण जाते. दहा आज्ञांव्यतिरिक्त जुन्या करारात असंख्य इतर आज्ञा आहेत. मोशेचे नियमशास्त्र जपण्याच्या आणि त्याचा अर्थ लावण्याच्या प्रयत्नात परुश्यांनी 613 विशिष्ट आज्ञा ओळखल्या. परुशी तपशीलवार आज्ञांद्वारे नियमशास्त्र जपण्याचा प्रयत्न करत होते, तर संदेष्टे इस्राएलला कराराशी अधिक खोलवर निष्ठावान राहण्याकडे परत वळण्याचे आवाहन सतत करत होते. अनेक संदेष्ट्यांनी मशीहा येणार असल्याचेही सांगितले आणि हृदयावर लिहिला जाणारा एक नवा आध्यात्मिक नियम येईल, असे भाकीत केले.
आजच्या शुभवर्तमानात येशू घोषित करतो की तो नियमशास्त्र किंवा संदेष्ट्यांची शिकवण रद्द करण्यासाठी नव्हे, तर ती पूर्णत्वास नेण्यासाठी आला आहे. ‘पूर्णत्वास नेणे’ म्हणजे येशू नियमशास्त्र आणि संदेष्ट्यांची शिकवण परिपूर्ण करतो आणि त्यांना कृपेच्या नव्या करारात अधिक उंचीवर नेतो. या पूर्णत्वात नियमशास्त्राचा खरा अर्थ साकार होतो: केवळ बाह्य पालनापलीकडे जाऊन हृदयाचे आतून परिवर्तन होते. येशू केवळ बाह्य कृतींकडे नव्हे, तर हृदयातील वृत्तींकडेही लक्ष देऊन नियमशास्त्राच्या नैतिक अपेक्षा पूर्ण करतो. उदाहरणार्थ, याच डोंगरावरील प्रवचनात येशू ‘तू खून करू नकोस’ या आज्ञेला अधिक व्यापक अर्थ देतो आणि राग किंवा द्वेषही टाळण्याचे आवाहन करतो (पाहा: मत्तय 5:21–22). असे करून तो देवाच्या न्यायाचे परिपूर्ण स्वरूप उघड करतो. हा न्याय केवळ बाह्य आज्ञापालनाची नव्हे, तर प्रेमात रुजलेल्या आंतरिक पवित्रतेचीही अपेक्षा करतो.
जुन्या करारातील बलिदानपद्धतीचे केंद्र मंदिरातील उपासना होती. तेथे पापांच्या प्रायश्चित्तासाठी विधिपूर्वक पशुबळी अर्पण केले जात. जुन्या करारातील ही बलिदाने येशूच्या क्रुसावरील परिपूर्ण बलिदानात पूर्णत्वास येतात. येशू नवा प्रमुख याजक झाला आणि त्याने देवाचे कोकरू म्हणून स्वतःलाच क्रुसाच्या वेदीवर अर्पण केले. हेच बलिदान युखरिस्तात निरंतर चालू राहते. ख्रिस्ताने क्रुसावर स्वतःला अर्पण केल्यावर पशुबळी आणि इतर विधींना पूर्णत्व मिळाले. युखरिस्ताच्या निरंतर बलिदानातील नव्या व परिपूर्ण उपासनेने त्यांची जागा घेतल्यामुळे आता त्यांची आवश्यकता उरलेली नाही.
नियमशास्त्र आणि संदेष्टे यांनीही मशीहा येणार आणि नवा करार प्रस्थापित होणार, याकडे निर्देश केला होता. मशीहा या नात्याने येशू या भविष्यवाण्या पूर्ण करतो. सर्व राष्ट्रांना आपल्या कुटुंबात एकत्र आणण्याची देवाची योजना त्याच्यामध्ये सिद्धीस जाते. अशा रीतीने अब्राहामाला दिलेली आणि संदेष्ट्यांनी जाहीर केलेली अभिवचने पूर्ण होतात. वल्हांडणाचे कोकरू यांसारख्या जुन्या करारातील प्रतीकांना आणि पूर्वसंकेतांना ख्रिस्तामध्ये त्यांचा पूर्ण अर्थ प्राप्त होतो. त्याच्याद्वारे तारणाची अभिवचने आता केवळ भविष्याची आशा राहिलेली नाहीत; ती आजची वास्तविकता बनली आहेत.
येशू तीन प्रकारे जुन्या कराराची पूर्तता करतो: नैतिक दृष्टीने तो आपली अंतःकरणे बदलतो, उपासनेच्या दृष्टीने तो उपासनेला परिपूर्ण करतो आणि संदेष्ट्यांच्या वचनांच्या दृष्टीने तो देवाची अभिवचने प्रत्यक्षात आणतो. अशा रीतीने येशू जुन्या कराराची केवळ पूर्तताच करत नाही, तर त्याला एका अधिक उदात्त पातळीवर नेतो. प्रेम, कृपा आणि सत्य यांद्वारे मानवजातीचे देवाशी असलेले नाते अधिक सखोल करणे, हा त्या कराराचा खरा हेतू तो प्रकट करतो.
जगाच्या स्थापनेपासून देवाने जे काही प्रकट केले, त्या सर्वांची पूर्तता येशूमध्ये झाली आहे, यावर आज मनन करा. जुन्या कराराची पूर्तता ख्रिस्तामध्ये झाली आहे; म्हणून पित्याला पूर्णपणे प्रकट करणारा आणि तारणाचा एकमेव मार्ग असलेला ख्रिस्त याच्याकडे आपण आपली दृष्टी वळवतो. जुन्या कराराचा अभ्यास केल्याने तारणाचा इतिहास कसा उलगडत गेला हे आपल्याला दिसते; पण पवित्र युखरिस्तामध्ये त्या इतिहासाची पूर्ण आणि अंतिम सिद्धी आपण अनुभवतो. मिस्साबलिदानात त्याच्याकडे वळा. तिथे तारणाच्या संपूर्ण इतिहासात दिलेले प्रत्येक अभिवचन पूर्ण होते आणि स्वतः ख्रिस्ताच्या अनमोल देणगीत ते तुमच्यासाठी वर्तमानात साकार होते. या अखंड युखरिस्तीय बलिदानात आपण दैवी प्रेमाच्या रहस्यात ओढले जातो आणि स्वर्गीय मेजवानीची आगाऊ चव चाखतो. त्या मेजवानीत एके दिवशी देवाची अभिवचने पूर्णपणे प्रत्यक्षात उतरतील.
हे पवित्र युखरिस्तात उपस्थित असलेल्या माझ्या प्रभू, तारणाच्या संपूर्ण इतिहासात दिलेल्या प्रत्येक अभिवचनाची पूर्तता तुझ्यामध्ये होते. पापांसाठी अंतिम आणि परिपूर्ण प्रायश्चित्त असलेल्या मिस्साबलिदानात ती अभिवचने आज आपल्यासाठी वर्तमानात साकार होतात. मला अधिक सखोल उपासनेकडे ने आणि पवित्र युखरिस्तात उपस्थित असलेल्या तुझ्यावरील गाढ प्रेमाने माझे अंतःकरण भरून टाक. कृपेच्या या नव्या कराराद्वारे माझे रूपांतर कर. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
अपमानातून नम्रता वाढते
सामान्य काळातील दहाव्या आठवड्याचा गुरुवार
येशू आपल्या शिष्यांना म्हणाला, “मी तुम्हाला सांगतो, तुमचे नीतिमत्त्व शास्त्री आणि परुशी यांच्या नीतिमत्त्वापेक्षा अधिक नसेल, तर तुम्ही स्वर्गाच्या राज्यात प्रवेश करणार नाही.” मत्तय 5:20
येशूचे हे विधान ऐकून त्याच्या श्रोत्यांना धक्का बसला असता. त्या काळी शास्त्री आणि परुशी मोशेच्या नियमशास्त्राचे काटेकोर पालन करण्यासाठी ओळखले जात. अगदी लहानसहान बाबीही ते काळजीपूर्वक पाळत. या कडक पालनाचा त्यांना अभिमान होता आणि ते आपले “नीतिमत्त्व” अनेकदा लोकांच्या नजरेत भरेल अशा रीतीने दाखवत. त्यामुळे पवित्रतेचे आणि कराराशी निष्ठेचे आदर्श म्हणून लोक त्यांना मोठा मान देत. मात्र, त्यांची निष्ठा अनेकदा केवळ बाह्य आचरणापुरतीच मर्यादित असे. देवावर प्रेम करण्याची आणि त्याची उपासना करण्याची अंतःकरणातील वृत्ती त्यांच्यात नसे, आणि हीच वृत्ती कराराचा गाभा आहे. म्हणूनच शास्त्री आणि परुशी समोर असतानाही येशूने लोकांना स्पष्टपणे सांगितले की त्यांचे नीतिमत्त्व स्वर्गाच्या राज्यात प्रवेश करण्यासाठी पुरेसे नाही.
त्या धर्मनेत्यांना किती अपमान वाटला असेल, याची कल्पना करा. आपले नीतिमत्त्व अपुरे आहे, हे येशूच्या शब्दांनी त्यांच्या निदर्शनास आणून दिले. ते शब्द त्यांच्या जिव्हारी लागले असतील. अशा प्रसंगी दोनपैकी एक प्रतिक्रिया उमटू शकते: अपमानाची बोच नम्रतेचा सद्गुण वाढवते आणि पश्चात्ताप व मनपरिवर्तनाकडे नेते; किंवा ती अभिमान वाढवते आणि त्यातून संताप व नकार निर्माण होतात. काही शास्त्री आणि परुशींनी नम्रतेचा व पश्चात्तापाचा मार्ग निवडला असेल, पण बहुतेकांनी तो निवडला नसावा.
यानंतर येशूने रागाविषयी शिकवले: मनातल्या रागाचे रूपांतर कसे तीव्र द्वेषात होऊ शकते, हे त्याने सांगितले. ही शिकवण महत्त्वाची आहेच; पण क्षणभर थांबून स्वतःला शास्त्री आणि परुशी यांच्या जागी ठेवणे आणि आपण त्यांच्या जागी असतो तर आपली प्रतिक्रिया काय असती, याचा विचार करणेही उपयुक्त आहे. त्यांच्यापैकी अनेकांनी नियमशास्त्राचा अभ्यास करण्यात, ते पाळण्यात आणि इतरांनाही ते पाळायला शिकवण्यात आपले संपूर्ण आयुष्य घालवले होते. येशू आला तेव्हा त्याने त्यांना असेच सांगितले की ते देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागत नसल्यामुळे त्यांचे बरेचसे प्रयत्न व्यर्थ आणि निष्फळ होते. स्वतःला त्यांच्या जागी ठेवून पाहा.
त्या धर्मनेत्यांना जो अपमान सहन करावा लागला, तो तुम्हाला सहन झाला असता की नाही, याचा विचार करा. कल्पना करा की श्रद्धेच्या जीवनात एक विशिष्ट नैतिक आणि आध्यात्मिक वृत्ती घडवण्यासाठी आणि त्यानुसार जगण्यासाठी तुम्ही बराच वेळ व श्रम दिले. पण येशू तुम्हाला दाखवून देतो की तुम्ही देवाचे मुळीच ऐकले नाही आणि त्याच्या इच्छेपासून भरकटलात. असा पवित्र धिक्कार ऐकणे वेदनादायक आणि अपमानास्पद वाटेल; तो स्वीकारण्यासाठी खोल नम्रता लागेल. आता अशीही कल्पना करा की येशूने तुम्हाला सांगितलेले सर्व तुम्ही ऐकून घेतले. तुमच्या अभिमानाला आणि आपणच नीतिमान आहोत या भावनेला ठेच लागली, तरीही तुम्ही नम्रपणे ती गोष्ट स्वीकारली, पश्चात्ताप केला आणि बदलू लागलात. असे घडते तेव्हा बाहेरून झालेल्या अपमानातून अंतःकरणात नम्रता रुजते आणि तिची विपुल चांगली फळे येतात. पण असे घडत नाही तेव्हा आपण सत्य नाकारतो, आपल्या आचरणात आणखी हट्टी बनतो आणि अभिमानामुळे आपली अंतःकरणे अधिक कठीण होऊ देतो.
खरे पाहता, केवळ स्वतःच्या प्रयत्नांनी स्वर्गाचे राज्य प्राप्त करण्याइतके नीतिमान आपल्यापैकी कोणीही नाही. देवाची इच्छा पूर्ण करण्यात आणि त्याच्या कृपेला सहकार्य करण्यात आपण सगळेच कमी पडतो. आपल्याला सतत बदलत राहण्याची गरज आहे की नाही, हा खरा प्रश्न नाही. येशूने प्रेमाने दाखवून दिलेल्या आपल्या चुका मान्य करून आपले वर्तन बदलण्यास आपण तयार आहोत का, हा खरा प्रश्न आहे.
संत फॉस्टिना यांनी आपल्या दैनंदिनीत लिहिले, “हे माझ्या येशू, मानहानीच्या प्रसंगांपेक्षा आत्म्यासाठी अधिक हितकारक असे काहीही नाही” (#593). असे प्रसंग ही देवाची देणगी आहे, कारण ते आपला गर्व आणि आपणच नीतिमान आहोत असा आपला समज उघड करतात. ते आपल्याला देवाच्या कृपेवर अधिक पूर्णपणे विसंबून राहण्यास आमंत्रण देतात. हे दोष दाखवून दिल्यावर जी बोच लागते, तोही मानहानीचाच एक अनुभव आहे. पण त्यातून आपण खऱ्या नम्रतेकडे, पश्चात्तापाकडे आणि शेवटी पवित्रतेकडे वाटचाल करू शकतो.
तुम्हाला नम्र करणारी जी अनेक सत्ये देव तुमच्या लक्षात आणून देऊ इच्छितो, त्यांवर आज चिंतन करा. मानहानीचा प्रत्येक प्रसंग वेदनादायक असला, तरी तो खरी नीतिमत्ता आणि पवित्रता यांकडे नेणारे एक पाऊल आहे. तो आपल्याला स्वर्गातील देवाच्या आनंदमय प्रत्यक्ष दर्शनाच्या अधिक जवळ नेतो. स्वर्गातच आपण प्रत्येक पापापासून पूर्णपणे शुद्ध होऊ. तो दिवस येईपर्यंत, देव आपल्या जीवनात येऊ देतो असा मानहानीचा प्रत्येक प्रसंग आपण स्वीकारला पाहिजे. ही वेदनादायक सत्ये देवाच्या देणग्या आहेत, हे आपण ओळखले पाहिजे: ती आपल्याला सुधारतात, शुद्ध करतात आणि खऱ्या नीतिमत्तेच्या मार्गावर दृढपणे उभे करतात.
हे सर्व सत्याच्या प्रभू, अशी अनेक सत्ये आहेत जी ऐकणे मला कठीण वाटते, तरी ती ऐकण्याची मला गरज आहे. माझ्या आत्म्याशी थेट बोल आणि माझे पाप मला दाखवून मला नम्र कर. तू माझ्याशी बोलताना, मोकळ्या मनाने ऐकण्याची आणि तुझ्या हाकेला उदार अंतःकरणाने प्रतिसाद देण्याची कृपा मला दे. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
मुळापासूनची शुद्धता
सामान्य liturgical काळातील दहाव्या आठवड्याचा शुक्रवार
येशू आपल्या शिष्यांना म्हणाला, “व्यभिचार करू नकोस, असे सांगितले होते, हे तुम्ही ऐकले आहे. पण मी तुम्हाला सांगतो, जो कोणी एखाद्या स्त्रीकडे वासनेने पाहतो, त्याने आपल्या मनात तिच्याशी आधीच व्यभिचार केला आहे.” मत्तय 5:27–28
आज शील, शुद्धता आणि विवाहाचे पावित्र्य यांवर सतत आघात होत आहेत. आपली संस्कृती वासनेला क्षुल्लक मानते, शरीराकडे एखाद्या वस्तूसारखे पाहते आणि विवाह हे आयुष्यभराचे बंधन आहे ही जाणीव कमकुवत करते. हे आघात इतके सर्वव्यापी आहेत की त्यांना तोंड देणे अनेकांना कठीण जाते. त्यात भर म्हणजे, शुद्धतेविरुद्ध केलेल्या पापांमुळे अनेकदा लाज आणि संकोच वाटतो. त्यामुळे ती पापे लपवली जातात आणि आत्मिक घाव भरून येण्यास व मनपरिवर्तन होण्यास अडथळा निर्माण होतो.
आजच्या शुभवर्तमानातील येशूचे शब्द विशेष समर्पक आहेत. पर्वतावरील आपले प्रवचन पुढे चालू ठेवताना तो देवाच्या नियमाचा पूर्वीच्या समजुतीपेक्षा अधिक खोल अर्थ उलगडून दाखवतो. दहा आज्ञा व्यभिचाराच्या प्रत्यक्ष शारीरिक कृतीला मनाई करतात. पण येशू त्याहीपुढे जाऊन आपल्याला अंतःकरणाच्या शुद्धतेसाठी बोलावतो. आपल्या प्रत्येकाच्या अंतरंगात एक पवित्र स्थान आहे, जे केवळ देवाला आणि आपल्यालाच दिसते; त्या स्थानाच्या शुद्धतेविषयी तो बोलत आहे. बाह्य कृतींपासून आत्म्याच्या आंतरिक वृत्तीकडे वळणे, हा नैतिक जीवनातील एक मूलभूत बदल आहे. अंतःकरणाची शुद्धता म्हणजे केवळ पाप टाळणे नव्हे, तर स्वतः देवाची आस जोपासणे आणि त्याला स्वीकारण्यास अंतःकरण खुले ठेवणे.
व्यभिचारासारख्या गंभीर अनैतिक कृतींपासून दूर राहणे बहुतेकांना केवळ दृढ निश्चयाच्या बळावर शक्य होऊ शकेल. पण येशू आपल्याला ज्या पूर्ण आंतरिक शुद्धतेसाठी बोलावतो, ती केवळ देवाच्या कृपेनेच प्राप्त होऊ शकते. पापी सवयींमुळे मनावर येणारा ताण अनेकदा इतका तीव्र वाटतो की बदलणे कठीण जाते. तरीही, आपल्या दुर्बलतेची ही जाणीव आत्मिक घाव भरून येण्याच्या दिशेने पहिले पाऊल आहे, कारण देवाची कृपा हाच एकमेव उपाय आहे हे ओळखून आपण तिचा आधार घेऊ लागतो.
या आवाहनाला प्रतिसाद देण्यासाठी किती मूलभूत बदल आवश्यक आहे, हे ठसवण्यासाठी येशू लक्ष वेधून घेणाऱ्या प्रतिमा वापरतो: “जर तुझा उजवा डोळा तुला पाप करायला लावत असेल, तर तो उपटून फेकून दे… आणि जर तुझा उजवा हात तुला पाप करायला लावत असेल, तर तो तोडून फेकून दे…” (मत्तय 5:29–30). ही आज्ञा शब्दशः पाळायची नाही. पण पाप किती गंभीर आहे आणि त्यावर मात करण्यासाठी किती कठोर उपाय करावे लागतात, हे ती प्रभावीपणे दाखवते. त्यासाठी कितीही किंमत मोजावी लागली, तरी आपल्या अंतःकरणाच्या खोलवर रुजलेले पाप मुळासकट उपटून टाकण्यासाठी जे काही आवश्यक आहे ते करण्याचे आवाहन येशू आपल्याला करतो.
एकांतात शांत बसून तुम्ही आपल्या अंतरंगात खोलवर डोकावता, तेव्हा तुम्हाला काय दिसते? जे दिसते त्याचे तुम्हाला समाधान वाटते, की लाज वाटून तुम्ही निराश होता? आपल्याला ज्या मुळापासूनच्या अंतःकरणशुद्धतेसाठी बोलावले आहे, ती साधण्यासाठी आपण आत्मपरीक्षण करणे कधीही टाळू नये. आपल्या अंतःकरणाची खरी स्थिती प्रामाणिकपणे मान्य करावी—आपले सद्गुणही आणि पापी सवयीही.
वासना, राग किंवा इतर प्रकारच्या स्वार्थातून उद्भवणाऱ्या पापांमुळे आपल्या अंतःकरणात आलेली अशुद्धता पाहणे अनेकदा वेदनादायक असते. हे सत्य आपल्या अभिमानाला ठेच लावू शकते आणि आपल्या पापांची वस्तुस्थिती पाहून आपल्याला स्वतःची लाज वाटू शकते. पण आत्मपरीक्षण करताना आपण देवाला त्यात सहभागी होण्यास आमंत्रण दिले, तर आपण निराशेला नाकारू शकतो आणि स्वतःला देवाच्या कृपेवर व त्याच्या असीम दयेवर सोपवू शकतो. असे स्वतःला त्याच्यावर सोपवणे हाच खऱ्या स्वातंत्र्याचा एकमेव मार्ग आहे.
हृदयाच्या शुद्धतेसाठी येशूने केलेल्या मूलगामी आणि बिनशर्त आवाहनावर आज चिंतन करा. शुद्धता म्हणजे सर्व पापांपासून मुक्त असणे; पण आजच्या शुभवर्तमानात येशू विशेषतः कामवासनेविषयी बोलतो. तुम्हाला कामवासनेशी झगडावे लागते का? हा प्रश्न ऐकून तुम्ही संकोचता का? या संघर्षाची तुम्हाला लाज वाटते का? तसे असेल तर देवाच्या दयेकडे आणि कृपेकडे वळा. देवाने घालून दिलेल्या नव्या नैतिक मापदंडानुसार जगण्याचे सामर्थ्य तोच तुम्हाला देऊ शकतो. त्याच्यासमोर नम्र व्हा, स्वतःच्या बळावर तुम्ही बदलू शकत नाही हे कबूल करा आणि त्याच्याकडे क्षमेची व कृपेची याचना करा. येशूने आपल्याला या नव्या आज्ञा दिल्या आहेत आणि त्या पाळण्यासाठी लागणारी कृपाही तो आपल्याला देतो. हृदय शुद्ध ठेवण्याची त्याची आज्ञा पाळण्यासाठी जे काही करावे लागेल ते करण्यास भिऊ नका. ती आज्ञा पाळण्यासाठी लागणारे अलौकिक सामर्थ्य देव तुम्हाला देतो, याचा तुम्हाला अनुभव येईल.
हे परमपवित्र प्रभू, माझ्या हृदयातील प्रत्येक इच्छा तुझ्या कृपेने शुद्ध व्हावी आणि ती तुझ्याकडे, तुझ्या गौरवाकडे व सर्व लोकांबद्दल गाढ आदर आणि प्रेम बाळगण्याकडे वळावी, अशी तुझी इच्छा आहे. माझ्या हृदयातील सारी कामवासना आणि प्रत्येक पापी इच्छा दूर करून माझे हृदय शुद्ध कर. म्हणजे सर्वांना तुझी मुले-मुली आणि माझे भाऊ-बहीण मानून मला तुझ्या पवित्र हृदयातील प्रेमाने त्यांच्यावर प्रेम करता येईल. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
सदैव प्रामाणिकपणा आणि सचोटी
सामान्य काळातील दहाव्या आठवड्याचा शनिवार
येशू आपल्या शिष्यांना म्हणाला, “तुमच्या पूर्वजांना असे सांगण्यात आले होते, हे तुम्ही ऐकले आहे: खोटी शपथ घेऊ नका, तर प्रभूला दिलेला प्रत्येक नवस पूर्ण करा. पण मी तुम्हाला सांगतो, शपथ घेऊच नका… तुमच्या ‘हो’चा अर्थ ‘हो’ आणि तुमच्या ‘नाही’चा अर्थ ‘नाही’ असू द्या. यापेक्षा अधिक जे काही आहे ते त्या दुष्टाकडून येते.” मत्तय 5:33–34, 37
एखाद्याच्या प्रामाणिकपणाबद्दल शंका घेतली गेली की, “देवाची शपथ!” असे ठामपणे म्हणणे काही असामान्य नाही. आपल्या बोलण्यावर विश्वास बसावा म्हणून सहजपणे देवाचे नाव घेतले जाते. या प्रथेची मुळे जुन्या करारातील अनेक शिकवणींत आढळतात. खोटी शपथ घेऊन देवाच्या नावाचा अपमान करू नये, अशी आज्ञा इस्राएलच्या लोकांना देण्यात आली होती (पाहा: निर्गम 20:7; लेवीय 19:12).
शपथेविषयीच्या जुन्या करारातील शिकवणीचा उद्देश केवळ देवाच्या नावाचा अपमान रोखणे हा नव्हता; इस्राएली लोकांमध्ये परस्पर विश्वास आणि प्रामाणिकपणा वाढवणे हाही तिचा उद्देश होता: “एखाद्या मनुष्याने प्रभूला नवस केला किंवा एखादी प्रतिज्ञा शपथ घेऊन स्वतःवर बंधनकारक केली, तर त्याने आपला शब्द मोडू नये; त्याने दिलेले वचन जसेच्या तसे पूर्ण केले पाहिजे” (गणना 30:3).
पण काळाच्या ओघात शपथ घेण्याची पद्धत बदलू लागली. थेट देवाचे नाव घेण्याऐवजी लोक स्वर्ग, पृथ्वी, यरुशलेम यांसारख्या सृष्टीतील गोष्टींची, इतकेच नव्हे तर स्वतःच्या शरीराची किंवा कुटुंबाचीही शपथ घेऊ लागले. आजच्या शुभवर्तमानात येशू या प्रथांविषयी थेट बोलतो. सत्याशी पूर्णपणे बांधील राहण्याचे टाळण्यासाठी आणि देवाच्या नावाचा थेट अपमान होऊ नये म्हणून ही पद्धत अनेकदा वापरली जात असे. देवाऐवजी त्याने निर्माण केलेल्या दुय्यम गोष्टींची शपथ घेतल्याने शपथा फसवणुकीची आणि इतरांना आपल्या हेतूप्रमाणे वागवण्याची साधने बनल्या. त्यामुळे सत्य बोलणे आणि देवाविषयी आदर व्यक्त करणे या शपथेच्या मूळ उद्देशाचा विपर्यास झाला.
आजच्या शुभवर्तमानात शपथेच्या या गैरवापराला उत्तर देताना येशू तिच्यामागील नैतिक तत्त्वाची, म्हणजे सत्यनिष्ठेची, अधिक उंच कसोटी घालून देतो. ही शिकवण तो सर्वांना आणि सर्व परिस्थितींना लागू करतो. आपल्या शिष्यांनी इतक्या सचोटीने जगावे की त्यांनी दिलेला साधा शब्दही पुरेसा ठरावा, असे आवाहन तो करतो. सत्यनिष्ठा प्रामाणिक आणि सरळ अंतःकरणातून यायला हवी. शपथेची गरज न पडता ‘हो’चा अर्थ ‘हो’ आणि ‘नाही’चा अर्थ ‘नाही’ असला पाहिजे. अशा रीतीने येशू आपल्या अनुयायांना अंतःकरणात आमूलाग्र परिवर्तन घडवून आणण्याचे आमंत्रण देतो. त्यांचे बोलणे हे देवाशी असलेल्या त्यांच्या ऐक्याची सहज अभिव्यक्ती असावे, कारण देव स्वतःच सत्याची परिपूर्णता आहे.
ही शिकवण येशूने डोंगरावरील प्रवचनात दिलेल्या इतर नैतिक आज्ञांशी पूर्णपणे जुळते. जुन्या करारातील नियमशास्त्राच्या विविध अंगांविषयी तो एकेक करून बोलतो आणि ते परिपूर्ण करण्यासाठीच आपण आलो आहोत, हे उलगडून सांगतो. केवळ बाह्य पालनावर भर न देता, येशू नियमशास्त्राच्या नैतिक अपेक्षा अधिक सखोल करतो आणि अंतःकरणाच्या वृत्तीवर भर देतो. नीतिमत्ता म्हणजे नियमांचे केवळ बाह्य पालन, असे अनेकदा मानणाऱ्या परुश्यांच्या दृष्टिकोनापलीकडे ही शिकवण जाते. आता देव आपल्या कृपेने हे नियम आपल्या शिष्यांच्या अंतःकरणावर लिहितो. त्यामुळे त्यांचे नैतिक जीवन केवळ बाह्य नियमपालनापुरते मर्यादित राहत नाही, तर त्यांना अंतर्बाह्य खऱ्या पवित्रतेचे जीवन जगता येते.
शपथेविषयी बोलताना येशू दाखवून देतो की खरा शिष्य होण्यासाठी केवळ असत्य टाळणे पुरेसे नाही; स्वतः सत्य असलेल्या देवाची शुद्धता प्रतिबिंबित होईल इतका निखळ प्रामाणिकपणा अंगी बाणवणेही आवश्यक आहे. अशी सचोटी केवळ मानवी प्रयत्नांनी साधत नाही. ती कृपेच्या परिवर्तनकारी कार्यातून घडते. ही कृपा आपल्या अंतःकरणाला नवे रूप देते आणि बोलण्यातून व कृतीतून शुभवर्तमानाचे विश्वासार्ह साक्षीदार म्हणून जगण्याचे सामर्थ्य आपल्याला देते.
तुमच्या ‘हो’चा अर्थ खरोखर ‘हो’ आणि तुमच्या ‘नाही’चा अर्थ खरोखर ‘नाही’ असतो का, यावर आज चिंतन करा. तुम्ही पूर्णपणे प्रामाणिक आणि सचोटीने वागणारे आहात का? तुम्ही सत्य जाणता का, त्यावर विश्वास ठेवता का आणि ते मनापासून कबूल करता का? विवाहाच्या प्रतिज्ञा आणि इतर संस्कार यांसारख्या पवित्र प्रसंगी औपचारिक शपथांना आजही महत्त्वाचे स्थान आहे; पण दैनंदिन जीवनात उठसूट शपथा घेऊ नयेत. त्याऐवजी, तुमच्या प्रत्येक शब्दात आणि कृतीत सचोटी राखण्याचा प्रयत्न करा, म्हणजे प्रामाणिकपणा तुमच्या हृदयातून सहजपणे व्यक्त होईल. असे केल्याने तुम्ही देवाला त्याचा नवा करार तुमच्या हृदयावर लिहू देता. त्यामुळे तुमचे जीवन बदलते आणि प्रत्येक परिस्थितीत ख्रिस्ताचे खरे शिष्य म्हणून जगणे तुम्हाला शक्य होते.
हे सत्याच्या प्रभू, माझ्या हृदयात वास कर आणि ते शुद्ध व पवित्र कर. मला तुझ्या उपस्थितीने भरून टाक, म्हणजे माझ्या शब्दांत आणि कृतींत तुझा प्रकाश आणि तुझे सत्य नेहमी दिसून येईल. माझे जीवन प्रामाणिकपणाचे आणि सचोटीचे दीप बनू दे, म्हणजे माझ्या प्रत्येक शब्दाने आणि कृतीने तुझ्या नावाचा गौरव होईल. माझी इच्छा तुझ्या इच्छेशी एकरूप कर आणि तुझ्या दैवी योजनेनुसार जगण्यासाठी मला मार्ग दाखव. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
चारही खंड पेपरबॅक & ई-पुस्तक स्वरूपात उपलब्ध आहेत!

ॲमेझॉन – गूगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल – आणि इतरही!
