अखेरची वर्षे
धडा पंचेचाळिसावा—धर्मसंघाचा झपाट्याने विस्तार
बोध: 1220 मध्ये सुलतानाचे धर्मांतर घडवून आणण्यासाठी केलेला प्रवास संपवून फ्रान्सिस असिसीला परतले. त्यांच्या धर्मसंघात काही अंतर्गत अडचणी निर्माण झाल्या होत्या आणि त्या सोडवण्यास त्यांना मदत करायची होती. 1209 मध्ये लघु बंधूंच्या धर्मसंघाची स्थापना झाली, तेव्हा त्यात केवळ 12 बंधू होते. 1220 पर्यंत त्यांची संख्या सुमारे 5000 झाली होती. या झपाट्याने झालेल्या वाढीमुळे आपण कसे जगावे, याविषयी बंधूंमध्ये मतभेद निर्माण झाले. फ्रान्सिस यांना मनापासून प्रिय असलेल्या सर्वस्वाचा त्याग करून जगण्याच्या आदर्शाविषयी तर विशेष मतभेद होते. पहिल्या दशकात फ्रान्सिस यांनी स्वतःच्या जीवनाच्या साक्षीने आणि शिकवणुकीने मूळ जीवननियम सातत्याने जपला. पण आता बंधूंची संख्या इतकी वाढली होती की फ्रान्सिस यांचा वैयक्तिक प्रभाव आणि त्यांच्याकडून मिळणारी प्रेरणा प्रत्येक वेळी पुरेशी ठरत नव्हती. ही परिस्थिती काही अंशी फ्रान्सिस यांच्या निर्धनतेच्या आदर्शाला आव्हान देणारी होती. पण ती बंधूंच्या विविध सेवाकार्यांचा विस्तार झाल्यामुळे आणि वेगवेगळ्या देशांत व हवामानांत त्यांनी अनेक नवी केंद्रे स्थापन केल्यामुळेही उद्भवली होती. उदाहरणार्थ, काही बंधू शहरांतील जीवनात अधिक सक्रियपणे सहभागी होऊ लागले होते. त्यात धर्मपरगण्यांतील सेवा आणि विद्यापीठांतील शैक्षणिक जीवन यांचा समावेश होता. तर काही नवे एकांताश्रम अधिक थंड देशांत होते, जिथे अनवाणी राहणे अधिक कठीण होते.
1217 मध्ये पोर्त्सिउंकुला येथे लघु बंधूंच्या धर्मसंघाचे पहिले महासंमेलन भरले. संघाचा कारभार अधिक कार्यक्षमतेने चालावा म्हणून त्या वेळी त्याची दोन प्रशासकीय प्रांतांत विभागणी करण्यात आली. या दोन प्रांतांच्या देखरेखीखाली अनेक मिशनकेंद्रे होती. त्यांपैकी काही इटलीतील टस्कनी आणि लोम्बार्डी येथे, तर इतर फ्रान्समधील प्रोव्हांस, स्पेन आणि जर्मनी येथे होती. 1221 च्या सुमारास बंधूंचे आणखी एक महासंमेलन भरले, जे पुढे ‘चटयांचे महासंमेलन’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. या संमेलनासाठी 5,000 हून अधिक बंधू एकत्र आले होते. ते मातीच्या छोट्या झोपड्यांत आणि चटयांपासून बनवलेल्या तंबूंमध्ये राहिले; त्यावरून संमेलनाला हे नाव पडले. नगरातील आणि आसपासच्या गावांतील लोकांनी उदारपणे त्यांच्या जेवणाची व्यवस्था केली.
त्या संमेलनात फ्रान्सिस यांनी धर्मसंघाच्या महासंघप्रमुखपदाचा राजीनामा दिला. संघाचा कारभार सांभाळण्यास अधिक पात्र असलेल्या एका बंधूकडे त्यांनी नम्रपणे नेतृत्व सोपवले. फ्रान्सिस यांनी संघापुढे एक नवा जीवननियमही मांडला. त्यात 1209 च्या नियमापेक्षा अधिक तपशील होता. बंधूंनी सुरुवातीला तो नियम मान्य केला; पण पुढच्या वर्षी धर्मसंघातील आणि व्यापक चर्चमधील काही पदाधिकाऱ्यांनी त्याविषयी चिंता व्यक्त केली. त्यामुळे तो नियम पोपमहाशयांपुढे कधीच सादर करण्यात आला नाही. म्हणून पुढची दोन वर्षे फ्रान्सिस एकांतात बराच वेळ प्रार्थनेत घालवत असतानाच एक नवा आणि अंतिम नियम तयार करण्याचे काम करत राहिले. ते आता धर्मसंघाचे प्रमुख नव्हते, तरीही त्यांना अनेकदा प्रमुखाप्रमाणेच वागणूक मिळत असे, कारण ते संघाचे संस्थापक आणि सर्वांच्या प्रेरणेचा मुख्य स्रोत होते.
चिंतन: आपल्या सर्वांप्रमाणेच संत फ्रान्सिस यांनाही बदल स्वीकारावा लागला. आपला धर्मसंघ वाढत असताना, स्वतःवर जितका भरवसा ठेवत होते त्याहून अधिक भरवसा देवावर ठेवण्याची वेळ आली आहे, हे त्यांनी ओळखले. संघाचा कारभार आता आपल्याला सांभाळता येणार नाही, याची त्यांना जाणीव होती. म्हणून देवाने त्यांना महासंघप्रमुखपद सोडून एक नम्र बंधू म्हणून आपली जबाबदारी स्वीकारण्याची प्रेरणा दिली.
फ्रान्सिस यांनी महासंघप्रमुखपद सोडले असले, तरी ते धर्मसंघाचे संस्थापक आणि आपल्या बंधूंच्या प्रेरणेचा मुख्य स्रोत होते. त्यामुळे या नम्र भूमिकेतही देव त्यांच्यामार्फत नव्या आणि विविध प्रकारे कार्य करत राहिला. लघु बंधूंच्या धर्मसंघाचा जीवननियम घडवण्याचे जे काम सुरू होते, तेही त्यांपैकी एक होते.
आपल्या प्रत्येकाच्या जीवनात बदल अटळ असतो. कुटुंबात मुले मोठी होऊन स्वतःचे निर्णय घेऊ लागतात, तेव्हा त्या बदलाशी जुळवून घेणे आईवडिलांना अनेकदा कठीण जाते. कामाच्या ठिकाणी, मैत्रीच्या नात्यांत आणि जीवनाच्या जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्रात देवाची इच्छा उलगडत जाते, तसतसे बदल करणे आवश्यक ठरते.
संत फ्रान्सिस आणि त्यांच्या बंधूंच्या जीवनात घडलेले बदल एका फार चांगल्या गोष्टीतून उद्भवले होते. त्यांच्या धर्मसंघाची वाढ इतक्या झपाट्याने होत होती की कोणी त्याची कल्पनाही केली नसती. त्यांच्या सुवार्ताप्रसाराच्या कार्याचा विस्तार होत होता, त्यांच्या सामुदायिक जीवनात नवी आव्हाने उभी राहत होती आणि देव लघु बंधूंच्या धर्मसंघामार्फत अनेक नव्या प्रकारे कार्य करत होता. बदल आवश्यक होता; पण त्या बदलांतून वाट दाखवणाऱ्या देवाच्या हातावर भरवसा ठेवणे त्याहूनही अधिक आवश्यक होते. संत फ्रान्सिस यांनी देवाची वाणी ऐकली. जे बदल स्वीकारण्यास देव आपल्याला बोलावत आहे असे त्यांना जाणवले, ते त्यांनी स्वीकारले, जेणेकरून देवाने सुरू केलेले चांगले कार्य तो पुढे चालू ठेवू शकेल.
आज तुमच्या जीवनात जिथे बदलाची गरज आहे, त्यावर चिंतन करा. तुम्ही त्या बदलाला विरोध करता का? देव तुम्हाला नव्या वाटेवर बोलावत असतानाही तुम्ही जुन्याच पद्धतींना धरून राहण्याचा प्रयत्न करता का? बदलाला घाबरू नका. उलट, बदल आवश्यक वाटतो तेव्हा देवाच्या योजनेवर अधिक भरवसा ठेवा आणि देवाला तुमच्यामार्फत ज्या नव्या आणि गौरवशाली रीतींनी कार्य करायचे आहे, त्यांसाठी मन खुले ठेवा.
हे संत फ्रान्सिस, देवाने तुमच्या हयातीत आणि त्यानंतरही तुमच्यामार्फत अद्भुत कार्ये केली. तुमचा धर्मसंघ वाढत गेला, तेव्हा तुम्ही देवावर इतका भरवसा ठेवला की आपल्या बंधूंची काळजी घेण्याची जबाबदारी त्याच्याकडे सोपवली. तुम्ही बदलाला घाबरला नाहीत, तर आशेने आणि देवावर भरवसा ठेवून तो स्वीकारला. माझ्या जीवनात बदल घडत असताना देवावर माझा भरवसा कायम राहावा, म्हणून कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा. देवाला स्वतःच्या गौरवासाठी माझ्यामार्फत अनेक नव्या प्रकारे कार्य करायचे आहे; त्या सर्व मार्गांसाठी माझे मन सदैव खुले राहो. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
धडा शेहेचाळिसावा—दुसऱ्या नियमावलीला मान्यता
बोध: 1221 ते 1223 या काळात फ्रान्सिस ‘लघु बंधूंच्या’ संघाची नवी नियमावली प्रार्थनापूर्वक लिहीत होते. काही इतिहासकारांच्या मते, तो काळ त्यांच्यासाठी कठीण होता. संघाची मोठी वाढ, संघातील मतभेद आणि फ्रान्सिस यांची खालावत चाललेली प्रकृती हे त्यांना वाहावे लागणारे जड क्रूस ठरले. त्यामुळे त्यांच्या जीवनात आणि प्रार्थनेत त्यांच्या प्रभूच्या क्रूसाला अधिकच मध्यवर्ती स्थान मिळाले. काहींच्या मते, याच सुमारास फ्रान्सिस यांनी बंधू लिओ यांच्याशी परिपूर्ण आनंदाविषयी संवाद साधला. फ्रान्सिस यांना मिळालेली प्रेरणा आठवा: ख्रिस्ताच्या दुःखसहनाचे अनुकरण करण्यासाठी, ख्रिस्तावरील प्रेमापोटी सर्व दुःखे, अगदी आपल्या बंधूंनी केलेला अव्हेरही, सहन करण्यातच अखेरीस परिपूर्ण आनंद सापडतो. आपण नुकत्याच स्थापन केलेल्या संघातील वाढती फूट पाहून फ्रान्सिस व्यथित झाले होते, हे स्पष्ट होते. म्हणून अंतिम नियमावलीसाठी देवाकडून प्रेरणा मिळावी यासाठी ते ही दोन वर्षे एकांतात राहून प्रार्थना करू लागले.
अखेरीस, 1223 साली कार्डिनल उगोलिनो यांच्या मदतीने फ्रान्सिस यांनी अंतिम नियमावली पूर्ण केली. त्यानंतर बंधूंनी ती मान्य केली. मग ती पोप होनोरियस तिसरे यांच्याकडे सादर करण्यात आली आणि 29 नोव्हेंबर 1223 रोजी त्यांनी तिला मंजुरी दिली. मुळात ही नियमावली पहिल्या नियमावलीसारखीच होती. मात्र, गेल्या दशकात संघाचा विस्तार झाला आणि त्याने प्रेषितकार्याची नवी क्षेत्रे स्वीकारली, तेव्हा संघाच्या वाटचालीत अधिक स्पष्टता यावी म्हणून ज्या तरतुदी आवश्यक वाटल्या, त्यांचा त्यात समावेश करण्यात आला. चर्चची मान्यता मिळावी म्हणून अधिक तांत्रिक आणि चर्चच्या कायद्याला अनुरूप अशी भाषाही वापरण्यात आली. ही नियमावली लिहिण्याची प्रेरणा देवाने दिली आणि ती म्हणजे शुभवर्तमानांचा मनापासून केलेला स्वीकार, अशी फ्रान्सिस यांची खात्री होती.
चिंतन: संत फ्रान्सिस यांनी धीर सोडला नाही. नवी आव्हाने समोर आली, तरी देवाच्या देखरेखीवर त्यांनी विश्वास ठेवला. देवाची इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून देवाने आपल्याद्वारे कार्य करावे आणि आपल्याला प्रेरणा द्यावी, यासाठी ते तयार राहिले. परमपावन पोप यांनी लघु बंधूंच्या नव्या नियमावलीला मंजुरी दिली तेव्हा संत फ्रान्सिस यांना खरोखरच आनंद झाला असेल. त्या मंजुरीतून देव आपली काळजी वाहत असल्याची खात्री त्यांना पटली आणि आपल्या अनेक परिश्रमांचे चांगले फळ त्यांना पाहायला मिळाले.
आपल्या जीवनात देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागणे नेहमीच सोपे नसते. पण आपण धीर धरला आणि शेवटपर्यंत निष्ठावान राहिलो, तर कधीकधी आपल्या परिश्रमांचे चांगले फळ आपल्याला दिसते. इतर काही संतांनी आयुष्यभर चिकाटी ठेवली; त्यांच्या देवसेवेचे चांगले फळ त्यांच्या मृत्यूनंतरच दिसून आले. आपल्या परिश्रमांचे चांगले फळ आपल्याला दिसो वा न दिसो, आपण कार्य करण्यास आणि सेवा करण्यास सदैव तयार असले पाहिजे.
आज आपल्या जीवनाकडे पाहताना स्वतःला विचारा: असे एखादे काम आहे का, जे पूर्ण करण्यासाठी देव तुम्हाला बोलावत आहे असे तुम्हाला वाटते, पण ज्यातून फारसे चांगले फळ दिसत नाही किंवा अजिबातच दिसत नाही? असेल तर ते काम चिकाटीने करत राहा. निराश होऊ नका. देवाच्या इच्छेशी निष्ठावान राहा आणि लक्षात ठेवा की तुमच्या सेवेने ख्रिस्ताच्या हृदयाला आनंद होतो. एखादे कठीण काम अनेक कष्ट आणि अडचणी सोसून पूर्ण करण्यास देव तुम्हाला बोलावत आहे असे तुम्हाला वाटले असेल आणि नंतर देवाने त्या कामातून चांगले फळ दिल्याचे तुम्ही पाहिले असेल, तर आनंद करा: आपल्या परिश्रमांचे फळ पाहण्याचा आशीर्वाद तुम्हाला लाभला आहे.
आपल्या वाढत्या संघाची काळजी घेताना संत फ्रान्सिस देवाच्या इच्छेशी कसे निष्ठावान राहिले, यावर आज चिंतन करा. आपल्या बंधूंसाठी अधिक निश्चित स्वरूपाची नियमावली तयार करण्याची धडपड करताना त्यांना कोणकोणत्या कठीण मोहांना सामोरे जावे लागले असेल, याचा विचार करा. त्यांच्या चिकाटीचे चिंतन करा आणि त्यांच्या परिश्रमांतून मिळालेल्या चांगल्या फळाबद्दल देवाचे आभार माना. तुम्ही स्वतः एखादे कठीण काम पूर्ण करण्यासाठी झटत असाल, तर लक्षात ठेवा: देवाच्या इच्छेशी तुमची निष्ठा, हीच महत्त्वाची गोष्ट आहे.
हे संत फ्रान्सिस, तुमची नियमावली तयार होत असताना तुमच्या संघाला अनेक आव्हानांना तोंड द्यावे लागले. तो तुमच्या जीवनातील कठीण काळ होता. त्या सर्व अडचणींतही तुम्ही धीर सोडला नाही आणि देवाच्या इच्छेशी निष्ठावान राहिलात. त्या निष्ठेतून विपुल चांगले फळ आले. माझ्याही जीवनात कठीण प्रसंगी मी धीर सोडू नये आणि माझ्या परिश्रमांचे फळ मला दिसत नसले तरी देवाच्या इच्छेशी सदैव निष्ठावान राहावे, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
धडा सत्तेचाळीस—ग्रेच्चो
बोध: फ्रान्सिस यांनी सादर केलेल्या अंतिम नियमावलीला परमपावन पोप यांनी मंजुरी दिली, तेव्हा फ्रान्सिस ग्रेच्चो या नगरातील एका एकांत साधनास्थळी राहत होते. 1223 साली आगमनकाळ आणि नाताळकाळ त्यांनी तिथेच घालवले. आपल्या नियमावलीला मंजुरी मिळाल्याचे कळताच फ्रान्सिस यांना अतिशय आनंद झाला. त्या आगमनकाळात त्यांनी हा आनंद एका खास रीतीने व्यक्त केला: बेथलेहेमच्या बाळाचा जन्म त्यांनी अतिशय विशेष रीतीने साजरा केला.
देवपुत्राच्या देहधारणेच्या रहस्याबद्दल फ्रान्सिस यांच्या मनात नेहमीच गाढ प्रेम होते, कारण त्या कृतीत त्यांना परमोच्च नम्रता आणि गरिबी दिसत असे. परमपवित्र त्रैक्यातील द्वितीय दिव्य व्यक्ती, स्वतः देवपुत्राने, स्वतःला रिक्त केले आणि बेथलेहेम नगरात एका गरीब बाळाच्या रूपाने जन्म घेतला. देवपुत्राची ही गरिबी आणि नम्रता ही पवित्र शुभवर्तमानातील फ्रान्सिस यांना सर्वाधिक प्रेरणा देणाऱ्या गोष्टींपैकी एक होती. पूर्ण गरिबी स्वीकारण्याचे जे मूलगामी पाचारण त्यांना लाभले होते, त्यात त्यांना स्वतः ख्रिस्ताच्या गरिबीचे खरे अनुकरण दिसले.
बाल येशूवरील आपले प्रेम व्यक्त करण्यासाठी फ्रान्सिस यांनी एका मित्राला मदतीला बोलावले. त्यांनी मिळून उभारलेला देखावा हा येशूच्या जन्माचा पहिला जिवंत देखावा ठरला. त्यासाठी त्यांनी आपल्या एकांतवासाच्या ठिकाणाजवळच्या एका गुहेत जनावरे आणली. मग फ्रान्सिस आणि त्यांच्या मित्राने देखाव्याच्या मध्यभागी एक गव्हाण ठेवली आणि ती पेंढ्याने भरली. ख्रिस्तजन्माच्या पूर्वसंध्येला नगरातील बरेच लोक रात्रीचा अंधार दूर करण्यासाठी मेणबत्त्या आणि मशाली घेऊन तिथे जमले. त्यांनी सुंदर गीते गायली. त्यानंतर एका धर्मगुरूंनी गव्हाणीवर मिस्साबलिदान अर्पण केले. फ्रान्सिस स्वतः उपयाजक असल्याने त्यांनी त्या मिस्सामध्ये शुभवर्तमानाचे वाचन केले आणि बेथलेहेमच्या बालकाविषयीच्या गाढ भक्तीने व प्रेमाने प्रवचन दिले. गव्हाण रिकामीच ठेवली होती, कारण त्या बालकाची उपस्थिती मिस्सामध्येच लाभली. भाकर आणि द्राक्षारस यांच्या पवित्रीकरणाने देवपुत्र उपस्थित झाला. अशा रीतीने बेथलेहेम त्यांच्यासमोर केवळ प्रतीकात्मक रीतीने नव्हे, तर प्रत्यक्षातही साकार झाले. पुढील शतकांत या पहिल्या जन्मदेखाव्यापासून सुरू झालेली भक्तिपर परंपरा जगभर रूढ झाली.
ख्रिस्तजन्माचा सोहळा संपल्यानंतर, त्यात वापरलेल्या पेंढ्यामुळे अनेक चमत्कार घडल्याचे सांगितले जाते. तो पेंढा खाल्लेली आजारी जनावरे बरी झाली, प्रसूतीत त्रास होत असलेल्या स्त्रियांना त्या पेंढ्याला स्पर्श केल्यावर आराम मिळाला, आणि आजारी लोकांनी त्या पेंढ्याला स्पर्श केल्यामुळे आणखी अनेक चमत्कार घडल्याचेही सांगितले जाते.
चिंतन: देवाच्या कार्यात आपण नेहमी आनंद मानला पाहिजे! आपल्या संघाची अंतिम नियमावली तयार होण्यातून देवाने आपली आणि आपल्या धर्मबंधूंची कशी काळजी घेतली, हे पाहून संत फ्रान्सिस यांना अपार आनंद झाला. ख्रिस्तजन्माचा विशेष सोहळा साजरा करून त्यांनी देवाची स्तुती केली.
आपल्या जीवनात देवाची काळजी स्पष्टपणे जाणवते, तरीही आपण कितीतरी वेळा त्यात मनापासून आनंद मानत नाही, त्याची स्तुती करत नाही आणि त्याचे आभार मानत नाही. आपल्या भक्तिकृत्यांतून आणि प्रार्थनांतून देवाचा सन्मान करणे हा त्याची स्तुती करण्याचा एक मार्ग आहे. संत फ्रान्सिस यांनी ख्रिस्तजन्माचा जिवंत देखावा उभारून देवपुत्राच्या देहधारणेचा सन्मान केला. आपण तो सन्मान वेगवेगळ्या प्रकारे व्यक्त करू शकतो.
देवाने तुमच्या जीवनात कोणकोणते आशीर्वाद दिले आहेत, याचा विचार करताना स्वतःला विचारा: मी खरोखर कृतज्ञ राहिलो आहे का? कृतज्ञता वाटली असेल, तर ती मी ठोस कृतीतून व्यक्त केली आहे का? देवाला आपल्या स्तुतीची गरज नाही, पण त्याची स्तुती करण्याची गरज आपल्याला आहे. त्याने आपल्यासाठी जे काही केले आहे, त्याबद्दल आपण त्याचा सन्मान केला पाहिजे आणि त्याच्याविषयीची आपुलकी व प्रेम व्यक्त केले पाहिजे.
आज आगमनकाळातील या आनंदमय सोहळ्यावर चिंतन करा. देव आपल्याशी आणि आपल्या धर्मबंधूंशी विश्वासू राहिला, म्हणून या सोहळ्यातून संत फ्रान्सिस यांनी त्याचा सन्मान केला, त्याची स्तुती केली आणि त्याचे आभार मानले. देवपुत्राच्या देहधारणेविषयी संत फ्रान्सिस यांना वाटणाऱ्या प्रेमाचाही विचार करा. एका गरीब, नम्र बालकाच्या रूपाने देवाने आपली मानवी दुर्बलता स्वीकारली, यातून दिसणाऱ्या त्याच्या नम्रतेवरही चिंतन करा. हे करताना स्वतःच्या जीवनात लाभलेल्या आशीर्वादांकडे पुन्हा वळून पाहा. देवाने तुमच्याशी दाखवलेल्या चांगुलपणाबद्दल त्याचे आभार मानण्यात किंवा त्याची स्तुती करण्यात तुम्ही कधी कमी पडलात, तर भक्ती व स्तुतीच्या एखाद्या ठोस कृतीतून ती उणीव भरून काढण्याचा प्रयत्न करा.
हे संत फ्रान्सिस, तुमच्या परिश्रमांचे चांगले फळ तुम्हाला पाहायला मिळाले आणि त्यामुळे तुम्ही आनंदाने भरून गेलात. म्हणून देवपुत्राच्या देहधारणेचा सन्मान करून तुम्ही विशेष रीतीने देवाचे आभार मानले आणि त्याची स्तुती केली. माझे हृदय सदैव कृतज्ञतेने आणि स्तुतीने भरलेले राहावे, आणि माझ्या प्रेमाच्या व भक्तीच्या कृतींतून आपल्या प्रभूचा सन्मान करून मी ही कृतज्ञता नेहमी व्यक्त करावी, यासाठी कृपया प्रार्थना करा. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
धडा अठ्ठेचाळीस—ख्रिस्ताच्या जखमांची चिन्हे
बोध: ख्रिस्तजन्माचा पहिला देखावा उभारल्यानंतर सुमारे नऊ महिन्यांनी फ्रान्सिस यांच्या पृथ्वीवरील जीवनाची शेवटची दोन वर्षे सुरू झाली. या काळात त्यांनी पुष्कळ प्रार्थना केली आणि आजारपण व दुःख सोसले. 1224 साली, धन्य कुमारी मरियेला देहासह व आत्म्यासह स्वर्गात घेतले जाण्याच्या सणाच्या दिवशी, फ्रान्सिस यांनी आल्वेर्ना पर्वतावर उपवास आणि प्रार्थना यांसाठी चाळीस दिवसांच्या एकांत साधनेला सुरुवात केली. संत मिखाएल प्रमुख देवदूताच्या सणाच्या दिवशी ही साधना संपली.
ही एकांत साधना सुरू करण्यापूर्वी, आपले उर्वरित जीवन कसे जगावे यासाठी प्रेरणा आणि मार्गदर्शन मिळावे म्हणून फ्रान्सिस शुभवर्तमानांकडे वळले. त्यांनी शुभवर्तमानांचे पुस्तक तीनदा उघडले आणि प्रत्येक वेळी ख्रिस्ताच्या दुःखसहनाचे वर्णन करणारा एक उतारा त्यांच्यासमोर आला. अशा रीतीने, आपल्या प्रभूच्या दुःखसहनाच्या चिंतनात अधिक पूर्णपणे स्वतःला वाहून घेण्याचा दृढ निश्चय करून फ्रान्सिस यांनी एकांत साधनेला सुरुवात केली.
एकांत साधनेच्या काळात फ्रान्सिस यांना आपल्या वर एक देवदूत उभा असल्याचे दर्शन झाले. तो एक सराफ होता. त्या देवदूताला सहा पंख होते आणि त्याला क्रुसावर खिळलेले होते. त्याचे रूप खरोखर तेजस्वी आणि मनोहर होते; पण त्याच्या तीव्र वेदना स्पष्ट दिसत असल्याने त्याच्याकडे पाहून दुःखही होत होते. त्यामुळे त्या दर्शनातून भानावर आले तेव्हा फ्रान्सिस यांच्या मनात दुःख आणि आनंद या दोन्ही भावना होत्या.
ते दर्शन संपल्यावर फ्रान्सिसच्या शरीरावर एक विस्मयकारक घटना घडली. त्याच्या हातांवर, पायांवर आणि कुशीवर खुणा उमटल्या. त्याच्या हातांवर खिळ्यांच्या आकाराचे काळसर मांस दिसू लागले. त्या खिळ्यांची डोकी त्याच्या तळहातांत होती. त्याच्या पायांवरही अशाच खुणा उमटल्या; मात्र खिळ्यांची डोकी पायांच्या वरच्या बाजूला होती. त्याच्या कुशीवर भाल्याने भोसकल्यासारखी जखम होती. त्या जखमेतून अनेकदा रक्त वाहत असे आणि त्याच्या स्वतःच्या रक्ताने त्याचे कपडे डागाळत असत.
ख्रिस्ताच्या पवित्र जखमांचे हे वरदान फ्रान्सिसने अतिशय जपून गुप्त ठेवले. त्याने आपल्या अगदी जवळच्या मोजक्या सहकाऱ्यांनाच त्याबद्दल कळू दिले. आपल्या आयुष्याची शेवटची दोन वर्षे त्याने त्या जखमा झाकून ठेवल्या आणि प्रार्थनेतून ख्रिस्ताच्या दुःखसहनाच्या रहस्यात तो अधिक खोलवर शिरत गेला.
चिंतन: संत फ्रान्सिसने स्वतःला आपल्या प्रभूला इतके पूर्णपणे समर्पित केले होते की त्याचे अंतःकरण ख्रिस्ताच्या बलिदानमय प्रेमाशी एकरूप झाले होते. म्हणून देवाने ख्रिस्ताच्या दुःखसहनातील जखमा त्याच्या शरीरावर उमटवून त्याला बाह्य रूपानेही ख्रिस्तासारखे केले. संत फ्रान्सिसने या वरदानाचा गर्व केला नाही, किंवा स्वतःची प्रशंसा व्हावी म्हणून त्याचा उपयोग केला नाही. उलट, आपल्या प्रभूच्या दुःखसहनात अधिक पूर्णपणे सहभागी होता यावे म्हणून त्याने देवाकडून मिळालेले हे वरदान स्वीकारले.
ख्रिस्ताच्या पवित्र जखमा आपल्या शरीरावर उमटल्या नाहीत, तरी त्या आपण आपल्या आत्म्यावर स्वीकारल्या पाहिजेत. सर्व बाबतींत ख्रिस्तासारखे होणे हे आपल्या जीवनाचे मुख्य ध्येय असले पाहिजे. विशेषतः, ख्रिस्ताच्या दुःखसहनातून प्रकट झालेल्या त्याच्या बलिदानमय प्रेमाशी आपण एकरूप झाले पाहिजे.
तुमच्या जीवनात तुम्हाला काही दुःखे सोसावी लागतात का? तसे असेल, तर त्या दुःखांना तुम्ही कसा प्रतिसाद देता? ती तुम्हाला नकोशी वाटतात का? तुम्ही त्यांवर उपाय शोधता की त्यांच्यापासून दूर पळण्याचा प्रयत्न करता? आपल्या निरनिराळ्या दुःखांवर आपण उपाय शोधावा अशी देवाची इच्छा कधीकधी असते. तरीही, संत फ्रान्सिसला मिळालेल्या पवित्र जखमांच्या वरदानातून आपण हे शिकले पाहिजे की पवित्र दुःखाचा ठसा आपल्यावर उमटणे हे आपल्याला मिळू शकणाऱ्या सर्वांत मोठ्या वरदानांपैकी एक आहे.
जेव्हा जेव्हा आपण आपली दुःखे धीराने आणि आनंदाने स्वीकारून ती ख्रिस्ताच्या दुःखांशी जोडतो, तेव्हा तेव्हा आपण ख्रिस्ताच्या दुःखसहनातील जखमा स्वतःवर घेतो. स्वेच्छेने क्रूस स्वीकारण्याचे रहस्य अनेकांना कोड्यात टाकते. कोणी स्वतःहून दुःख का स्वीकारावे? संत फ्रान्सिसला या प्रश्नाचे उत्तर उमगले होते आणि त्याने सर्व दुःखे आनंदाने स्वीकारली.
आज तुमच्या जीवनात तुम्ही सध्या सोसत असलेल्या प्रत्येक प्रकारच्या दुःखावर चिंतन करा. त्या शारीरिक वेदना असतील किंवा मनातले एखादे दुःख असेल. उपवासासारखा देहसंयम आपण स्वतःहून पाळतो, तेव्हाही आपण स्वेच्छेने क्रूस स्वीकारतो. ख्रिस्ताच्या क्रूसाचे ज्ञान लाभावे म्हणून प्रार्थना करा, जेणेकरून संत फ्रान्सिसला उमगलेले तेच गौरवशाली रहस्य तुम्हालाही उमगेल आणि तुम्ही देवाच्या बलिदानमय प्रेमाशी अधिक पूर्णपणे एकरूप व्हाल.
हे संत फ्रान्सिस, ख्रिस्ताच्या क्रूसावर तुमचे इतके गाढ प्रेम होते की त्याच्या जखमा स्वतःच्या शरीरावर धारण करण्याचे विशेष वरदान देवाने तुम्हाला दिले. त्या जखमांनी तुमचे जीवन कसे बदलले, हे तुम्हाला उमगले होते; म्हणून तुम्ही त्या प्रेमाने स्वीकारल्या. क्रूसाचे महान रहस्य मलाही खोलवर उमगावे आणि प्रेमापोटी सर्व काही धीराने सोसता यावे, यासाठी कृपया प्रार्थना करा, जेणेकरून मी ख्रिस्ताच्या बलिदानमय प्रेमाशी अधिक पूर्णपणे एकरूप होईन. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
धडा एकोणपन्नास—मृत्यूची तयारी
बोध: फ्रान्सिसच्या आयुष्याच्या शेवटच्या दोन वर्षांत त्याची प्रकृती फार खालावली होती. वर्षानुवर्षे केलेले कडक उपवास, सतत सोसलेली थंडी आणि हवामानाचा मारा, तसेच अनेक आजार यांचा परिणाम अखेर त्याच्या प्रकृतीवर झाला. त्या काळात त्याची दृष्टी जवळजवळ गेली होती, त्याला जेमतेम चालता येत होते, वारंवार रक्ताची उलटी होत होती आणि त्याचे सारे शरीर सतत दुखत होते. या काळात त्याच्या संघबंधूंनी उपचार मिळावेत म्हणून त्याला अनेक वैद्यांकडे नेले, पण कोणताही उपाय सापडला नाही. तरीही त्याने आपल्या अनेक शारीरिक व्याधी कधीही नकोशा मानल्या नाहीत; उलट, तो त्यांना आपल्या बहिणी म्हणत असे.
आपला मृत्यू जवळ आला आहे हे जाणून फ्रान्सिसने आपल्या संघबंधूंना आपल्याला असिसीला परत नेण्यास सांगितले. आपल्या गावी परतण्याची इच्छा केवळ फ्रान्सिसलाच नव्हती; असिसीच्या लोकांनाही तो परत यावा असे वाटत होते. फ्रान्सिस लवकरच मरण पावेल आणि त्याला संत म्हणून घोषित केले जाईल, याची त्या वेळी लोकांना खात्री होती. त्याचा मृत्यू दुसऱ्या एखाद्या नगरात होईल आणि त्याचे पार्थिव तिथेच राहील, अशी त्यांना फार भीती वाटत होती. म्हणून फ्रान्सिस आपल्या गावी परत येत आहे हे कळताच, त्याला सुरक्षितपणे सोबत घेऊन येण्यासाठी त्यांनी नगरातील शूरवीरांची एक तुकडी पाठवली. असिसीच्या या संताचा मृत्यू आणि दफन आपल्या नगरातच व्हावे, याची त्यांना खात्री करून घ्यायची होती.
फ्रान्सिस असिसीला पोहोचले तेव्हा लोकांना खूप आनंद झाला. त्यांना बिशपांच्या निवासस्थानी नेण्यात आले आणि तेथे धर्मबंधूंनी त्यांची काळजी घेतली. त्यांना हालचाल करणेही जवळजवळ अशक्य झाले होते आणि त्यांना दिसत नव्हते. तरीही ते धर्मबंधूंशी प्रेमाने बोलले आणि भेटायला आलेल्या प्रत्येकाला त्यांनी आशीर्वाद दिला. त्यांनी संगीत वाजवायला आणि थोडा गोड केक आणायला सांगितले. अखेर मृत्यू अगदी जवळ आला तेव्हा फ्रान्सिस यांनी आपल्याला असिसीच्या तटाबाहेरील पोर्त्युंकुला येथील संत मरियेच्या चर्चमध्ये परत नेण्याची विनंती केली. हे चर्च त्यांनी स्वतःच्या हातांनी दुरुस्त केले होते. तेथे त्यांनी आपली सर्व वस्त्रे काढून आपल्याला जमिनीवर झोपवण्यास सांगितले. नम्रता आणि दारिद्र्याच्या या अखेरच्या कृतीने शत्रूचा प्रतिकार करावा आणि आपल्या प्रभूप्रमाणे अंगावर कोणतेही वस्त्र नसताना मरण यावे, अशी त्यांची इच्छा होती. थोड्या वेळाने पवित्र आत्म्याच्या प्रेरणेने एका धर्मबंधूने फ्रान्सिस यांना आपला धार्मिक झगा आणि कमरेला बांधायची दोरी उधार दिली आणि आज्ञापालन म्हणून ती परिधान करण्याची आज्ञा दिली. फ्रान्सिस यांनी ती आज्ञा मोठ्या आनंदाने पाळली. आपण पवित्र दारिद्र्याशी निष्ठावान राहिलो आहोत आणि आता पवित्र आज्ञापालनाशीही निष्ठावान राहायचे आहे, हे त्यांना ठाऊक होते.
मनन: संत फ्रान्सिस यांच्या जीवनात देवाने त्यांच्याद्वारे अनेक चमत्कार केले. तरीही त्यांच्या आयुष्याची शेवटची दोन वर्षे अतिशय दुःखात जावीत, असे देवाने होऊ दिले. ही देवाची देणगी होती. अखेरीस त्यांनी तीव्र दुःखाचा स्वेच्छेने स्वीकार केला आणि त्यामुळे त्यांना ख्रिस्ताशी अधिक पूर्णपणे एकरूप होता आले.
संत फ्रान्सिस यांच्या आयुष्याच्या अखेरीस त्यांनी दाखवलेल्या चिकाटीतून आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा मिळतो. दारिद्र्यावरील प्रेमात ते शेवटपर्यंत दृढ राहिले. पवित्र आज्ञापालनाशी ते शेवटपर्यंत निष्ठावान राहिले. आणि क्रूसावर प्रकट झालेल्या बलिदानमय प्रेमाप्रमाणे जगण्यातही ते शेवटपर्यंत अढळ राहिले. आपल्यापैकी प्रत्येकाला देवाशी निष्ठावान राहण्याचेच नव्हे, तर शेवटपर्यंत निष्ठावान राहण्याचे आवाहन आहे. आपण अखेरचा श्वास घेऊन देह सोडतो आणि पूर्णपणे देवाच्या सान्निध्यात जातो, तोपर्यंत आपल्याला सोपवलेले कार्य संपत नाही.
संत फ्रान्सिस शेवटपर्यंत कसे निष्ठावान राहिले याचे चिंतन करताना, स्वतःच्या निष्ठेचाही विचार करा. कधीकधी आपल्या हृदयपरिवर्तनाच्या सुरुवातीला आपल्यात खूप उत्साह असतो आणि देवाच्या प्रेमाने आपले अंतःकरण ‘पेटून उठते’. पण काळाच्या ओघात आपले लक्ष सहज विचलित होऊ शकते आणि आपला उत्साहही ओसरू लागतो.
जीवनाच्या या घडीला तुम्ही किती निष्ठेने वाटचाल करत आहात, यावर आज मनन करा. पृथ्वीवरील तुमच्या जीवनाचा शेवट आजच होणार असेल, तर तुम्ही तुमच्या प्रभूला भेटायला तयार असाल का? तुमच्या जीवनात अशी काही क्षेत्रे आहेत का, जिथे तुम्ही ढिलाई केली आहे आणि देवाच्या इच्छेपासून दूर गेला आहात? देवाने तुम्हाला त्याच्यावर प्रेम करण्यासाठी पवित्रतेच्या ज्या वाटांनी चालायला बोलावले आहे, त्यांपैकी सर्वांत महत्त्वाच्या वाटा आठवा.
हे संत फ्रान्सिस, हृदयपरिवर्तनानंतर तुमचे अंतःकरण देवाच्या प्रेमाने भरून गेले. तुम्ही प्रार्थना, दारिद्र्य आणि प्रेषितीय उत्साह यांना पूर्णपणे वाहिलेले जीवन स्वीकारले. तुमचे शाश्वत प्रतिफळ प्राप्त करण्यासाठी तुम्ही स्वर्गात प्रवेश केला, त्या क्षणापर्यंत तुम्ही तुमच्या पाचारणाशी निष्ठावान राहिलात. देवाने माझ्यावर सोपवलेले कार्य मीही चिकाटीने करत राहावे, म्हणून कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा. मला तुमच्या निष्ठेचे अनुकरण करता येवो आणि एके दिवशी तुमच्या प्रतिफळात सहभागी होता येवो. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
धडा पन्नास—ख्रिस्तामध्ये निद्रिस्त होणे
धडा: फ्रान्सिस देह सोडण्याच्या तयारीत असताना धर्मबंधू मोठ्या स्वरात देवाची स्तुतिगीते गात राहिले. फ्रान्सिस यांच्या विनंतीवरून योहानकृत शुभवर्तमानाचेही मोठ्याने वाचन करण्यात आले. वल्हांडण सणाच्या सहा दिवस आधी येशू यरुशलेमला परतले, त्या प्रसंगापासून वाचनाला सुरुवात झाली. मग फ्रान्सिस यांनी प्रायश्चित्ताची अखेरची कृती म्हणून अंगावर केसांपासून विणलेले खरखरीत वस्त्र घालण्यास सांगितले. आपल्या देहाची लवकरच माती आणि राख होणार आहे, याचे चिन्ह म्हणून त्यांनी अंगावर राख शिंपडण्यासही सांगितले. 4 ऑक्टोबर 1226 रोजी, वयाच्या 44 व्या वर्षी, हृदयपरिवर्तनानंतर अवघ्या 20 वर्षांनी, देवाचा हा पवित्र सेवक प्रभूमध्ये निद्रिस्त झाला. त्याच क्षणी एका धर्मबंधूने पाहिले की फ्रान्सिस यांचा आत्मा देहातून निघाला आणि एका शुभ्र मेघावरून स्वर्गात नेण्यात आला. संध्याकाळ झाली होती, तरी पक्ष्यांचे थवे चर्चभोवती घिरट्या घालत होते. इतका महान संत दिल्याबद्दल देवाची स्तुती करत ते आनंदाने उडत होते.
संत फ्रान्सिस यांच्या मृत्यूच्या क्षणी, दुसऱ्या एका नगरात स्वतः मृत्युशय्येवर असलेल्या एका पवित्र धर्मबंधूला त्यांनी दर्शन दिले. ‘माझ्यासाठी थांबा, म्हणजे मलाही तुमच्याबरोबर येता येईल,’ अशी हाक त्या धर्मबंधूने फ्रान्सिस यांना दिली. मग त्या पवित्र धर्मबंधूचा आत्मा देहातून निघाला आणि फ्रान्सिस यांच्याबरोबर गेला. असिसीचे बिशप त्या वेळी नगराबाहेर होते. फ्रान्सिस यांनी त्यांनाही दर्शन दिले आणि आपण या जगाचा निरोप घेतल्याचे सांगितले.
त्यांच्या निधनाने धर्मबंधू आणि नगरवासी दुःखाने व्याकूळ झाले होते. तरीही त्यांना विशेष सांत्वन लाभले आणि संत फ्रान्सिस यांच्या पवित्रतेची खात्री पटली. त्यांच्या हातापायांवरील जखमा तेजस्वी पांढऱ्या झाल्या, तर कुशीवरील जखम लाल झाली आणि तिच्यातून रक्त वाहू लागले. त्यांच्या हातापायांतील खिळे सर्वांना दिसत होते आणि ते पुढे-मागे हलवता येत होते. हे पाहणाऱ्यांच्या मनातील सर्व शंका दूर झाल्या. त्यांचा चेहरा तेजाने उजळला आणि त्यांचे संपूर्ण शरीर एखाद्या बाळासारखे टवटवीत व सुंदर झाले. ख्रिस्ताच्या जखमांच्या खुणा असलेला त्यांचा मृतदेह पाहताना, प्रार्थनेत ते त्या क्षणाशी एकरूप झाले, जेव्हा खुद्द ख्रिस्ताला क्रूसावरून उतरवून त्याच्या धन्य मातेच्या कुशीत ठेवण्यात आले होते.
त्या रात्री आणि दुसऱ्या दिवशी साऱ्या नगराने एकाच वेळी आनंद साजरा केला आणि अश्रूही ढाळले. नगरातून संत फ्रान्सिस यांची अंत्ययात्रा काढण्यात आली. क्लारा आणि तिच्या धर्मभगिनींना त्यांचे अंतिम दर्शन घेऊन आदर व्यक्त करता यावा म्हणून अंत्ययात्रा संत दामियान यांच्या चर्चपाशी थांबली. त्यानंतर अंत्यविधी झाले आणि संत जॉर्ज यांच्या चर्चमध्ये त्यांचे पार्थिव दफन करण्यात आले.
चिंतन: अत्यंत गौरवशाली जीवन जगल्यानंतर संत फ्रान्सिस देवाच्या सान्निध्यात कायमचे गेले. त्यांनी केलेला प्रत्येक त्याग, सोसलेले प्रत्येक दुःख, दिलेला प्रत्येक उपदेश आणि केलेली प्रत्येक प्रार्थना सार्थ ठरली. देवाने त्यांच्याद्वारे सामर्थ्याने कार्य केले आणि आता ते स्वर्गात असतानाही देव त्यांच्याद्वारे कार्य करत राहणार होता.
तुम्ही या जगातून गेल्यानंतर लोक तुमच्याविषयी काय म्हणतील? कोणत्या गोष्टीसाठी तुमची आठवण काढतील? आपल्यामुळे अनेकांच्या जीवनात चांगला बदल घडावा आणि आपल्यावर प्रेम करणाऱ्यांना आपल्या निधनाच्या वेळी दुःखही व्हावे आणि आनंदही वाटावा, असे आपले जीवन असावे. आपली उणीव भासेल म्हणून त्यांना दुःख होईल; पण आपल्या जीवनामुळे त्यांना आशीर्वाद लाभला, याचा त्यांना आनंदही होईल.
मृत्यूचा विचार करणे बहुतेकांना आवडत नसले, तरी आपण मर्त्य आहोत याचे भान सतत जागे ठेवणे ही एक चांगली आध्यात्मिक साधना आहे. तुम्ही असे करता का? मृत्यूच्या विचाराने तुम्हाला भीती वाटते का? की मृत्यूनंतर जे येणार आहे त्याची पवित्र आशेने वाट पाहत तुम्ही मृत्यूला सामोरे जाण्यास उत्सुक आहात?
आज स्वतःच्या मृत्यूवर चिंतन करा. तुमच्या पश्चात तुम्ही कोणता वारसा मागे ठेवणार आहात, याचा विचार करायला थोडा वेळ द्या. तुमचा अंत्यविधी कसा असेल, तुमच्याविषयी काय बोलले जाईल आणि तुम्ही स्वर्गात असताना तुमच्यामुळे कोणाकोणाच्या जीवनावर कायमचा परिणाम होईल, याचा विचार करा. आपल्या सर्वांच्या जीवनात येणाऱ्या त्या गौरवशाली दिवसाची वाट पाहत, तो पवित्र वारसा घडवण्याचे काम आजही पुढे चालू ठेवा.
हे संत फ्रान्सिस, तुम्ही मागे ठेवलेला वारसा हा आजवरच्या सर्वांत गौरवशाली वारशांपैकी एक आहे. तुम्ही स्वतःला पूर्णपणे देवाच्या इच्छेला समर्पित केले आणि देवाने तुमच्याद्वारे मोठ्या सामर्थ्याने अनेकांच्या जीवनाला स्पर्श केला. तुमचा वारसा इतका महान आहे की आजही देव तुमच्याद्वारे सामर्थ्याने कार्य करतो. पृथ्वीवरील माझे जीवनही देवाची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मी मनापासून समर्पित करावे, म्हणून कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा. या जगातून माझ्या जाण्याच्या त्या परम गौरवशाली दिवसाची तयारी म्हणून माझी प्रत्येक कृती घडो. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
धडा एकावन्न—फ्रान्सिस यांच्या मृत्यूनंतरचे चमत्कार
बोध: संत फ्रान्सिस हे जग सोडून गेले होते; पण देवाच्या कृपेने ते केवळ देहाने दूर गेले होते, आत्म्याने नव्हे. त्यांच्या मृत्यूनंतरही देवाच्या लोकांची त्यांची सेवा चालू राहिली. त्यांच्या मध्यस्थीने एकामागून एक चमत्कार घडले आणि अनेकांची अंतःकरणे देवाकडे वळत राहिली.
संत फ्रान्सिस यांच्या मृत्यूनंतर काही जणांना त्यांच्या अंगावर उमटलेल्या ख्रिस्ताच्या जखमांच्या खुणा खऱ्या होत्या की नाही, अशी शंका येऊ लागली. संत फ्रान्सिस अंतःकरणाने जसे क्रूसावर खिळलेल्या ख्रिस्तासारखे झाले होते, तसेच त्या खुणांमुळे ते बाह्य रूपानेही त्याच्यासारखे झाले होते. शंका घेणाऱ्यांमध्ये संत फ्रान्सिस यांचे जवळचे मित्र असलेले पोप ग्रेगरी नववे स्वतःही होते. एका रात्री संत फ्रान्सिस यांनी पोपांना स्वप्नात दर्शन दिले. त्यांनी आपली कूस दाखवली आणि त्यातून वाहणारे रक्त गोळा करण्यासाठी कुशीजवळ एक प्याला धरायला पवित्र पित्यांना सांगितले. प्याला रक्ताने काठोकाठ भरल्यावर पोपांच्या मनातील शंका दूर झाली आणि ते या दर्शनाविषयी वारंवार सांगू लागले. त्या जखमांच्या खुणांविषयी इतरांनाही शंका होती; चमत्कारिक चिन्हे आणि दर्शनांमुळे त्यांच्याही शंका दूर झाल्या.
इतरही अनेक चमत्कार घडले. योहान नावाचा एक मनुष्य संत फ्रान्सिस यांचा निष्ठावान भक्त होता. एके दिवशी तो रस्त्याने चालला असताना, दुसराच कोणी समजून एका हल्लेखोराने त्याच्यावर हल्ला केला. योहानला अनेक जखमा झाल्या. त्या इतक्या गंभीर होत्या की पुढे त्या चिघळल्या आणि त्यांतून भयंकर दुर्गंधी येऊ लागली. त्यामुळे तो लवकरच मरेल असे सर्वांना वाटले. पण योहान संत फ्रान्सिस यांना मध्यस्थी करण्याची विनंती करत राहिला. त्याला मोठा आनंद झाला, कारण संतांनी त्याला दर्शन दिले, त्याच्या जखमांना स्पर्श केला आणि त्याला बरे केले. योहान उठून आपल्या पत्नीसमोर आणि शेजाऱ्यांसमोर आला, तेव्हा त्याला पाहून सर्वजण थक्क झाले आणि त्यांनी देवाची स्तुती केली.
एकदा एका स्त्रीचे निधन झाले आणि तिचा दफनविधी चालू होता. पण विधीच्या वेळी ती उठून बसली आणि आपला पापस्वीकार ऐकण्यासाठी तिने एका धर्मगुरूंना बोलावले. तिने सांगितले की, जिवंतपणी तिने पापस्वीकारात एक पाप लपवले होते आणि त्यामुळे मृत्यूनंतर तिला एका अंधाऱ्या काळकोठडीत नेण्यात आले होते. पण संत फ्रान्सिस यांनी तिच्यासाठी प्रार्थना केली होती आणि त्यांच्या प्रार्थनेमुळे त्या पापाचा स्वीकार करता यावा म्हणून तिला पुन्हा जीवन मिळाले, असे तिने सांगितले. पापस्वीकार करताच ती पुन्हा आडवी झाली आणि प्रभूमध्ये तिने देह ठेवला.
दुसऱ्या एका प्रसंगी एक लहान मुलगी गंभीर आजाराने मरण पावली. आपले एकुलते एक अपत्य आणि वारस गमावल्याने तिच्या आईवडिलांवर दुःखाचा डोंगर कोसळला. पण दफनविधीच्या वेळी संत फ्रान्सिस यांनी मुलीच्या आईला दर्शन दिले आणि मुलीला पुन्हा जीवन मिळावे म्हणून आपण प्रार्थना केली आहे, असे तिला सांगितले. मग आईने या दर्शनाविषयी सर्वांना सांगितले आणि मुलीचे दफन करण्यास मनाई केली. तिने आपल्या मुलीचा हात धरला, संत फ्रान्सिस यांना प्रार्थना केली आणि सर्वांच्या देखत ती मुलगी पुन्हा जिवंत झाली.
स्वर्गातील आपल्या गौरवशाली स्थानावरून संत फ्रान्सिस यांनी केलेल्या मध्यस्थीमुळे घडलेल्या असंख्य चमत्कारांपैकी हे केवळ काही चमत्कार आहेत. इतर काहींना पुन्हा जीवन मिळाले, काहींचे जहाज बुडाले असता त्यांचा जीव वाचला, काहींची तुरुंगातून सुटका झाली, काही स्त्रिया कठीण प्रसूतीतून वाचल्या, तर काहींचे अंधत्व दूर झाले आणि इतर अनेक आजारही बरे झाले.
चिंतन: देव केवळ आपल्या हयातीतच नव्हे, तर आपल्या मृत्यूनंतरही आपल्याद्वारे कार्य करणे निवडतो, ही किती आश्चर्याची गोष्ट आहे! आपल्या मृत्यूनंतरही आपण ज्या रीतीने जगलो त्यातून, तसेच स्वर्गातून आपल्यासाठी केल्या जाणाऱ्या प्रार्थनांमधून, देव आपल्याला ओळखणाऱ्यांना प्रेरणा देत राहतो.
संतांच्या मध्यस्थीत मोठे सामर्थ्य आहे, कारण देव या कार्यासाठी त्यांची निवड करतो. म्हणूनच स्वर्गात असलेल्यांच्या प्रार्थनांवर आपण नियमितपणे विसंबून राहणे महत्त्वाचे आहे. तुम्ही असे करता का? तुम्ही संतांची मध्यस्थी मागता का?
संत फ्रान्सिस यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मध्यस्थीने घडलेले अनेक चमत्कार आणि प्रार्थनांना मिळालेली उत्तरे पाहून आपण प्रार्थनेत त्यांच्याकडे आणि इतर सर्व संतांकडे वळण्यास प्रेरित व्हावे. संतांच्या मध्यस्थीने देवाला प्रार्थना करणे हे नम्रतेचे लक्षण आहे आणि आपण सर्वांनी ते आचरणात आणावे. ही श्रद्धेची कृतीही आहे, कारण अशा प्रार्थनेतून आपण मान्य करतो की देवाने या कार्यासाठी संतांना निवडले आहे.
स्वर्गातील असंख्य संत आणि देवदूत यांची मध्यस्थी तुम्ही किती वेळा मागता, यावर आज चिंतन करा. तुमच्या जीवनात ही नियमित प्रथा नसेल, तर ती अंगीकारण्याचा निश्चय करा. देवासमोर नम्र व्हा आणि स्वर्गातील त्याच्या मध्यस्थांकडे वळा. आपण देवाच्या दयेला पात्र नाही. आपल्यासाठी प्रार्थना करण्याची विनंती संतांना करणे हा, आपण स्वतः देवासमोर उभे राहण्यास पात्र नाही हे मान्य करण्याचा एक मार्ग आहे. विशेषतः संत फ्रान्सिस यांना प्रार्थना करा आणि देवाची इच्छा पूर्ण करता यावी म्हणून त्यांनी तुमच्यासाठी प्रार्थना करावी, अशी विनंती करा. अशा प्रार्थनेने देवाच्या हृदयाला आनंद होतो आणि ती ऐकून तिची विनंती पूर्ण करावी, अशी त्याची नेहमीच इच्छा असते.
हे संत फ्रान्सिस, तुम्ही आता स्वर्गात देवाच्या गौरवशाली सिंहासनासमोर उभे आहात. मी नम्रतेने आणि विश्वासाने तुमच्याकडे येतो आणि माझ्यासाठी प्रार्थना करण्याची विनंती करतो. माझ्या जीवनात देवाची पवित्र इच्छा पूर्ण करण्यास मी सदैव विश्वासू राहावे, अशी कृपा मिळावी म्हणून कृपया देवाकडे प्रार्थना करा. तुम्ही घालून दिलेल्या गौरवशाली आदर्शातून मला शिकता येवो आणि तुम्ही देवाकडे सतत करत असलेल्या प्रार्थनांचाही मला लाभ होवो. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
धडा बावन्न—संतपदाची अधिकृत घोषणा
धडा: संत फ्रान्सिस यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मध्यस्थीने असंख्य चमत्कार घडले. त्यामुळे या चमत्कारांविषयीच्या अनेक साक्षी स्वतः परमपावन पोप ग्रेगरी नववे यांच्यापर्यंत लवकरच पोहोचल्या. हे चमत्कार खरे आहेत की नाहीत हे ठरवण्यासाठी त्यांची चौकशी करण्याची सूचना पोपांनी चर्चच्या केंद्रीय प्रशासनातील कार्डिनलांना दिली. सुरुवातीला काही कार्डिनलांना शंका होती, पण चौकशीनंतर त्या चमत्कारांच्या सत्यतेबद्दल सर्वांची पूर्ण खात्री पटली.
कार्डिनलांचा पाठिंबा असल्याचे कळल्यावर पोप ग्रेगरी यांनी फ्रान्सिस यांच्या संतपदाच्या अधिकृत घोषणेची प्रक्रिया पुढे नेण्याचे ठरवले. सामान्यतः या प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीला जवळून ओळखणाऱ्या अनेक साक्षीदारांनी साक्ष देणे आवश्यक असे. मात्र पोप ग्रेगरी यांची संत फ्रान्सिस यांच्याशी अनेक वर्षांची वैयक्तिक मैत्री होती. कार्डिनल असताना, ग्रेगरी यांची त्या धर्मसंघाचे संरक्षक कार्डिनल म्हणून नेमणूक झाली होती. त्यांनी संत फ्रान्सिस यांना 1223 मध्ये मंजूर झालेली अंतिम नियमावली तयार करण्यात मदत केली होती. पुढे, संत फ्रान्सिस यांच्या मृत्यूनंतर एका वर्षाने कार्डिनल उगोलिनो यांची सर्वोच्च धर्माध्यक्ष, म्हणजेच पोप, म्हणून निवड झाली. संत फ्रान्सिस यांनी कित्येक वर्षांपूर्वीच त्यांना याविषयी भविष्यवाणी केली होती. संत फ्रान्सिस यांच्या मध्यस्थीने घडलेल्या अनेक चमत्कारांची सत्यता पडताळल्यानंतर, फ्रान्सिस यांच्याशी असलेले स्वतःचे निकटचे संबंध आणि असंख्य लोकांची त्यांच्यावरील विलक्षण भक्ती लक्षात घेऊन, परमपावन पोपांनी त्यांच्या मृत्यूनंतर अवघ्या दोन वर्षांत त्यांना अधिकृतपणे संत घोषित करण्याचा निर्णय घेतला. यापूर्वी इतक्या लवकर कोणालाही संत घोषित करण्यात आले नव्हते.
16 जुलै 1228 रोजी पोप ग्रेगरी नववे यांनी स्वतः असिसी नगराची तीर्थयात्रा केली आणि फ्रान्सिस यांना संत म्हणून घोषित केले. दुसऱ्या दिवशी परमपवित्र पित्यांनी पुढे संत फ्रान्सिस यांचे बॅसिलिका म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देवालयाची कोनशिला बसवली. 1230 मध्ये या देवालयाचे बांधकाम पूर्ण झाले आणि संत फ्रान्सिस यांचे पार्थिव त्यांच्या अंतिम विश्रांतीस्थळी नेण्यात आले. आजही त्यांचे पार्थिव तेथेच आहे.
चिंतन: असिसीच्या फ्रान्सिस यांना आता विधिपूर्वक संत घोषित करण्यात आले होते! किती आनंदाचा दिवस होता तो! ‘संत’ या पदवीपेक्षा श्रेष्ठ अशी दुसरी कोणतीही पदवी नाही! कॅथलिक चर्च स्त्री-पुरुषांना मुख्यतः दोन कारणांसाठी विधिपूर्वक संत घोषित करते. पहिले कारण म्हणजे त्यांचे जीवन अनुकरण करण्यासारखे आहे, हे संपूर्ण जगाला कळावे. दुसरे कारण म्हणजे त्यांनी आपल्यासाठी प्रार्थना करावी म्हणून त्यांच्याकडे वळण्याचे आमंत्रण आपल्याला मिळावे.
अर्थात, स्वर्गात असे अनेक स्त्री-पुरुष आहेत जे संत आहेत, पण ज्यांना पृथ्वीवरील चर्चने विधिपूर्वक संत घोषित केलेले नाही. आपल्याला माहीत नसलेल्या या पवित्र साक्षीदारांच्या विशाल समुदायाची कल्पना करा. ते सर्व जण देवाच्या सिंहासनासमोर अनंतकाळ उभे आहेत. देवासाठी जगलेल्या आणि त्याच्या कृपेत मरण पावलेल्या माता-पित्यांचा, धर्मगुरूंचा, व्रतस्थ स्त्री-पुरुषांचा, एकांतवासी साधकांचा आणि इतर सर्वांचा विचार केला तर मन विस्मयाने भरून जाते. संत फ्रान्सिस सर्वांसाठी खरे प्रेरणास्थान होते आणि आजही आहेत. त्यांच्या जीवनाची साक्ष जगाच्या अंतापर्यंत लोकांच्या जीवनावर प्रभाव टाकत राहील.
संत फ्रान्सिस यांच्या जीवनावरील या छोटेखानी चिंतनपुस्तकाच्या शेवटी, संत होण्यासाठी देवाने तुम्हाला दिलेल्या पाचारणावर प्रार्थनापूर्वक मनन करा. संत होणे कठीण वाटू शकते. हे ध्येय गाठणे अशक्य आहे असेही वाटू शकते. पण ते अशक्य नाही. हेच तुमचे पाचारण आहे. हेच तुमच्या जीवनाचे मुख्य ध्येय आहे. एखाद्या दिवशी तुम्हाला विधिपूर्वक संत घोषित केले जावो किंवा न जावो, स्वर्गातील त्या विशाल साक्षीसमुदायात तुम्ही अनंतकाळ असावे, ही देवाची इच्छा आहे.
आज तुमच्या शाश्वत भवितव्यावर चिंतन करा. अनंतकाळाला अंत नाही, हे लक्षात घ्या. आपली वाट पाहत असलेल्या अनंतकाळाच्या तुलनेत पृथ्वीवरील आपल्या आयुष्याचा हा छोटासा काळ काहीच नाही. पृथ्वीवरील क्षणभंगुर जीवनाची चिंता करण्यात तुमचा अधिक वेळ जातो, की स्वर्गातील शाश्वत जीवनाचा विचार करण्यात, यावर मनन करा. इथे आणि आत्ताच संतांसारखे जीवन जगून स्वर्गातील तुमच्या गौरवात भर कशी पडेल, याचा विचार करा. आजपासून तुमच्या मृत्यूच्या दिवसापर्यंत तुम्ही जे काही कराल, त्या सर्वांचे हेच मुख्य उद्दिष्ट असले पाहिजे.
हे संत फ्रान्सिस, तुमची दृष्टी सदैव स्वर्गाकडे लागलेली होती. तुम्ही देवावर आणि त्याच्या पवित्र इच्छेवर प्रेम केले आणि ती इच्छा सर्व शक्तीनिशी स्वीकारण्याचा प्रयत्न केला. अनंतकाळाचे भान मला सदैव राहावे म्हणून माझ्यासाठी प्रार्थना करा. स्वर्गात ज्या गौरवात सहभागी होण्यास मला पाचारण मिळाले आहे, त्या गौरवात भर पडावी, या उदात्त ध्येयासाठी माझ्या आयुष्यातील प्रत्येक दिवशी मी मनापासून प्रयत्न करावेत. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
