मराठी

प्रकरण पाचवे

लघु बंधू म्हणून जीवन

धडा पंचविसावा—अग्निरथ

बोध: लघु बंधूंच्या संघाला आता मान्यता मिळाली होती. फ्रान्सिस आणि त्यांचे बंधू असिसीजवळच्या एका गावात परतले आणि तिथल्या एका लहानशा, ओस पडलेल्या झोपडीत राहू लागले. थोड्याच दिवसांत ते असिसीतील पोर्तिउंकुलाच्या संत मरियेच्या चर्चमध्ये राहायला गेले. नव्याने स्थापन झालेल्या लघु बंधूंच्या संघाचे सदस्य म्हणून त्यांनी आपले जीवन अखंड प्रार्थनेत आणि श्रमात घालवले. विशेषतः ख्रिस्ताचे देहधारण आणि त्याचा क्रूस यांवर चिंतन करण्यात ते बराच वेळ घालवत असत. 

एका रात्री फ्रान्सिस आपल्या बंधूंपासून दूर, एका कॅथेड्रलजवळ मुक्कामाला होते. दुसऱ्या दिवशी ते तिथे प्रवचन देणार होते. त्या रात्री त्यांच्या लहानशा झोपडीत राहिलेल्या बंधूंच्या बाबतीत एक चमत्कार घडला. फ्रान्सिस कॅथेड्रलजवळच्या एका बागेत एकटे प्रार्थना करत होते, तर त्यांचे काही बंधूही रात्रभर जागून प्रार्थना करत होते. मध्यरात्री अचानक त्या बंधूंना त्यांच्या झोपडीतून एक अग्निरथ तीन वेळा जाताना दिसला. त्याच्या तेजाने संपूर्ण झोपडी उजळून निघाली. पण त्या अग्निरथाने केवळ झोपडीच उजळली नाही; त्याने प्रत्येक बंधूचे अंतःकरण असे प्रकाशमान केले की प्रत्येकाची सदसद्विवेकबुद्धी इतर सर्वांना उघड झाली. फ्रान्सिस देहाने दूर असले, तरी आध्यात्मिक रीतीने त्यांच्यामध्ये उपस्थित झाले, आणि त्या प्रत्येक बंधूला फ्रान्सिस यांच्या आत्म्याची खोल ओळख झाली.

या अनुभवानंतर त्या दर्शनाचा अर्थ काय असावा, याविषयी बंधूंनी आपापसांत चर्चा केली. शेवटी त्यांना उमगले की तो रथ फ्रान्सिस यांचे प्रतीक होता. फ्रान्सिस देहाने त्यांच्याबरोबर नव्हते, तरी आध्यात्मिक रीतीने ते सदैव त्यांच्याबरोबर होते. फ्रान्सिस त्यांच्याकडे परतले तेव्हा त्यांना बंधूंच्या सदसद्विवेकबुद्धीचे आकलन देण्यात आले. तसेच देवाच्या गौरवासाठी ते पुढे कसे जीवन जगतील, हेही त्यांना उमगले. एकमेकांच्या आत्म्यांची अशी आध्यात्मिक ओळख झाल्याने सर्वांना मोठा दिलासा मिळाला, त्यांच्यातील ऐक्य अधिक दृढ झाले आणि आपण मनःपूर्वक फ्रान्सिस यांच्या पावलांवर चालावे, अशी देवाची इच्छा आहे, याची बंधूंना अधिक खात्री पटली.

चिंतन: कल्पना करा की तुमच्या जवळच्या एखाद्या व्यक्तीला तुमची सदसद्विवेकबुद्धी पूर्णपणे उलगडली आहे. फ्रान्सिस आणि त्यांच्या बंधूंच्या बाबतीत असेच घडले. देवाच्या विशेष कृपेने फ्रान्सिस यांना आपल्या प्रत्येक बंधूच्या आत्म्याची ओळख होती. त्यामुळे त्यांना देवाच्या इच्छेनुसार त्या बंधूंना मार्गदर्शन करता आले. याशिवाय, देवाने फ्रान्सिस यांच्या पहिल्या बंधूंनाही त्यांच्या आत्म्याची ओळख करून दिली. काहींना ही गोष्ट भीतीदायक वाटेल; पण आपल्याकडे लपवण्यासारखे काही असेल तरच तिची भीती वाटते. उलट, आपले आत्मे निर्मळ असतील आणि सर्व बाबतींत देवाची इच्छा पूर्ण करण्यावर आपले मन स्थिर असेल, तर आपले आत्मे इतरांसमोर उघड होणे हा एक गौरवशाली अनुभव ठरेल.

अनेकांचा असा विश्वास आहे की स्वर्गात अंतिम न्यायाच्या वेळी आपली सदसद्विवेकबुद्धी सर्वांसमोर उघड होईल. हे सूचित करणारे येशूचे शब्द आठवा: “उघड होणार नाही असे काहीही लपवलेले नाही, आणि कळणार नाही असे कोणतेही गुपित नाही. म्हणून तुम्ही अंधारात जे काही बोलला असाल ते उजेडात ऐकले जाईल, आणि बंद दारांआड तुम्ही जे कुजबुजला असाल ते घरांच्या छपरांवरून जाहीर केले जाईल” (लूक 12:2-3).

त्या रात्री फ्रान्सिस आणि त्यांच्या बंधूंना जे गूढ आध्यात्मिक वरदान मिळाले, ते आपल्याला मिळालेले नाही. तरीही, आपला आत्मा इतरांसमोर उघड करण्याच्या विचाराने आपल्याला केवळ संकोच वाटू नये इतकेच नव्हे, तर आनंदही वाटावा, अशी अवस्था गाठण्याचा प्रयत्न आपण प्रत्येकाने करावा. विवेकबुद्धीने काही गोष्टी स्वतःपुरत्याच ठेवणे योग्य ठरेल; तरीही मोकळेपणाने आणि पारदर्शकपणे वागण्याचे स्वातंत्र्य आपल्याला असावे आणि इतरांना आपली संपूर्ण ओळख व्हावी, हा आदर्श आहे. या पृथ्वीवरील जीवनात हे कदाचित काही प्रमाणातच शक्य होईल, तेही ज्यांच्याशी आपली घनिष्ठ मैत्री आहे आणि ज्यांच्याशी आपण ख्रिस्तामध्ये पूर्णपणे एकरूप आहोत अशा व्यक्तींबरोबर. विशेषतः पती-पत्नींनी निर्मळ प्रेम, दया, मोकळेपणा आणि समजूतदारपणा यांद्वारे अशी पारदर्शकता साधण्याचा प्रयत्न करावा.

आज यावर चिंतन करा: दुसऱ्या व्यक्तीसमोर आपला आत्मा पूर्णपणे उघड करता येणे, आणि तसे करताना त्या व्यक्तीने आपल्यावर पूर्ण प्रेम करणे व आपला पूर्ण स्वीकार करणे, हा किती मुक्त करणारा अनुभव असेल! हाच स्वर्ग आहे. देव आपल्याला स्वतःशी आणि परस्परांशी पूर्णपणे एकरूप करील, त्या गौरवशाली दिवसाची वाट पाहत असताना, पृथ्वीवरही आपल्याला एकमेकांची अशी पवित्र ओळख व्हावी, अशी आशा आपण बाळगू या.

हे संत फ्रान्सिस, देवाने तुमची आणि तुमच्या बंधूंची सदसद्विवेकबुद्धी एकमेकांसमोर उघड करून तुम्हा सर्वांना एक गौरवशाली वरदान दिले. त्यामुळे तुम्हा प्रत्येकाला स्वतः देवाच्या निर्मळतेने आणि प्रेमाने आपल्या बंधूंना जाणून घेता आले आणि त्यांच्यावर प्रेम करता आले. मलाही असे खरे आध्यात्मिक मित्र लाभावेत, ज्यांच्यासमोर मी निःसंकोचपणे आणि विश्वासाने माझी सदसद्विवेकबुद्धी उघड करू शकेन, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. तुम्ही जसे तुमच्या बंधूंचे खरे मित्र होता, तसे मलाही इतरांचा खरा मित्र होण्यासाठी प्रयत्न करता येवोत: पवित्र, त्यांच्या मनातल्या गोष्टी गुप्त राखणारा, विश्वासू, करुणाशील आणि दयाळू. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा सव्विसावा—फ्रान्सिस आणि त्यांच्या बंधूंचा उपदेश

धडा: असीसीला पोहोचल्यानंतर थोड्याच काळात, देवाच्या आत्म्याने प्रज्वलित होऊन आणि आपल्या नव्या जीवननियमाशी निष्ठावान राहण्याचा निर्धार करून, फ्रान्सिस आणि त्याचे बंधू उपदेश करण्यासाठी बाहेर पडले. त्यांनी शब्दांनीच नव्हे, तर आपल्या जीवनाच्या साक्षीनेही उपदेश केला. त्यांनी चतुर युक्तिवादांचा किंवा विद्वत्तापूर्ण विवेचनांचा आधार घेतला नाही. त्यांचा संदेश साधा होता: पापापासून दूर व्हा, देवाकडे वळा, सर्व गोष्टींत त्याची स्तुती करा, सदैव प्रार्थना करा, जगाचा आणि त्याच्या पोकळ आश्वासनांचा त्याग करा, गरिबीवर प्रेम करा, देवाच्या दैवी व्यवस्थेवर पूर्ण भरवसा ठेवा, सर्वांवर प्रेम करा, सर्वांचे नम्र सेवक व्हा, शुभवर्तमानावर प्रेम करा, ते पूर्णपणे जगा आणि सदैव त्याची घोषणा करा, तुमच्याशी वाईट वागणाऱ्या सर्वांना क्षमा करा आणि सर्वांमध्ये खरी शांती व एकता निर्माण करा.

त्यांचा उपदेश प्रभावी होता, पण त्यांच्या जगण्यातून मिळणारी साक्ष त्याहूनही प्रभावी होती. ते बंधू सतत प्रार्थना करत. प्रवासातही ते प्रार्थना करत आणि रात्री दीर्घकाळ जागून प्रार्थना करत. ते नेहमी देवाची स्तुती करत. कधी सृष्टीचे सौंदर्य पाहून त्यांनी त्याची स्तुती केली, तर कधी लोकांनी त्यांना नाकारले, उपासमार सोसावी लागली आणि प्रवासात ऊन, वारा व पावसाचा मारा सहन करावा लागला, म्हणूनही त्यांनी त्याची स्तुती केली. त्यांचा आनंद आणि देवाची अखंड स्तुती पाहून अनेकांचा विरोध मावळला. त्यामुळे हे बंधू देवाची शांती आणि एकता घडवण्याचे साधन बनले. त्यांचे एकमेकांवरील प्रेम इतके उघडपणे दिसत होते की त्याचा इतरांनाही संसर्ग झाला आणि आपल्या जीवनातही असेच प्रेम असावे, अशी इच्छा अनेकांच्या मनात जागी झाली. त्यांनी गरिबीचा पूर्णपणे स्वीकार केला आणि देवाच्या दैवी व्यवस्थेवर अवलंबून राहिले. त्यामुळे संपत्ती साठवण्यात जीवनाचे खरे समाधान नाही, हे अनेकांना उमगले. कठोर प्रायश्चित्त करून ते आपल्या भुकेवर आणि देहाच्या वासनांवर सतत संयम ठेवत. स्वतःच्या इच्छांची तृप्ती करण्यातच सुख आहे, हा भ्रम आहे, याची साक्ष त्यांच्या प्रायश्चित्तातून मिळाली. ज्यांनी त्यांची टवाळी केली, इतकेच नव्हे तर त्यांचा छळही केला, त्यांच्याशी ते दयेने वागले. यातून त्यांनी शिकवले की राग आणि सूड हे कधीच उत्तर ठरू शकत नाहीत.

फ्रान्सिसच्या स्वतःच्या जीवनसाक्षीने ‘लघु बंधूंच्या संघा’तील त्याच्या बंधूंचे जीवन बदलले. आपले आध्यात्मिक पिता फ्रान्सिस यांच्यामुळे बदललेले हे बंधू मग त्यांच्यासोबत इतर अनेकांचे जीवन बदलण्यासाठी बाहेर पडले. त्यांचे नवे जीवन तेजस्वी प्रकाशासारखे होते. त्याकडे अनेकांचे लक्ष वेधले गेले आणि ज्यांच्या अंतःकरणाला त्याचा स्पर्श झाला, त्यांच्या जीवनात देवाच्या कृपेने असंख्य चमत्कार घडू लागले.

चिंतन: कल्पना करा की तुम्ही स्वर्गात प्रवेश करता आणि ज्यांचे जीवन तुमच्यामुळे बदलले, अशा असंख्य लोकांची रांग तुम्हाला दिसते. ते तुमचे आभार मानायला येत आहेत. हे आपल्या प्रत्येकाच्या बाबतीत घडू शकते. आपल्या माध्यमातून अनेकांना स्वर्गात आणण्याची देवाची इच्छा आहे. जाहीर उपदेशाची सेवा करण्यासाठी, समर्पित धार्मिक जीवन जगण्यासाठी किंवा याजक होण्यासाठी कदाचित आपल्याला पाचारण नसेल, पण प्रत्येकाचे जीवन फलदायी व्हावे यासाठी देवाची एक योजना आहे.

रोजच्या भेटीगाठींत आपण आपल्या पवित्र जीवनातून जी साक्ष देतो, ती कधी कधी त्या लोकांच्या आत्म्यांचे आपल्या कल्पनेपेक्षाही अधिक भले करते. आपण इतरांसाठी निष्ठेने प्रार्थना करत राहिलो, तर त्यांच्या जीवनात नक्कीच विपुल चांगले फळ येईल. आपल्या सोयीची चौकट सोडून बाहेर पडणे, देव आपल्याला जे करायला बोलावतो ते करणे आणि त्याच्या परिपूर्ण इच्छेशी निष्ठावान राहणे, या सर्व मार्गांनी देव आपल्याद्वारे इतरांना स्वर्गात आणील.

तुम्ही आपल्या जीवनाकडे पाहता, तेव्हा तुम्हाला काय दिसते? इतरांचे जीवन समृद्ध करण्यासाठी तुम्ही काही करावे अशी देवाची इच्छा होती, पण ते करायचे तुमच्याकडून राहून गेले आहे का? आपल्या सभोवतालच्या लोकांशी शक्य तितक्या प्रेमाने, दयेने आणि करुणेने वागण्याचा तुम्ही प्रयत्न करता का? ज्यांना मन मोकळे करायला कोणीतरी हवे आहे, त्यांचे तुम्ही ऐकून घेता का, जरी त्या वेळी तुम्हाला दुसरे काही करावेसे वाटत असले तरी? तुमच्या जीवनातील प्रत्येक व्यक्तीला तुम्ही पूर्णपणे क्षमा केली आहे का? मनातल्या प्रत्येक दुखावलेल्या जागी देवाच्या प्रेमाला स्थान दिले आहे का?

संत फ्रान्सिसचे जीवन जसे फलदायी ठरले, तसे तुमचेही जीवन फलदायी व्हावे, अशी देवाची इच्छा आहे. आज यावर चिंतन करा. तुमचे पाचारण प्रत्यक्षात जगण्याची रीत फ्रान्सिसच्या रीतीपेक्षा फार वेगळी असली, तरी लोकांची अंतःकरणे देवाकडे वळावीत यासाठी त्याच्या आणि त्याच्या बंधूंच्या मनात जी तळमळ होती, ती आपल्यापैकी प्रत्येकाच्या मनातही असली पाहिजे. देव आपल्याकडून काहीही मागो, आपण प्रार्थना केली पाहिजे, त्याचे ऐकले पाहिजे आणि त्याला प्रतिसाद दिला पाहिजे. संत फ्रान्सिस आणि त्याच्या बंधूंच्या प्रेरणादायी जीवनसाक्षीच्या प्रकाशात, तुम्ही हे कितपत करता यावर चिंतन करा आणि त्यांच्या पवित्र उदाहरणाप्रमाणे जगण्याचा पुन्हा निर्धार करा.

हे संत फ्रान्सिस, तुमचे आणि तुमच्या पहिल्या सहकाऱ्यांचे देवावर इतके गाढ प्रेम होते की तुम्ही आपल्या शब्दांनी आणि कृतींनी शुभवर्तमान सांगण्यासाठी बाहेर पडलात. तुमच्या अंतःकरणातील प्रेम इतरांच्या हृदयांतही पसरले आणि त्याने अनेकांच्या जीवनाला स्पर्श केला. तुमच्याकडून प्रेरणा घेऊन तुमच्या उदाहरणाप्रमाणे मला जगता यावे म्हणून कृपया प्रार्थना करा. देवाने माझ्याद्वारे प्रभावीपणे कार्य करावे, जेणेकरून अनेक आत्मे माझ्याबरोबर आणि तुमच्याबरोबर स्वर्गात यावेत, अशी मी प्रार्थना करतो. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा सत्ताविसावा—अनुयायांची संख्या वाढते

धडा: फ्रान्सिसच्या जीवनाचे आणि शिकवणीचे अनुसरण करण्याचा निर्धार अधिक दृढ झाल्यावर त्याचे अकरा बंधू पोर्त्सिउंकुला येथील संत मरियेच्या चर्चमध्ये परतले. तेथून फ्रान्सिस आसपासच्या सर्व शहरांत आणि नगरांत उपदेश करण्यासाठी निघाला. देवाचा आत्मा त्याच्यामध्ये इतक्या सामर्थ्याने वास करत होता आणि त्याच्यातून इतक्या तेजाने प्रकट होत होता की ते सर्वांना दिसत होते. त्यामुळे त्याचा उपदेश अनेकांच्या जीवनात विलक्षण फलदायी ठरला.

फ्रान्सिसच्या पहिल्या अनुयायांपैकी एक होती क्लारा नावाची तरुणी. ती असिसीच्या एका धनाढ्य खानदानी कुटुंबातील होती. असिसीतील सान जोर्जो चर्चमध्ये प्रायश्चित्तकाळातील विशेष प्रवचनमालेत तिने फ्रान्सिसचे प्रवचन ऐकले. नंतर ती त्यांना भेटली आणि त्यांची एक निष्ठावान अनुयायी होण्यासाठी त्यांनी आपल्याला मदत करावी, अशी विनंती केली. पोपची मान्यता घेऊन फ्रान्सिस आणि त्यांचे धर्मबंधू असिसीला परतले, त्यानंतर सुमारे दोन वर्षांनी, 1212 साली झावळ्यांच्या रविवारच्या संध्याकाळी फ्रान्सिसने पोर्त्सिउन्कुला येथे क्लारा आणि तिच्या दोन सहचारिणींचा गुप्तपणे स्वीकार केला. ही नवी जीवनपद्धती स्वीकारण्याच्या तिच्या निर्धाराची खूण म्हणून क्लाराचे लांब केस कापण्यात आले आणि तिला बेनेडिक्टिन धर्मभगिनींकडे राहायला पाठवण्यात आले. थोड्याच काळात क्लारा आणि तिच्या सहचारिणी सान दामियानो येथे राहायला गेल्या. फ्रान्सिसच्या पावलावर पाऊल ठेवून तिने स्वेच्छेने दारिद्र्याचे जीवन स्वीकारावे, याचा तिच्या कुटुंबाला फार संताप आला; पण ती आपल्या निर्णयावर ठाम राहिली. तिने स्वीकारलेल्या या नव्या जीवनातून पुढे ‘गरीब क्लारा’ धर्मभगिनींच्या संघाची पायाभरणी झाली. क्लारा 1253 पर्यंत जगली. तिच्या आणि तिच्या धर्मभगिनींच्या जीवननियमाला पोपने मान्यता दिल्यानंतर अवघ्या काही दिवसांत तिचे निधन झाले. तिच्या निधनाच्या वेळी या धर्मभगिनींचे तीन मठ होते. दोन वर्षांनी तिला संत म्हणून घोषित करण्यात आले.

क्लाराव्यतिरिक्त अनेक सामान्य श्रद्धावंतांनाही फ्रान्सिसच्या उदाहरणाचे आणि शिकवणीचे अनुसरण करावेसे वाटत होते. पुढील दशकात ही इच्छा इतकी प्रबळ झाली की फ्रान्सिसने सामान्य श्रद्धावंतांसाठी ‘प्रायश्चित्ताचे बंधू आणि भगिनी’ हा संघ स्थापन केला. या संघाची सुरुवात 1215 मध्येच झाली होती आणि 1221 मध्ये पोपने त्याला औपचारिक मान्यता दिली. या जीवननियमामुळे विवाहित स्त्री-पुरुष, धर्माधिकारी आणि अविवाहित सामान्य श्रद्धावंत यांना फ्रान्सिसने शिकवलेल्या जीवनपद्धतीशी स्वतःला बांधून घेता आले. आज हा संघ जगभर पसरला आहे आणि बहुतेक ठिकाणी तो ‘संसारी फ्रान्सिस्कन संघ’ (SFO) म्हणून ओळखला जातो. या संघाचे सदस्य धार्मिक व्रते घेत नाहीत; तरीही आपल्या संस्थापकाने दिलेला जीवननियम पाळण्याची बांधिलकी ते स्वीकारतात.

चिंतन: फ्रान्सिसने लोकांना केवळ आपले जीवन बदलण्याची प्रेरणा दिली नाही, तर त्यांच्या स्वतःच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्याचीही प्रेरणा दिली. संत पौलाने करिंथकरांना सांगितलेले शब्द फ्रान्सिसच्या जीवनात खरे ठरलेले आपल्याला दिसतात: “मी जसे ख्रिस्ताचे अनुकरण करतो, तसे तुम्ही माझे अनुकरण करा” (1 करिंथकरांस 11:1). लोकांना केवळ त्यांचे अनुकरण करायचे नव्हते; त्यांच्याजवळ जे होते तेही आपल्याला लाभावे, असे त्यांना वाटत होते. त्यांचा आनंद, त्यांचे स्वातंत्र्य, त्यांची अनासक्ती आणि देवाशी असलेली त्यांची गाढ एकरूपता आपल्यालाही लाभावी, अशी लोकांची इच्छा होती. अनेकांच्या मनात ही इच्छा इतकी प्रबळ होती की त्यातून ‘गरीब क्लारा’ धर्मभगिनींचा संघ आणि ‘प्रायश्चित्ताचे बंधू आणि भगिनी’ हा संघ उदयास आले.

संत पौलाचे हे शब्द तुमच्याही बाबतीत कितपत खरे ठरतात? ‘मी जसे ख्रिस्ताचे अनुकरण करतो, तसे तुम्ही माझे अनुकरण करा,’ असे तुम्ही इतरांना आत्मविश्वासाने सांगू शकाल का? अर्थात, संत फ्रान्सिस आणि संत पौल यांच्याप्रमाणे या जीवनात ख्रिस्ताशी पूर्णपणे एकरूप झालेली व्यक्तीच असे म्हणू शकते.

तुमचा इतरांवर कसा प्रभाव पडतो, याचा विचार करा. आपल्या प्रभावामुळे लोकांच्या जीवनात चांगला बदल घडतो आहे, हे पूर्ण नम्रतेने आणि देवाप्रती कृतज्ञतेने आपल्याला पाहता आले पाहिजे. आपण देवाशी पूर्णपणे एकरूप असतो, तर खरोखरच अनेकांना आपल्या जीवनातून प्रेरणा मिळाली असती, त्यांना आपल्याकडे ओढ वाटली असती आणि आपले अनुकरण करावेसे वाटले असते.

हे जीवन थोडके आहे, आणि शुभवर्तमानाला साक्ष देताना आपण कितीतरीदा साधारण दर्जाच्या साक्षीवरच समाधान मानतो. ख्रिस्ताने आपल्याद्वारे अनेकांच्या हृदयांना स्पर्श करावा म्हणून आपण स्वतःला काहीही राखून न ठेवता पूर्णपणे त्याला अर्पण केले, याचा स्वर्गात आपल्याला कधीही पश्चात्ताप होणार नाही.

तुमच्या जीवनातून तुम्ही इतरांना कोणती साक्ष देता, यावर आज चिंतन करा. तुम्ही इतरांना पापाचा मोह पाडता किंवा त्यांच्यासमोर वाईट उदाहरण ठेवता, की त्यांना खरोखर प्रेरणा देता आणि अधिक पूर्णपणे देवाकडे वळण्यास प्रोत्साहन देता? आज या प्रश्नाला प्रामाणिकपणे सामोरे जा आणि लक्षात ठेवा की संत फ्रान्सिसही आपल्यासारखेच एक माणूस होते. देवाच्या प्रेमाने त्यांचे सारे जीवन प्रज्वलित झाले होते. संत फ्रान्सिसांना हे शक्य झाले, तर तुम्हालाही ते शक्य आहे.

हे संत फ्रान्सिस, तुमच्या जीवनाच्या पवित्र साक्षीने अनेकांना स्वतःचे जीवन आमूलाग्र बदलून तुमच्या पावलांवर चालण्याची प्रेरणा दिली. देवावरील तुमचे प्रेम ओसंडून वाहत होते आणि रोज तुमच्या भेटीस येणाऱ्यांच्या जीवनापर्यंत पोहोचत होते. मीही ख्रिस्ताच्या प्रेमाचे साधन व्हावे, म्हणून कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा. माझ्या ज्या पापांमुळे इतरांना पापाचा मोह होतो, त्या प्रत्येक पापापासून मी मुक्त व्हावे आणि सर्व सद्गुणांनी परिपूर्ण व्हावे, जेणेकरून मीही देवाचे पवित्र साधन व्हावे आणि इतरांना माझे अनुकरण करता यावे. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा अठ्ठाविसावा—देहाच्या मोहांवर संयम

बोध: फ्रान्सिस आपल्या शरीराला प्रेमाने “गाढवभाऊ” म्हणत. आपल्या इंद्रियांना, शारीरिक भुकांना आणि इच्छांना वळण लावून त्या देवाच्या आत्म्याच्या मार्गदर्शनाखाली आणण्याची गरज आहे, हे ते अशा रीतीने नम्रपणे मान्य करत. शरीराच्या भुका गाढवासारख्या हट्टी असतात, हे त्यांच्या लक्षात आले. त्यांना वळण लावण्यासाठी फ्रान्सिस नियमितपणे कठोर तपश्चर्या करत. तब्येत टिकून राहील इतकेच ते खात. मांसासारखे शिजवलेले अन्न ते त्यात पाणी घालून त्याची चव नाहीशी केल्याशिवाय कधीच खात नसत. ते बसल्या स्थितीत झोपत आणि हिवाळ्यात कडाक्याची थंडी सहन करत. अशा कठोर तपश्चर्येचे जीवन जगताना त्यांना अनुभव आला की या साधनांमुळे त्यांचे शरीर त्यांच्या आत्म्याच्या अधीन राहत होते आणि त्यांचा आत्मा देवाशी एकरूप राहत होता.

पण इतकी कठोर तपश्चर्यासुद्धा नेहमी देवावरील आणि शेजाऱ्यावरील प्रेमाच्या सेवेसाठीच असावी, अशी त्यांची भूमिका होती. म्हणून प्रवासात कोणी त्यांना जेवण दिले, तर ते आनंदाने जेवत. एखादा बंधू अतिउपवासामुळे आजारी पडला, तर फ्रान्सिस त्याच्यासाठी अन्न आणत आणि त्याच्याबरोबर खात, जेणेकरून उपवास सोडल्याबद्दल त्या बंधूला अपराधी वाटू नये.

सैतानाने फ्रान्सिस यांना निरनिराळ्या प्रकारे मोहात पाडण्याचा प्रयत्न केला. एके रात्री तो त्यांच्यासमोर प्रकट झाला आणि ही कठोर तपश्चर्या म्हणजे देवाचा अपमान आहे, असा समज करून देण्याचा त्याने प्रयत्न केला. त्यानंतर सैतानाने त्यांच्या मनात इतका तीव्र मोह उत्पन्न केला की फ्रान्सिस बाहेर गेले आणि त्यांनी स्वतःला बर्फात झोकून दिले. हे पाहणाऱ्या एका बंधूला ते म्हणाले की आत्म्याने पापी वासनांकडे ओढणारा मोह सहन करण्यापेक्षा शरीराने थंडी सहन करणे सोपे आहे.

तपश्चर्येने देहाच्या सर्व मोहांवर विजय मिळवल्याचा एक परिणाम असा झाला की संपूर्ण विश्व फ्रान्सिस यांच्या सेवेला आले आणि त्यांच्यावर देवाकडून असे सांत्वन वर्षावले, जे देहसुखांपेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ होते. उदाहरणार्थ, एकदा फ्रान्सिस यांनी एका प्याल्यातील पाण्याला आशीर्वाद दिला आणि त्याचे रूपांतर उत्तमात उत्तम द्राक्षारसात झाले. त्यांनी त्याचा आनंद घ्यावा म्हणून देवाने दिलेली ती भेट होती. दुसऱ्या एका प्रसंगी फ्रान्सिस यांना संगीत ऐकावेसे वाटले, तेव्हा देवदूत त्यांच्यासमोर प्रकट झाले आणि त्यांनी एक स्वर्गीय धून वाजवली. आणखी एकदा ते एका बंधूबरोबर मशालींशिवाय अंधारातून चालत असताना स्वर्गातून प्रकाश प्रकट झाला आणि त्यांनी चालत असलेली वाट उजळून निघाली. या चमत्कारांमुळे संत बोनावेंतुर यांनी फ्रान्सिस यांच्याविषयी असे म्हटले: “जो अशा रीतीने आपली इंद्रिये शुद्ध व पवित्र करतो, त्याला संपूर्ण विश्व नमन करते आणि त्याची सेवा करते” (बोनावेंतुर, जीवनचरित्र प्रकरण 5, पृ. 66).

चिंतन: तुम्ही उपवास करता का? तुम्ही नियमितपणे कोणत्याही प्रकारची तपश्चर्या करता का? बहुतेकांना या प्रश्नांमुळे नम्रपणे अंतर्मुख व्हावे लागेल, कारण देहाला संयमाची शिस्त लावणारी साधना आपण क्वचितच करतो. राखेचा बुधवार किंवा पवित्र शुक्रवार आला, की आपण उपवास आणि वर्जन पाळायला तयार असतो, पण अनेकदा ते मनाविरुद्ध करतो. मात्र आपल्या भुकांना संयमाची शिस्त लावण्यासाठी अशी अनिच्छेची तयारी कधीच पुरेशी ठरणार नाही.

फ्रान्सिस यांनी देहसंयमाची साधना मोठ्या उत्साहाने आणि आनंदाने स्वीकारली, कारण आपल्या हट्टी गाढवभावाला वळण लावण्याचे किती अद्भुत फळ मिळते, हे त्यांनी अनुभवले होते. शरीराच्या भुकांवर आणि इच्छांवर स्वेच्छेने व उत्साहाने संयम ठेवला, तेव्हा आपला आत्मा देवाच्या आत्म्याला अधिक मोकळेपणाने समर्पित होऊ शकतो, हे त्यांच्या लक्षात आले.

उपवास, देहसंयम आणि शारीरिक तपश्चर्येचे विविध प्रकार यांचे मोठे मोल तुम्हाला कधी उमगले आहे का? हे स्वातंत्र्य अनुभवण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे संत फ्रान्सिस आणि इतर अनेक संतांनी दिलेल्या साक्षीवर विश्वास ठेवणे आणि त्यांच्या उदाहरणाचे मोठ्या उत्साहाने अनुसरण करण्याचा निर्णय स्वेच्छेने घेणे.

देहसंयमाची विविध साधना करू लागल्यावर खोल आध्यात्मिक स्वातंत्र्याचा अनुभव येतो. उदाहरणार्थ, उपवासामुळे आपल्या इच्छांचे लाड पुरवण्यात जो आनंद मिळतो, त्यापेक्षा कितीतरी मोठा आनंद आहे, हे उमगते. आत्मसंयमासाठी स्वतःच्या इच्छांना नकार दिल्याने आत्म्याला समजते की खरा आनंद या जगातील सुखांत कधीच सापडत नाही; तो केवळ देव आत्म्याला बहाल करतो त्या आनंददायी देणग्यांतच सापडतो.

आज उपवास आणि शारीरिक तपश्चर्येच्या प्रत्येक प्रकाराकडे तुम्ही कोणत्या दृष्टीने पाहता, यावर चिंतन करा. सुरुवातीला अशा साधना आवडत नसतील, तर ही नावड म्हणजे तुमच्या हट्टी देहाची फसवणूक आहे, हे ओळखा. शरीराच्या भुका आणि इच्छा म्हणजे एक हट्टी गाढव आहे आणि त्याला वळण लावण्याची गरज आहे, असे समजा. तपश्चर्येच्या जीवनात संत फ्रान्सिस यांना गवसलेल्या महान शहाणपणावर मनन करा. त्यांच्या उदाहरणाचे अनुसरण करण्याचा निश्चय करण्याइतका त्यांच्यावर विश्वास ठेवा. कालांतराने, देहसंयमाची विविध साधना जाणीवपूर्वक केल्याने, तुम्हाला केवळ संत फ्रान्सिस यांच्या जीवनातून मिळणाऱ्या साक्षीवर अवलंबून राहावे लागणार नाही. तुमच्या स्वतःच्या आत्म्यात जे स्वातंत्र्य तुम्हाला अनुभवास येऊ लागेल, त्याच्या साक्षीवरही तुम्हाला विसंबता येईल.

हे संत फ्रान्सिस, तुमची कठोर प्रायश्चित्ते आणि उपवास जगाच्या नजरेत मूर्खपणाचे होते. पण देहाला असे कष्ट देणारी साधना तुम्ही दृढ विश्वासाने स्वीकारावी, ही प्रेरणा तुम्हाला पवित्र आत्म्यानेच दिली. त्या साधनेतून तुम्हाला नवे स्वातंत्र्य तर गवसलेच, पण देहसुखात कितीही रमले तरी कधीच मिळू शकणार नाही असा आनंदही गवसला. तुम्हाला जे गवसले ते मलाही गवसावे आणि तुम्ही जशी साधना केली तशी मीही करावी, जेणेकरून तुम्हाला लाभलेले स्वातंत्र्य आणि आनंद मलाही लाभतील, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा एकोणतिसावा—नम्रता आणि आज्ञापालन

बोध: अनेक जण फ्रान्सिसची स्तुती करत असत. त्यामुळे ते फार अस्वस्थ होत, कारण स्तुती स्वतःची नव्हे, तर देवाची, केवळ देवाचीच व्हायला हवी, हे सत्य त्यांना ठाऊक होते. ते अनेकदा ठामपणे सांगत की देवाने आपल्याला दिलेल्या कृपा एखाद्या अपराध्याला दिल्या असत्या, तर तो अपराधी आपल्यापेक्षा कितीतरी अधिक पवित्र झाला असता. देहधारणेतून प्रकट होणाऱ्या देवाच्या नम्रतेविषयीही ते अनेकदा उपदेश करत. देव मानवी देह धारण करून पापी माणसांच्या जगात उतरला; म्हणून आपणही कधीही स्तुतीची अपेक्षा न करता अत्यंत नम्र झाले पाहिजे.

एके दिवशी, आजारातून बरे झाल्यावर फ्रान्सिस यांनी खाण्याच्या बाबतीत जरा जास्तच मनसोक्तपणा केला. लोकांसमोर स्वतःला नम्र करण्याची संधी म्हणून त्यांनी या प्रसंगाचा उपयोग केला. त्यांनी आपल्या बंधूंना गळ्यात दोरी बांधायला आणि गावात अपराध्यांची जाहीर मानहानी करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या एका दगडापर्यंत आपल्याला ओढत न्यायला सांगितले. तिथे पोहोचल्यावर फ्रान्सिस यांनी आपल्या खादाडपणाची कबुली दिली आणि आवेशाने उपदेश केला की कोणीही आपली स्तुती करू नये; उलट आपण खादाड आहोत म्हणून सर्वांनी आपली अवहेलना करावी आणि आपल्याला तुच्छ लेखावे. हे पाहून लोक थक्क झाले, त्यांना स्वतःच्या पापांची जाणीव झाली आणि फ्रान्सिस यांच्या नम्रतेविषयी त्यांच्या मनात आदरयुक्त विस्मय दाटून आला.

नम्रता आणि आज्ञाधारकपणा यांचा जवळचा संबंध आहे, हेही फ्रान्सिस यांच्या लक्षात आले. म्हणून नम्रतेत वाढ व्हावी यासाठी, जेव्हा जेव्हा ते एखाद्या बंधूबरोबर प्रवासाला निघत, तेव्हा ते त्या बंधूसमोर स्वतःला नम्र करत आणि संपूर्ण प्रवासभर त्याची आज्ञा पाळण्याचे वचन देत. फ्रान्सिस यांच्या या नम्रतेने स्वर्गाचे दार उघडले आणि देवाचे सामर्थ्य त्यांच्याद्वारे अनेक प्रकारे कार्य करू लागले.

नम्र फ्रान्सिस यांच्या आज्ञा पूर्णपणे पाळल्या की त्यांची नम्रता आपल्याद्वारेही कार्य करते, हे बंधूंनाही उमगले. एकदा फ्रान्सिस एका नगराला भेट देत असताना त्यांना दृष्टान्त झाला. त्यात अनेक दुष्ट आत्मे त्या नगराला त्रास देत होते आणि आपल्या ताब्यात ठेवत होते. म्हणून त्यांनी आपल्या एका बंधूला नगराच्या वेशीपाशी जाऊन त्या दुष्ट आत्म्यांना तेथून निघून जाण्याची आज्ञा द्यायला सांगितले. नम्र फ्रान्सिस यांची आज्ञा मानून त्या बंधूने सांगितल्याप्रमाणे केले. फ्रान्सिस यांची नम्रता आणि त्या बंधूचा आज्ञाधारकपणा यांमुळे दुष्ट आत्म्यांना त्याची आज्ञा पाळण्याशिवाय गत्यंतर उरले नाही.

नम्रतेचे महत्त्व इतके मोठे आहे की स्वर्गात तीच हर्षोल्हासाचे कारण ठरेल. एका बंधूचा अनुभव याची साक्ष देतो. प्रार्थना करताना त्याला दृष्टान्तात स्वर्गातील एक रिकामे सिंहासन दिसले. एका वाणीने त्याला सांगितले की पतित देवदूतांपैकी एकाने रिकामे केलेले ते सिंहासन आता नम्र फ्रान्सिस यांच्यासाठी राखून ठेवले आहे.

चिंतन: तुम्हाला खरोखर महान व्हायचे आहे का? स्वतः देवाने तुम्हाला अनंतकाळासाठी उंचवावे, अशी तुमची इच्छा आहे का? हे साधण्याचा एकच मार्ग आहे. तुम्ही खरोखर कोण आहात, हे सत्य तुम्ही स्वीकारले पाहिजे आणि आपल्या आत्म्याच्या सर्व शक्तीनिशी त्यावर विश्वास ठेवला पाहिजे. ते सत्य काय आहे? तुम्ही दुर्बळ आणि पापी आहात व देवाच्या दयेला सर्वस्वी अपात्र आहात, हेच ते सत्य. स्वतःच्या बळावर तुम्ही केवळ पाप करू शकता. पण या सत्याची नम्रपणे दिलेली कबुलीच देवाच्या हृदयाला आनंद देते आणि त्याच्या विपुल दयेचे दार उघडते.

आपल्या आत्म्यांच्या परिवर्तनात खरे मोठेपण आहे. हे परिवर्तन केवळ देवच घडवू शकतो; पण आधी आपण आपले कर्तव्य केले पाहिजे. संत फ्रान्सिस या जगात देवाचे प्रभावी साधन होते, तरी त्यांनी कधीही स्वतःकडे लक्ष वळवले नाही. देवाने त्यांच्या ठायी आणि त्यांच्याद्वारे जे काही केले, त्याचे श्रेय त्यांनी कधीही स्वतःकडे घेतले नाही. उलट, आपण अपात्र आणि पापी आहोत या जाणिवेत ते अढळ राहिले. संत फ्रान्सिस यांच्या मनात ही सत्ये खोलवर रुजली होती; म्हणून देवाला आपल्या देहधारणेतून प्रकट झालेले नम्रपणे खाली उतरणे त्यांच्या जीवनातही पुढे चालू ठेवता आले. देवाला आपल्याद्वारेही हेच करायचे आहे.

देवाची आज्ञा पाळल्याने त्याच्या दयेचे दार उघडते, हेही संत फ्रान्सिस यांना उमगले. म्हणून ते आपल्या बंधूंसमोर स्वतःला नम्र करून आणि त्यांच्या इच्छेपुढे स्वतःची इच्छा बाजूला ठेवून देवाची आज्ञा प्रत्यक्षात कशी पाळता येईल, यासाठी सतत संधी शोधत असत. आपणही स्वतःच्या स्वार्थी इच्छेला नकार देऊन आपल्या भोवतालच्या लोकांच्या इच्छेला मान देण्याचे मार्ग शोधले पाहिजेत. आपल्या कुटुंबात यासाठी प्रयत्न करणे विशेष महत्त्वाचे आहे.

आज संत फ्रान्सिस यांच्या आमूलाग्र नम्रतेवर आणि आज्ञाधारकतेवर चिंतन करा. आपल्या जीवनात नम्रता आणि आज्ञाधारकता अंगीकारण्यासाठी तुम्ही प्रत्यक्षात कोणती पावले उचलू शकता, याचा विचार करा. तुम्ही स्वतःची दुर्बलता आणि पाप कबूल करू शकता का? सर्व स्तुती आणि गौरव यांना केवळ देवच पात्र आहे आणि तुमच्या हातून जे काही चांगले घडते ते देवाच्या दयेमुळेच घडते, याची तुम्हाला खात्री आहे का? आपल्या भोवतालच्या लोकांचे स्वेच्छेने ऐकून आणि रोजच्या छोट्या निवडींमध्ये स्वतःच्या पसंतीपेक्षा त्यांच्या पसंतीला प्राधान्य देऊन तुम्ही ही नम्रता अंगीकारू शकता का? स्वतःच्या इच्छेला लगाम घालण्यासाठी आणि ती देवाच्या इच्छेपुढे अधिक पूर्णपणे नमवण्याची तयारी करण्यासाठी, विशेषतः आपल्या कुटुंबात, दुसऱ्याच्या इच्छेला मान देण्याचे कोणते ठोस मार्ग आहेत, याचा विचार करा.

हे संत फ्रान्सिस, तुमचे शहाणपण या जगाच्या पलीकडचे होते. तुमच्या दुर्बल आणि अव्यवस्थित इच्छेतून येणाऱ्या मोहांवर मात करून केवळ देवाच्या इच्छेची निवड करणे त्या शहाणपणामुळे तुम्हाला शक्य झाले. जीवनात नम्रपणे मान्य करावे लागणारे प्रत्येक सत्य मी आनंदाने स्वीकारावे आणि खऱ्या नम्रतेत वाढावे, म्हणून माझ्यासाठी प्रार्थना करा. इतरांच्या पसंतीला स्वेच्छेने मान देऊन माझ्या स्वतःच्या इच्छेला लगाम घालण्यास आणि अशा रीतीने ही नम्रता अंगीकारण्यास मला मदत करा, जेणेकरून देवाची इच्छा सदैव पाळण्यास मी अधिक तत्पर होईन. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा तिसावा—दारिद्र्यदेवी

बोध: फ्रान्सिस यांच्या जीवनाची आणि कार्याची अनेक आगळीवेगळी वैशिष्ट्ये होती. त्यांपैकी त्यांचे गरिबीवरील प्रेम विशेष उठून दिसते. गरिबीत त्यांना एक नवे स्वातंत्र्य सापडले: केवळ आपल्या देवाशीच नाते जोडून राहण्याचे स्वातंत्र्य. त्यांनी सर्वस्वाचा त्याग केला. एक अंगरखा आणि कमरेला बांधायची एक दोरी यांखेरीज त्यांनी स्वतःच्या मालकीचे काहीही ठेवले नाही. ते अन्न मागून खात आणि जे काही जास्त मिळे ते सर्व गरिबांना देत. अशा रीतीने फ्रान्सिस यांनी ‘गरिबीदेवी’शी जणू विवाहच केला, असे म्हणता येईल.

फ्रान्सिस यांच्या गरिबीवरील प्रेमाचे सर्वांत प्रेरणादायी चित्रण ‘फ्रान्सिस आणि त्यांची गरिबीदेवी’ या छोट्या रूपककथेत आढळते. तिचा लेखक कोण हे माहीत नाही, पण फ्रान्सिस यांच्या मृत्यूनंतर अवघ्या काही वर्षांतच ती लिहिली गेली असावी. ही कथा निःसंशयपणे पवित्र आत्म्याचे कार्य होती.

कथेच्या सुरुवातीला फ्रान्सिस आणि त्यांचे काही बंधू ‘गरिबीदेवी’च्या शोधात गावोगावी फिरत असतात. या कथेत गरिबीला एका व्यक्तीचे रूप दिले आहे. छळ, लोभ, आळस आणि विवेक यांनाही तसेच व्यक्तिरूप दिले आहे. गरिबीदेवी एका उंच पर्वतावर राहते, असे कळल्यावर फ्रान्सिस आणि त्यांचे सोबती अलौकिक उत्साहाने आणि वेगाने तो पर्वत चढतात. गरिबीदेवीची भेट झाल्यावर त्यांच्यात दीर्घ संवाद होतो. आपण सुरुवातीला एदेनच्या बागेत होतो आणि आदामाने स्वार्थी सुखांच्या मागे लागून केलेल्या पापामुळे आपल्याला तिथून कसे हाकलले गेले, हे ती सांगते. ख्रिस्ताने गरिबी स्वीकारली तेव्हा आपण पुन्हा पृथ्वीवर आलो, असे सांगून ती स्वतःची ओळख येशूची सर्वांत जिवलग सोबती अशी करून देते. येशूने स्वर्गाचे वैभव सोडून गरिबीत अवतरण केले. त्याने एका गरीब कुमारीच्या उदरी प्रवेश केला; तिने त्याला गोठ्यातील गव्हाणीत ठेवले. पृथ्वीवरील संपूर्ण जीवनात गरिबीदेवी ख्रिस्ताच्या अगदी जवळ होती. त्याच्याजवळचे सर्व ऐहिक हिरावून घेतले गेले आणि तो नग्न अवस्थेत क्रुसावर लटकत होता, तेव्हा तर ती त्याच्या विशेष जवळ होती. तो गरिबीदेवीसाठी सर्वांत पवित्र क्षण होता. त्यानंतर येशूचे प्रेषित त्याचे तारणकार्य पुढे नेत असताना ती त्यांच्या जवळ राहिली.

मग गरिबीदेवी फ्रान्सिस आणि त्यांच्या बंधूंना सांगते की शतकानुशतके अनेक भिक्षुव्रती आणि एकांतवासी साधक तिच्यासोबत राहिले, पण अखेरीस त्यांनी तिला सोडून लोभ, आळस आणि विवेक यांची संगत धरली. हे ऐकल्यावर फ्रान्सिस अत्यानंदाने तिला विनवतात की तिने त्यांच्या आणि त्यांच्या बंधूंच्या विवाहभोजनाला यावे, जेणेकरून ते आयुष्यभरासाठी तिच्याशी विवाहबद्ध होऊ शकतील. ती होकार देते. ती त्यांच्या साध्या घरी येते, तेव्हा ते तिला आपले साधे अन्न देतात: थोडी भाकर आणि पाणी. त्यांना कशाचीही आसक्ती नाही, हे पाहून तिला अतिशय आनंद होतो. कारण आता आपल्याला नवे घर सापडले आहे आणि यापुढे पर्वतांवर भटकावे लागणार नाही, हे तिला कळते.

गरिबीदेवीशी विवाहबद्ध झाल्यावर फ्रान्सिस यांना जाणवले की जगाच्या प्रत्येक पोकळ प्रलोभनातून ते मुक्त झाले आहेत. खरा आनंद केवळ देवप्राप्तीत आहे, या जगातील कशातही नाही, हे त्यांना उमगले. सर्व वस्तूंवरील मालकीचा त्याग केल्याने देव केवळ त्यांच्या रोजच्या गरजा भागवेल असे नाही, तर त्यांना खरे आध्यात्मिक धनही विपुल प्रमाणात देईल, असा त्यांचा विश्वास होता.

चिंतन: जीवनात आपण अनेक गोष्टींना व्यक्तीचे रूप देतो. या जगातील संपत्ती आणि तिच्यातून मिळणारे क्षणिक समाधान यांतच आपल्याला हवी असलेली, किंबहुना आवश्यक वाटणारी, तृप्ती मिळेल असे आपण मानतो. संत फ्रान्सिस यांच्याप्रमाणे आपणही या प्रलोभनांना ठामपणे विरोध केला पाहिजे आणि अधिक खोल, शाश्वत आध्यात्मिक सत्यांचा शोध घेतला पाहिजे. ज्या आध्यात्मिक धनाची आपल्याला आस आहे, ते मिळवण्याचा एक गौरवशाली मार्ग म्हणून आपण गरिबीकडे पाहिले पाहिजे. तुम्हाला हे उमगते का?

गरिबीचा स्वेच्छेने स्वीकार करणे म्हणजे सत्याचाच स्वेच्छेने स्वीकार करणे. देवाकडून मिळणारे आध्यात्मिक धन जगातील सर्व संपत्तीपेक्षा अनंतपटीने श्रेष्ठ आहे, ही जाणीव आपल्या आचरणात उतरवणे म्हणजे गरिबीचा स्वीकार. या सत्यावर विश्वास ठेवणे कठीण आहे; ते आनंदाने स्वीकारणे त्याहूनही कठीण आहे.

संत फ्रान्सिस आणि त्यांच्या सोबत्यांनी जसे प्रत्यक्ष दारिद्र्य स्वीकारले, तसे दारिद्र्य स्वीकारण्याचे पाचारण फार थोड्या लोकांना मिळते. तरीही, त्यांच्याइतकेच गहन आध्यात्मिक दारिद्र्य प्राप्त करण्याचा प्रयत्न आपण सर्वांनी केला पाहिजे. पहिले धन्यवचन आठवा: “जे आत्म्याने गरीब आहेत ते धन्य, कारण स्वर्गाचे राज्य त्यांचे आहे” (मत्तय 5:3). येशूची ही शिकवण सुरुवातीला आज्ञेच्या रूपात नव्हे, तर आशीर्वादाच्या रूपात येते. दुसऱ्या शब्दांत, आत्म्याचे दारिद्र्य स्वीकारण्याचे उदात्त पाचारण ज्याला उमगते आणि जो ते मनापासून स्वीकारतो, तो किती धन्य! या जगात राहूनही जगातील वस्तूंच्या आसक्तीपासून जो पूर्णपणे मुक्त आहे, तो किती धन्य! या जगातील क्षणिक सुखांच्या ओढीतून जो इतका मुक्त झाला आहे की त्याचे मन केवळ स्वर्गराज्याच्या कृपेच्या आध्यात्मिक संपदेलाच जडू शकते, तो किती धन्य!

आज भौतिक संपत्तीकडे पाहण्याचा तुमचा स्वतःचा दृष्टिकोन कसा आहे, यावर चिंतन करा. या जगातील क्षणभंगुर गोष्टी मिळवण्याची तुम्हाला इच्छा आहे का? या जगातील वस्तू आपल्या मालकीच्या असणे हे पाप असेलच असे नाही; पण त्यांच्याशी आसक्त होऊन जगणे हे पाप आहे. हे उमगण्यासाठी, देवाला जी अत्यंत गहन आध्यात्मिक सत्ये उलगडून दाखवायची आहेत, ती स्वीकारण्यास आपले अंतःकरण पूर्णपणे खुले असावे लागते. पहिले धन्यवचन स्वीकारण्यास तुमचे मन किती खुले आहे आणि या जगातील क्षणभंगुर सुखांची आसक्ती पूर्णपणे सोडण्यास तुम्ही किती तयार आहात, यावर चिंतन करा. विश्वास ठेवा की ही अंतःकरणातील अनासक्ती म्हणजे नुकसान नव्हे; उलट, त्यातून कितीतरी अधिक मोलाचे काहीतरी मिळते. जो आशीर्वाद तुमच्याजवळ सदैव राहील, तो शोधा. मग हे जग देऊ शकेल अशा कोणत्याही गोष्टीपेक्षा अधिक मोलाची संपदा तुम्हाला सापडेल.

हे संत फ्रान्सिस, दारिद्र्यदेवीने दिलेली खरी आध्यात्मिक संपदा तुम्हाला गवसली होती, म्हणून तुम्ही तिचा ध्यास घेतला. या जगातील गोष्टी चांगल्या आहेत आणि त्या देवाच्या देणग्या आहेत, हे तुम्ही चांगले जाणले होते. पण देवाने दिलेल्या गोष्टींना मन जडणे आणि स्वतः देवालाच मन जडणे यात फरक आहे, हेही तुम्हाला उमगले होते. तुमच्या अंतःकरणातील अनासक्तीचे अनुकरण करून आत्म्याच्या दारिद्र्यातील महान शहाणपण मला उमगावे, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. माझ्या अंतःकरणात साधेपणाची आणि दारिद्र्याची ओढ जागवा, जेणेकरून मलाही शाश्वत संपदा लाभेल. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा एकतिसावा—सारी सृष्टी देवाची स्तुती करते

बोध: एके दिवशी फ्रान्सिस आणि त्यांचे बंधू प्रवासाला निघाले असताना त्यांना दूरवर पक्ष्यांचा एक थवा दिसला. पक्ष्यांना पाहून फ्रान्सिस यांना इतका आनंद झाला की ते धावतच त्यांच्याजवळ गेले. ते जवळ आले, तरी पक्षी उडून गेले नाहीत; उलट ते उत्सुकतेने आणि शांतपणे फ्रान्सिस यांच्याकडे पाहत राहिले. मग फ्रान्सिस त्यांच्याशी देवाची स्तुती करण्याविषयी बोलले. ते म्हणाले, “माझ्या पक्षीबंधूंनो, तुम्ही आपल्या निर्माणकर्त्याची भरभरून स्तुती करा आणि त्याच्यावर सदैव प्रेम करा. त्याने तुम्हाला अंग झाकण्यासाठी पिसे, उडण्यासाठी पंख आणि तुम्हाला आवश्यक असलेले इतर सर्व काही दिले. देवाने आपल्या सृष्टीतील जीवांमध्ये तुम्हाला मानाचे स्थान दिले आणि निर्मळ हवेत तुम्हाला घर दिले. तुम्ही पेरत नाही, कापणीही करत नाही; तरी तुम्हाला कशाचीही चिंता करावी न लागता तो तुमचे रक्षण करतो आणि तुमचा सांभाळ करतो” (चेलानो, पहिले चरित्र #58). हे ऐकून पक्ष्यांनी माना लांब केल्या, चोची उघडल्या आणि फ्रान्सिस त्यांच्या जवळून जात असताना ते त्यांच्याकडे टक लावून पाहत राहिले. फ्रान्सिस यांनी त्यांना स्पर्श केला, आशीर्वाद दिला आणि उडून जाण्याची परवानगी दिली.

देवाच्या सृष्टीतील जीवांशी फ्रान्सिस यांचा असाच संवाद घडल्याचे आणखी अनेक प्रसंग सांगितले जातात. फ्रान्सिस यांचे बोलणे ऐकण्यासाठी मासे पाण्याबाहेर डोकी काढत. ससे त्यांच्याकडे धावत येत आणि उडी मारून त्यांच्या मांडीवर बसत. कोकरे त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे वागत आणि देवाची स्तुती करत. लांडगे मवाळ होत आणि त्यांनी प्रेमाने सांगितलेले ऐकत. एवढेच नव्हे, तर एका नाकतोड्यानेही देवाची स्तुती गायली, तेव्हा देवाच्या या पवित्र सेवकाला फार आनंद झाला.

प्रत्येक गोष्टीत देवाची स्तुती करावी आणि त्याचा गौरव करावा, यासाठी फ्रान्सिस मनापासून झटत. त्यांच्या स्तुतीचा परिणाम देवाने निर्माण केलेल्या जीवांवरही होत असे. फ्रान्सिस यांच्या अंतःकरणातून सतत ओसंडून वाहणाऱ्या आनंदात आणि स्तुतीत सारी सृष्टी सहभागी होत आहे, असे भासत असे. अशा रीतीने देवाच्या या सेवकाच्या पवित्रतेमुळे पतित जगाच्या सर्व अंगांत सुव्यवस्था आणि सुसंवाद पुन्हा प्रस्थापित होण्यास मदत झाली.

आयुष्याच्या उत्तरार्धात फ्रान्सिस यांनी “सूर्यबंधूचे स्तुतिगीत” नावाचे एक सुंदर स्तोत्र रचले. त्या स्तुतिगीतात त्यांनी देवाची स्तुती केली, त्याचा गौरव केला आणि विश्वातील घटकही देवाची स्तुती करतात व त्याचा गौरव करतात, हे सत्य मान्य केले. त्यांनी त्यांना सूर्यबंधू, चंद्रभगिनी व तारे, वारा व वायूबंधू, जलभगिनी, अग्निबंधू, पृथ्वीभगिनी आणि मृत्यूभगिनी असे संबोधले. देवाच्या सृष्टीतील हे घटक आपल्या स्वभावानेच देवाचे सौंदर्य आणि वैभव प्रकट करत होते आणि आपल्या केवळ अस्तित्वानेच देवाचा गौरव करत होते. अशा प्रकारे, सर्व गोष्टींनी देवाच्या गौरवात सहभागी व्हावे, या इच्छेतून फ्रान्सिस यांना अखिल सृष्टीविषयी आपुलकी वाटत होती.

चिंतन: देवाच्या सृष्टीकडे पाहता तेव्हा तुम्हाला काय दिसते? संत फ्रान्सिस यांना सृष्टीत तिच्या निर्माणकर्त्याचे केवळ प्रतिबिंबच दिसत नव्हते, तर सृष्टीतून देवाचा गौरवही प्रकट होतो, असे त्यांना दिसत होते. संत फ्रान्सिस स्वतःही देवाची निर्मिती असल्यामुळे देवाने निर्माण केलेल्या सर्वांकडे ते आपले बंधू आणि भगिनी म्हणून पाहत. देवाची स्तुती करणे आणि त्याचा गौरव करणे, हे जसे आपल्या जीवनाचे ध्येय आहे, तसेच ते ध्येय साधण्यात सहभागी होण्यासाठी देवाने त्या सर्वांनाही निर्माण केले आहे, असा त्यांचा विश्वास होता.

विशेष म्हणजे, संत फ्रान्सिस यांनी आपले ‘बंधू सूर्याचे स्तोत्र’ बहुधा अशा काळात रचले, जेव्हा त्यांची दृष्टी जवळजवळ गेली होती आणि सूर्याचे तेज त्यांच्या डोळ्यांना सहन होत नव्हते. तरीही, देवाने जगाला खरा प्रकाश दिला, त्याप्रमाणे जगाला उजेड देणाऱ्या सूर्याचे सौंदर्य संत फ्रान्सिस यांना उमगले. त्यांनी चंद्र आणि ताऱ्यांच्या सौंदर्याचे, तसेच वारा, पाणी, अग्नी आणि पृथ्वी यांतून दिसणाऱ्या देवाच्या पालनपोषणाचे चिंतन केले. आजारांत आणि संकटांतही त्यांना आशीर्वाद दिसला. कोणालाही टाळता येत नाही अशा देहाच्या मृत्यूलाही त्यांनी आपली बहीण मानले आणि त्यातही आशीर्वाद पाहिला. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, देवाने अमर आत्मा निर्माण केला ही सर्वांत मौल्यवान देणगी आहे आणि मर्त्य पाप हे सर्वांत मोठे अनिष्ट आहे, हे त्यांनी ओळखले.

विवेकबुद्धी नसलेल्या प्राण्यांसह निसर्गातील घटकांवर आज्ञा चालवण्याचा अधिकार संत फ्रान्सिस यांना अनेकदा देण्यात आला होता, याच्या स्पष्ट नोंदी आहेत. यातून मिळणारा बोध आपण घ्यावा. देव अखिल सृष्टीचा स्वामी आहे. जे त्याच्याशी पूर्ण एकरूपतेने जगतात, त्यांना सृष्टीवरील त्याच्या सामर्थ्यात वाटा मिळतो. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, या जीवनात आपण परिपूर्णतेला पोहोचलो, तर देवाच्या सर्वोत्तम निर्मितीवर, म्हणजेच आपल्या स्वतःच्या आत्म्यावर, आपल्याला पूर्ण प्रभुत्व मिळेल. असे घडले, तर जगातील सर्व विवेकबुद्धीहीन प्राण्यांनी एकमुखाने देवाची स्तुती केली असती, त्यापेक्षाही कितीतरी अधिक देवाचा गौरव होईल.

आज आपल्या आत्म्याचे चिंतन करा. तो देवाच्या सुंदर सृष्टीचा मुकुटमणी आहे. आपल्या आत्म्यात देवाचे प्रतिबिंब पाहा आणि आपल्या अस्तित्वाचा मूळ हेतू शोधण्याचा प्रयत्न करा. सदैव आणि प्रत्येक परिस्थितीत देवाची स्तुती व गौरव करण्याची आज्ञा आपल्या आत्म्याला द्या. आजारपणात आणि अशक्तपणात, सुखात आणि दुःखात, सकाळी आणि संध्याकाळी, तसेच दिवसभरातील प्रत्येक कृतीतून देवाची स्तुती करा. तुमच्यापासून सुरुवात होऊन अखिल सृष्टी देवाची स्तुती व गौरव करो.

हे संत फ्रान्सिस, देवाने निर्माण केलेली प्रत्येक गोष्ट आपल्या निर्मात्याची स्तुती करावी, याच एकमेव उद्देशाने निर्माण केली आहे, हे गहन सत्य तुम्हाला उमगले. देवाच्या विशेष कृपेने तुम्हाला सृष्टीच्या कारभारात वाटा मिळाला आणि तिने आपले कार्य पूर्ण करावे अशी आज्ञा तुम्ही तिला दिलीत. कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा आणि माझ्या निर्मात्याची स्तुती व गौरव करण्याची आज्ञा मला प्रेमाने द्या, जेणेकरून माझ्या जीवनात देवाची इच्छा पूर्ण होईल. आकाशातील पक्षी आणि समुद्रातील मासे यांच्यापेक्षाही अधिक तत्परतेने आणि सहजतेने मी तुमची आज्ञा पाळावी आणि माझे संपूर्ण जीवन देवाच्या गौरवासाठी अर्पण करावे. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा बत्तिसावा—प्रार्थना

बोध: शरीराला अन्न जितके आवश्यक आहे, तितकीच आत्म्याला प्रार्थना आवश्यक आहे, असे फ्रान्सिस मानत. अखंड आणि गहन प्रार्थनेशिवाय त्यांना जगणे शक्य नव्हते. आपल्या प्रार्थनेत ते प्रत्येक गोष्टीसाठी निरंतर देवाची स्तुती करत. त्यांनी सोसलेल्या प्रत्येक दुःखासाठी ते देवाची स्तुती करत. भेटलेल्या लोकांच्या मनपरिवर्तनासाठी ते देवाची स्तुती करत. सृष्टीच्या देणगीबद्दल, गरीब कुष्ठरोग्यांसाठी, आपल्या बंधूंसाठी आणि विशेषतः परमपवित्र युखरिस्तासाठी ते देवाची स्तुती करत.

फ्रान्सिस यांच्या काळानंतर सुमारे तीनशे वर्षांनी, क्रूसाचे संत योहान आणि आविलाच्या संत तेरेसा यांनी प्रार्थनेच्या गूढ जीवनावर काही सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ लिहिले. त्या ग्रंथांत त्यांनी भावसमाधी, दर्शने, देहभान हरपून जाण्याचे अनुभव, चिंतन आणि देवाशी आध्यात्मिक विवाहापर्यंत नेणारी दैवी एकरूपता यांच्या विविध रूपांचे वर्णन केले. फ्रान्सिस यांच्या जीवनातील प्रसंग वाचले की हे निःसंशयपणे स्पष्ट होते की त्यांची प्रार्थना या जीवनात साधता येणाऱ्या प्रार्थनेच्या सर्वोच्च प्रकारांपैकी एक होती.

कधीकधी फ्रान्सिस इतक्या गाढ समाधीत जात की त्यातून त्यांना कोणीही जागे करू शकत नसे. जणू त्यांनी आपला देह सोडला होता आणि देवाच्या सान्निध्यात पूर्णपणे लीन झालेल्या त्यांच्या आत्म्याशी त्या निष्प्राण देहाचा आता काहीही संपर्क उरला नव्हता. इतर वेळी ते जमिनीवरून वर उचलले गेलेले दिसत. त्यांच्यातून प्रकाश झळकत असे, त्यांच्या मुखमुद्रेचे रूप पालटत असे आणि ते जणू दुसऱ्याच जगात असत.

दररोज ठरलेल्या वेळी चर्चच्या प्रहरप्रार्थना गाण्याचा नियम फ्रान्सिस विशेष निष्ठेने पाळत. ते अत्यंत प्रेमाने आणि भक्तिभावाने स्तोत्रे गात. शक्य तितक्या वेळा ते पवित्र मिस्साला उपस्थित राहत. आपल्या धन्य मातेवर त्यांची गाढ भक्ती होती आणि ख्रिस्ताच्या दुःखसहनाचे चिंतन ते विशेष भक्तिभावाने करत.

आपली प्रार्थना म्हणजे जणू केवळ आपल्या आणि आपल्या प्रभूमधला पवित्र संवाद आहे, अशा भावनेने फ्रान्सिस अनेकदा त्या प्रार्थनेची चांगली फळे इतरांपासून लपवण्याचा प्रयत्न करत. तरीही, त्यांच्या रोजच्या प्रार्थनेने त्यांच्यात घडवलेले परिवर्तन लपून राहू शकले नाही. देवाशी त्यांची असलेली एकरूपता त्यांना भेटणाऱ्या प्रत्येकाला जाणवत असे. त्यातून इतरांना आपल्या प्रार्थनेच्या जीवनात सतत प्रेरणा आणि प्रोत्साहन मिळत असे.

फ्रान्सिस सतत देवाची स्तुती करीत असे, आणि पवित्र खेदाने प्रार्थनाही करीत असे. स्वतःची आणि इतरांची पापे तो नेहमी अश्रू ढाळत, अंतःकरणापासून कबूल करीत असे. स्वतःवर आणि सर्वांवर दया करण्याची तो देवाकडे नेहमी विनवणी करीत असे; त्याच वेळी तो सर्व गोष्टींत देवाची स्तुती व गौरव करीत असे. त्याच्या प्रार्थनेची खोली त्याला नेहमी याच दृढ खात्रीकडे नेत असे: देव सर्वांपेक्षा गौरवशाली आहे आणि आपण तर देवाच्या दयेची गरज असलेले एक दीन पापी आहोत.

चिंतन: तुम्ही प्रार्थना कशी करता? किती वेळा प्रार्थना करता? बऱ्याचदा प्रार्थना करताना आपण आपल्या काही वैयक्तिक विनंत्या देवापुढे मांडतो आणि जसे मागितले तसे तो आपल्याला देईल अशी आशा करतो. पण ही खरी प्रार्थना आहे का?

खऱ्या प्रार्थनेची सुरुवात नेहमी देव जो आहे त्याबद्दल आणि त्याची इच्छा परिपूर्ण आहे याबद्दल त्याची स्तुती व गौरव करण्याने होते. खऱ्या प्रार्थनेत आपले जीवन देवाला आणि त्याच्या इच्छेला समर्पित करणेही नेहमीच अभिप्रेत असते. देवाशी एकरूप होणे हेच प्रार्थनेचे ध्येय आहे. देवाच्या जीवनात पूर्णपणे सहभागी होता यावे म्हणून त्याच्याशी एकरूप होण्याचे आपल्याला पाचारण आहे.

संत फ्रान्सिसची प्रार्थना इतकी गहन, इतकी उत्कट आणि त्याचे संपूर्ण अस्तित्व व्यापून टाकणारी होती की भावसमाधीत त्याचा आत्मा अनेकदा देहाच्या पलीकडे जात असे. असा अनुभव तुम्हाला अपरिचित वाटला, तरी देवाशी इतके गाढ ऐक्य साधणे हेच आपल्या प्रार्थनामय जीवनाचे ध्येय झाले पाहिजे. आपण देवाशी इतके गाढ एकरूप होण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे की आपला आत्मा स्वतः देवामध्ये पूर्णपणे तल्लीन होईल.

संत फ्रान्सिसच्या प्रार्थनेत जी खोली होती, ती तुम्हालाही हवी असेल, तर त्याच्याप्रमाणे देवाची स्तुती करा. तुम्ही आजारी असाल, तर तो आजार स्वीकारून धीराने सहन करा आणि देवाच्या स्तुतीसाठी व गौरवासाठी ते दुःख त्याला अर्पण करा. कोणी तुमच्यावर अन्याय केला, तुमचा छळ झाला किंवा तुम्हाला इतर कोणत्याही प्रकारच्या अडचणींना तोंड द्यावे लागले, तर या गोष्टी देवाकडे जाण्याच्या मार्गातील अडथळे आहेत असे समजू नका. उलट, त्या प्रेमाने सहन केल्यास देवाशी अधिक गाढ ऐक्य साधण्याचे ते एक गौरवशाली साधन ठरू शकतात, असे माना.

नेहमी आणि सर्व गोष्टींसाठी देवाची स्तुती व गौरव करायला शिकत असताना, स्वतःला केवळ त्याच्याच इच्छेला पूर्णपणे सोपवण्याचा प्रयत्न करा. अनेकदा आपली प्रार्थना स्वार्थी ठरते, कारण देवाची इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून नव्हे, तर आपली इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून आपण प्रार्थना करतो. असे करून कधीच साधणार नाही. प्रार्थना करताना आपण नेहमी देवाची इच्छा पूर्ण व्हावी, एवढेच मागितले पाहिजे. एखादा मित्र किंवा कुटुंबातील कोणी गरजेत असेल, तर त्या व्यक्तीला विश्वासाने देवाच्या हाती सोपवा. त्या व्यक्तीला कशाची गरज आहे हे देवाला सांगण्याऐवजी, तिच्या जीवनात देवाची इच्छा पूर्ण व्हावी अशी प्रार्थना करा. तुमच्या स्वतःच्या जीवनात काही अडचण आली, तर त्या परिस्थितीतून देवाला जे घडावे असे वाटते, तेच घडावे अशी इच्छा धरा. देवाच्या कृपेने मिळणारे विपुल आशीर्वाद तुम्हाला दिसू लागले, की त्यांसाठी देवाची स्तुती करा. आपण त्याच्या दयेस पात्र नाही हे कबूल करा, तरीही त्या दयेबद्दल त्याचे आभार माना.

आज आपल्या प्रार्थनामय जीवनावर चिंतन करा. ‘प्रार्थनामय जीवन’ हे शब्द तुमच्या जीवनाला लागू पडत नसतील, तर ते बदलण्याचा निश्चय करा. प्रार्थना न करण्यासाठी तुमच्या मनात कोणकोणती कारणे येतात, याचा विचार करा. तुम्ही फार व्यस्त आहात असे वाटत असेल, प्रार्थना कशी करावी हे माहीत नसेल, प्रार्थनेतून काहीच मिळत नाही असे वाटत असेल किंवा प्रार्थना न करण्यासाठी दुसरी काही सबब असेल, तर ती बाजूला सारा. प्रार्थना करण्याचा निश्चय करा. हार मानू नका. पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करा. हळूहळू देव तुमच्या जीवनात अधिक पूर्णपणे प्रवेश करील आणि त्याच्या परिपूर्ण इच्छेशी अधिक गाढपणे एकरूप होण्यास तुम्हाला समर्थ करील.

हे संत फ्रान्सिस, तुमची प्रार्थना गहन होती, अखंड होती आणि जीवन बदलून टाकणारी होती. वारंवार प्रार्थना केल्यानेच प्रार्थना कशी करावी हे तुम्हाला उमगले. प्रार्थनामय जीवन कसे जगावे हे मलाही उमगावे म्हणून कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा. तुमच्या पवित्र उदाहरणाचे अनुसरण करण्यास मला मदत करा, म्हणजे प्रार्थनेची जी फळे तुम्हाला लाभली, त्यांत मलाही वाटा मिळेल. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा तेहतिसावा—देवाच्या वचनाचे ज्ञान

बोध: देव आपले सर्वशक्तिमान सामर्थ्य प्रकट करण्यासाठी दुर्बलांना निवडतो आणि आपले दैवी ज्ञान प्रकट करण्यासाठी नम्र व साध्या लोकांना निवडतो. फ्रान्सिसच्या बाबतीतही असेच घडले.

अनेक प्रसंगी विद्वान धर्मशास्त्रज्ञ फ्रान्सिसशी संवाद साधत असत. फ्रान्सिसने पवित्र शास्त्राचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास फारसा केला नव्हता, तरी देवाने स्वतः त्याला शिकवले आणि देवाचे वचन समजून घेण्याची अशी दृष्टी त्याला दिली, जी त्या विद्वानांच्या आकलनापेक्षा कितीतरी पटींनी श्रेष्ठ होती. शुभवर्तमानांचे चिंतन करताना त्याला आपल्या प्रभूविषयी अशी अंतर्दृष्टी आणि समज लाभली, जी वर्षानुवर्षे परिश्रमपूर्वक अभ्यास करूनही मिळाली नसती. देवाचे वचन त्याच्यासाठी वैयक्तिक आणि वास्तव होते. प्रार्थनेत स्वतः देवच ते वचन त्याच्यापर्यंत पोहोचवत असे.

देवाच्या वचनाविषयी फ्रान्सिसचे ज्ञान केवळ पवित्र शास्त्राच्या ज्ञानापुरते मर्यादित नव्हते. आपल्या सभोवतालच्या लोकांच्या जीवनासाठी देवाची काय इच्छा आहे, हेही त्याला अनेकदा जाणून घेता येत असे. काही जणांना तो स्पष्ट सांगत असे की ते फसवे आहेत आणि सैतानाच्या प्रभावाखाली आहेत. काहींनी पश्चात्ताप करून पापापासून माघार घेतली; तर काही जण आपल्या पापांतच मरण पावले. देव ज्यांचे अंतरंग त्याच्यासमोर उघडे करीत असे, त्यांच्या आत्म्याची स्थिती आणि त्यांच्या मनातील विचार तो जाणू शकत असे. या ज्ञानाच्या आधारे तो त्यांच्यासमोर भविष्यवाणी करीत असे आणि त्यांना देवाकडे परत येण्याचे आवाहन करीत असे.

एकदा फ्रान्सिस आपल्या एका धर्मबंधूबरोबर प्रवास करत होते. वाटचालीने ते फार थकले होते, म्हणून ते एका गाढवावर बसले. त्यांच्या सोबतीच्या धर्मबंधूच्या मनात विचार आला, ‘मी फ्रान्सिसपेक्षा अधिक खानदानी घराण्यातला असूनही मी पायी चालावे आणि त्यांनी गाढवावर बसावे, हे काही योग्य नाही.’ त्याच्या मनात हा विचार येताच देवाने तो फ्रान्सिस यांना प्रकट केला. फ्रान्सिस लगेच गाढवावरून उतरले आणि आपल्या ऐवजी त्या धर्मबंधूने गाढवावर बसावे असा आग्रह धरला. आपल्या मनातला विचार फ्रान्सिस यांना कळला आहे हे समजताच त्या धर्मबंधूला आपल्या विचाराचा फार पश्चात्ताप झाला आणि त्याने नम्रपणे फ्रान्सिस यांची क्षमा मागितली.

आणखी एका प्रसंगी, अत्यंत पापमय जीवन जगलेला एक मनुष्य गंभीर आजारी पडला होता. तो फ्रान्सिस यांच्याकडे आला आणि त्याने त्यांचा आशीर्वाद मागितला. त्याच्या आत्म्याची दयनीय अवस्था जाणून फ्रान्सिस त्याला म्हणाले की ते त्याला आशीर्वाद देतील, पण त्यानंतर त्याने आपले जीवन बदलले नाही तर त्याचा शेवट नरकात होईल. फ्रान्सिस यांनी आशीर्वाद देताच तो मनुष्य बरा झाला आणि त्याने देवाची स्तुती केली. पण कालांतराने तो पुन्हा आपल्या पापी आचरणाकडे वळला. त्याचा दुःखद मृत्यू झाला आणि फ्रान्सिस यांनी आधीच सांगितल्याप्रमाणे त्याच्या आत्म्याला न्याय्य दंड मिळाला.

चिंतन: तुम्हाला खरे ज्ञान लाभावे असे वाटते का? देवाच्या अधिक जवळ जाण्यासाठी इतरांना काय ऐकण्याची गरज आहे, हे तुम्हाला नेहमी कळावे असे वाटते का? ही इच्छा पूर्ण होऊ शकते, पण केवळ वर्षानुवर्षे परिश्रमपूर्वक अभ्यास केल्याने नव्हे. अभ्यासाची मदत होऊ शकते, पण देवाचे ज्ञान ही सर्वप्रथम देवाच्या सान्निध्यात राहणाऱ्यांना त्याने दिलेली देणगी आहे. ज्ञान आणि सल्ला यांचा स्रोत देव आहे, आपण नाही. म्हणून आपल्याला खरे ज्ञान लाभावे आणि इतरांना भरभरून पवित्र सल्ला देता यावा असे वाटत असेल, तर आपण स्वतःला केवळ साधन मानले पाहिजे, स्रोत नव्हे. यासाठी नम्रता आणि देवाला शरण जाण्याची वृत्ती आवश्यक आहे.

संत फ्रान्सिस देवाशी इतके गाढपणे एकरूप झाले होते की वर्षानुवर्षे अभ्यास करूनही ज्या गोष्टी त्यांना कळल्या नसत्या, अशा अनेक गोष्टी देव त्यांना प्रकट करू शकला. त्यांच्या बोलण्यात देवाचे ज्ञान आणि देवाचा अधिकार होता. स्वतः देवच त्यांच्याशी बोलत होता आणि आपले सत्य त्यांना प्रकट करत होता.

ज्ञान, समज, विद्या आणि सल्ला या सर्व पवित्र आत्म्याच्या देणग्या आहेत. या देणग्या प्रत्येकाला द्याव्यात अशी देवाची इच्छा आहे. केवळ त्या देणग्यांच्या मागे लागून त्या आपल्याला कधीच मिळणार नाहीत. देवाचा शोध घेतल्यानेच त्या आपल्याला मिळतील. आणि देवापासून दूर वळलो तर त्या आपण गमावू.

बुद्धीला लाभणाऱ्या या देणग्यांची तुम्हाला आस असेल, तर स्वतः देवाचा शोध घ्या. प्रार्थनेत त्याचे चिंतन करा. तो काय सांगतो ते ऐका. तो जे काही प्रकट करतो त्याचा मनापासून आस्वाद घ्या. तुमच्याशी संवाद साधणाऱ्या त्या देवावर प्रेम करा.

आज देवाच्या मनाचे चिंतन करा. देव स्वतः परिपूर्ण ज्ञान आहे. त्याला सर्वकाही माहीत आहे. सर्व गोष्टी त्याला पूर्णपणे समजतात आणि तो सदैव परिपूर्ण सल्लागार आहे. आपल्या गुणांमध्ये सहभागी होण्यासाठी देव तुम्हाला खरोखरच आमंत्रण देत आहे, यावर चिंतन करा. या देणग्यांचा स्रोत असलेल्या देवाचा शोध घेण्याचा निश्चय करा; तो त्या तुम्हाला विपुल प्रमाणात देईल.

हे संत फ्रान्सिस, तुमची बुद्धी तीक्ष्ण होती आणि तुमचे मन स्वर्गातील गूढात गूढ रहस्यांच्या चिंतनात पूर्णपणे मग्न होते. देवाशी तुमची जवळची ओळख होती आणि त्या ओळखीतून तुम्हाला आध्यात्मिक देणग्या विपुल प्रमाणात लाभल्या. मी नेहमी पूर्ण अंतःकरणाने देवाकडे वळावे आणि जो स्वतः ज्ञानस्वरूप आहे त्याचा शोध घ्यावा, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. मी असा शोध घेत असताना देवाच्या आशीर्वादाने माझ्यात प्रत्येक सद्गुण आणि आध्यात्मिक देणगी वाढत जावो, जेणेकरून या जगात मी त्याच्या दैवी ज्ञानाचे अधिक प्रभावी साधन बनू शकेन. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा चौतिसावा—प्रार्थना आणि उपदेश

बोध: आपल्या जीवनातून देवाचा जास्तीत जास्त गौरव व्हावा अशी फ्रान्सिस यांची इच्छा होती. त्या इच्छेतून त्यांच्यापुढे एक पेच उभा राहिला आणि काही काळ त्यांना त्याचे उत्तर सापडत नव्हते. आपल्या जीवनातून देवाचा सर्वाधिक गौरव कसा होईल, याबद्दल त्यांना खात्री नव्हती. म्हणून त्यांनी या प्रश्नावर आपल्या धर्मबंधूंशी चर्चा केली.

आपण स्वतःला पूर्णपणे प्रार्थनामय जीवनाला वाहून घेतल्याने देवाचा अधिक गौरव होईल की सुवार्तेच्या प्रचाराला वाहून घेतल्याने, असा प्रश्न त्यांच्यापुढे होता. प्रार्थनेची देणगी आपल्याला लाभली आहे असे त्यांना वाटत होते, पण चांगला उपदेश करणे आपल्याला मुळीच जमणार नाही असेही त्यांना वाटत होते. प्रार्थनामय जीवनामुळे अनेक कृपा लाभतात, अंतःकरणातील भावभावना शुद्ध होतात, त्रैक्य देवाशी आपले अधिक पूर्णपणे ऐक्य होते आणि प्रत्येक सद्गुण वाढतो, हे त्यांना ठाऊक होते. लोकांमध्ये राहून सुवार्तेचा प्रचार करण्याच्या कार्यमय जीवनात मात्र अनेक प्रलोभने होती. त्यामुळे चित्त विचलित होत असे, आध्यात्मिक आचरणातील शिस्त सैल पडत असे आणि देवाच्या सहवासापेक्षा पापी लोकांशी व्यवहार करण्यात त्यांचा अधिक वेळ जात असे. म्हणून एकांत आणि अखंड प्रार्थनेच्या जीवनाकडे ओढ वाटत असूनही त्यांनी देहधारणेच्या मध्यवर्ती सत्यावर चिंतन केले. मानवापर्यंत सुवार्ता पोहोचवण्यासाठी आणि तिला प्रतिसाद देणाऱ्या सर्वांना तारण देण्यासाठी स्वतः देवाने मानवाकडे उतरून येण्याचे निवडले.

या पेचातून मार्ग काढण्यासाठी त्याने आपल्या दोन धर्मबंधूंना प्रार्थनामय जीवनाला वाहून घेतलेल्या एका पवित्र धर्मबंधूचा, तसेच क्लारा आणि तिच्या धर्मभगिनींचा सल्ला घेण्यासाठी पाठवले. त्यांचा सल्ला घेतल्यावर दोन्हीकडून फ्रान्सिसला निरोप आला की त्याने बाहेर पडून उपदेश करावा, असे त्यांना वाटते. हे ऐकताच फ्रान्सिसने त्यांचा सल्ला हीच देवाची इच्छा आहे असे मानले आणि स्वतःला उपदेशकार्याला वाहून घेतले. कालांतराने चिंतनशील जीवन आणि सक्रिय सेवाकार्य यांना समान वेळ द्यायला तो शिकला.

तो गावोगावी गेला, तेव्हा त्याच्या साध्या आणि नम्र संदेशाने अनेकांच्या हृदयाला स्पर्श केला. कधी तो देवाच्या दयेविषयी हळुवारपणे बोले आणि नम्र अंतःकरणाची माणसे कृतज्ञतेने भरून जात. तर कधी समोरच्या लोकांना त्यांची पापे दाखवून देण्यासाठी आणि त्यांना पश्चात्ताप करून देवाकडे वळण्याचे आवाहन करण्यासाठी आत्म्याची तलवार चालवण्याची प्रेरणा त्याला मिळे. तो प्रभावीपणे, साधेपणाने आणि नम्रतेने बोलत असे; त्याच्या बोलण्यात अशी दृढ खात्री असे, जी केवळ देवाचा आत्माच देऊ शकतो.

त्याच्या उपदेशाबरोबर अनेक चमत्कारही घडले. त्याने चालता न येणाऱ्या अनेकांना बरे केले, दृष्टिहीनांना पुन्हा दृष्टी दिली आणि अनेक दुष्ट आत्म्यांना हाकलून लावले. फ्रान्सिसने स्पर्श केलेल्या वस्तूंना स्पर्श केल्याने किंवा त्याने आशीर्वाद दिलेली भाकर खाल्ल्यानेही अनेक जण बरे झाले. अशा रीतीने देवाने या चमत्कारांद्वारे फ्रान्सिसच्या उपदेशाला दुजोरा दिला आणि अनेकांची अंतःकरणे बदलली. फ्रान्सिस देवाच्या इच्छेचे आज्ञापालन म्हणून आणि स्वतः पोपमहाशयांनी दिलेल्या आज्ञेला प्रतिसाद म्हणून उपदेश करत होता; म्हणूनही देवाने त्याच्या उपदेशकार्याला आशीर्वाद दिला.

चिंतन: कधीकधी जिथे आपल्याला सर्वांत सहज वाटते, तिथेच परतण्याकडे आपला कल असतो. संत फ्रान्सिसला चिंतनशील प्रार्थनामय जीवनात फार सहज वाटत असे आणि त्याच्या अंतःकरणाला त्या जीवनाची ओढ होती. पण त्याला त्याहूनही अधिक ओढ होती ती देवाच्या इच्छेची. म्हणून आपल्या जीवनाविषयी देवाची इच्छा काय आहे हे समजताच, ती पूर्ण करण्यासाठी त्याने सर्व शक्तीनिशी धाव घेतली.

जगातील व्यवहारांपासून दूर राहून अखंड प्रार्थनेत जीवन घालवणे संत फ्रान्सिसला जितके आकर्षक वाटत होते, तितके कदाचित तुम्हाला वाटणार नाही. पण जीवनात अशा काही चांगल्या गोष्टी नक्कीच आहेत, ज्या तुम्हाला इतरांपेक्षा अधिक हव्या असतात. कशात आपल्याला अगदी सहज आणि सुरक्षित वाटते, हे ओळखणे चांगले आहे. कधी देव तुम्हाला तेच करण्यास बोलावेल, तर कधी या सवयीच्या, सुरक्षित चौकटीतून बाहेर पडावे, अशीही त्याची इच्छा असेल, याची खात्री बाळगा.

ज्या कृतीने देवाचा सर्वाधिक गौरव होईल तीच करण्याची इच्छा संत फ्रान्सिसला सर्वांत प्रबळ होती. त्यामुळे उपदेश करणे ही देवाची इच्छा आहे हे ओळखल्यावर, उपदेशाच्या सक्रिय प्रेषितकार्यात उतरायला त्याला अवघड गेले नाही. देवाचा गौरव करणे हीच आपली एकमेव इच्छा असावी, यासाठी आपणही प्रयत्न केला पाहिजे. मग आपण त्याचा गौरव कसा करावा, अशी देवाची इच्छा आहे हे समजल्यावर, आपल्या आत्म्याची सारी शक्ती लावून आपण त्या दिशेने धाव घेऊ.

आपल्या जीवनाविषयी देवाची इच्छा काय आहे हे आपण ओळखतो, तेव्हा ती पूर्ण करण्यासाठी काही गोष्टी सुरुवातीला आपल्याला कठीण वाटू शकतात. अशा वेळी देव अनेकदा आपल्या आज्ञापालनाची चांगली फळे आपल्याला दाखवून त्याला दुजोरा देतो. संत फ्रान्सिसला हा दुजोरा अनेकांच्या मनपरिवर्तनातून, चमत्कारांतून आणि स्वर्गातून मिळालेल्या इतर चिन्हांतून मिळाला. आपल्याला प्रकट झालेली देवाची इच्छा आपण स्वीकारतो, तेव्हा आपल्या प्रयत्नांची चांगली फळे आपल्याला दिसतील. त्या फळांमुळे देवाची इच्छा पूर्ण करण्याच्या आपल्या संकल्पाला अधिक दृढ विश्वास मिळाला पाहिजे.

आज यावर चिंतन करा: ज्या गोष्टीसाठी देव तुम्हाला बोलावत आहे असे तुम्हाला जाणवते, ती करण्यासाठी तुम्हाला तुमच्या सवयीच्या चौकटीबाहेर पडावे लागेल का? देवाला तुमच्याकडून जे हवे आहे, ते करण्यापासून भीती, निराशा किंवा शंका यांनी तुम्हाला रोखले आहे का? या अडथळ्यांवर मात करण्याचा निश्चय करा आणि देवाला काय हवे आहे यावरच लक्ष केंद्रित करा. स्वतःला पूर्णपणे देवाच्या हाती सोपवून, त्याच्यावर विश्वास ठेवून असे करा. मग देव तुमच्याद्वारे महान गोष्टी घडवून आणत आहे, हे तुम्हाला दिसेल.

हे संत फ्रान्सिस, आपल्या जीवनात देवाची इच्छा पूर्ण करणे हेच तुमच्यासाठी सर्वांत महत्त्वाचे होते. तुमच्याद्वारे देवाचा अधिक परिपूर्ण रीतीने गौरव व्हावा म्हणून, तुम्हाला जे सर्वांत सोपे आणि आकर्षक वाटत होते तेही सोडून देण्याची तुमची तयारी होती. प्रत्येक भीतीवर आणि असुरक्षिततेच्या भावनेवर मात करून मलाही तुमच्या उदाहरणाचे अनुसरण करता यावे आणि देवाची परिपूर्ण इच्छा पूर्ण करण्यासाठी सर्व शक्तीनिशी धाव घेता यावी, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा पस्तिसावा—ख्रिस्तासाठी हौतात्म्य पत्करण्याची इच्छा

बोध: फ्रान्सिसचे देवावर इतके गाढ प्रेम होते की मुस्लिमांसह सर्वांना देवाची ओळख व्हावी, अशी त्याची इच्छा होती. म्हणून सीरियाला जाऊन मुस्लिमांना उपदेश करण्याची त्याला तीव्र ओढ होती. आपल्या उपदेशामुळे ते ख्रिस्ती विश्वास स्वीकारतील, अशी त्याला आशा होती. अडचण एवढीच होती की मुस्लिमांच्या प्रदेशात प्रवेश केल्यास आपला जीव घेतला जाण्याचा मोठा धोका होता. तरीही ‘अविश्वासूंना’ उपदेश करण्याची फ्रान्सिसची इच्छा इतकी प्रबळ होती की तिचे रूपांतर विश्वासासाठी हौतात्म्य पत्करण्याच्या इच्छेत झाले.

फ्रायर्स मायनर या धर्मसंघाला औपचारिक मान्यता मिळाल्यानंतर अवघ्या काही वर्षांनी, 1212 साली, फ्रान्सिस आपल्या काही धर्मबंधूंसह जहाजाने सीरियाला निघाले. एका भीषण वादळामुळे प्रवासात अडथळा आला आणि त्यांना सीरियाला पोहोचता आले नाही. त्यांनी दुसऱ्या जहाजाने जाण्याचा प्रयत्न केला, पण ते जहाजही सीरियाला पोहोचले नाही. अखेर आजारपणामुळे फ्रान्सिस आणि त्यांचे सहकारी असिसीला परतले.

काही वर्षांनी, 1219 च्या सुमारास, सीरियाला जाण्याची फ्रान्सिस यांची इच्छा पूर्ण झाली. ते युद्धाच्या आघाडीवर धर्मयुद्धातील सैनिकांना जाऊन मिळाले. मग त्यांनी त्या सैनिकांना सांगितले की ते सुवार्ता सांगण्यासाठी मुस्लिमांच्या छावणीत जाणार आहेत. अनेकांनी धोक्याचा इशारा दिला तरी फ्रान्सिस आणि त्यांचे काही सहकारी मुस्लिमांच्या छावणीत गेले. तिथे त्यांना कैद करण्यात आले आणि जबर मारहाण करण्यात आली. आपण तिथे का आला आहात, असे मुस्लिमांनी विचारल्यावर फ्रान्सिस म्हणाले की ते सुलतानाला सुवार्ता सांगण्यासाठी आले आहेत. हे ऐकून सुलतानाला फार कुतूहल वाटले आणि त्याने फ्रान्सिस व त्यांच्या सहकाऱ्यांना आपल्यासमोर आणण्याची आज्ञा दिली. फ्रान्सिस यांच्या धैर्याने सुलतान फार प्रभावित झाला आणि त्याने त्यांना आपल्याशी सुवार्तेविषयी बोलू दिले. सुलतानाने फ्रान्सिस यांना त्यांच्या हेतूपासून परावृत्त करण्याचा आणि अनेक ऐहिक गोष्टींचे आमिष दाखवण्याचा प्रयत्न केला. पण फ्रान्सिस यांनी ते आमिष नाकारले आणि अनेक प्रसंगी नम्रपणे, तरीही निर्भयपणे सुलतानाला आव्हान दिले. त्यामुळे सुलतान त्यांच्यावर आणखी प्रभावित झाला. परंपरेनुसार, येशूच्या जीवनाशी संबंधित पवित्र स्थळांना भेट देता यावी म्हणून सुलतानाने फ्रान्सिस आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना पवित्र भूमीत सुरक्षितपणे जाण्याची मुभा दिली. आजही पवित्र भूमीतील अनेक ख्रिस्ती स्थळांची देखभाल फ्रान्सिस्कन धर्मबंधूंकडे सोपवलेली आहे. इतर परंपरांनुसार, फ्रान्सिस यांच्या प्रार्थनांमुळे आणि त्यांच्या धर्मबंधूंनी पुढे केलेल्या सुवार्तेच्या घोषणेमुळे सुलतानाने अखेरीस ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला.

चिंतन: देव आपल्याला एखादे कार्य करण्यास बोलावत आहे असे तुम्हाला कधी जाणवले आहे का, आणि तरीही ते कार्य करण्याचा तुमचा प्रत्येक प्रयत्न निष्फळ ठरला आहे का? हार मानू नका. तुमच्या अंतःकरणातील इच्छा देवाकडून आली असेल, तर ते कार्य पूर्ण करण्यासाठी देव कदाचित हळूहळू तुमची तयारी करत असेल—तुम्ही ठरवलेल्या वेळी नव्हे, तर देवाने ठरवलेल्या वेळी. सुलतानाला सुवार्ता सांगावी आणि मुस्लिमांनी ख्रिस्ती विश्वास स्वीकारावा, अशी संत फ्रान्सिस यांना तळमळ होती. 1212 साली त्यांनी यासाठी पहिला प्रयत्न केला, पण सात वर्षांनंतरच ही इच्छा प्रत्यक्षात उतरली. यावरून आपल्याला कळते की संत फ्रान्सिस यांच्या मनात ही इच्छा खरोखर देवानेच जागवली होती; मात्र सुरुवातीला त्यांना जी वेळ योग्य वाटली, ती देवाने ठरवलेली वेळ नव्हती.

आपल्यापैकी प्रत्येकाच्या जीवनात देव कधी कधी आपल्याला एखादी कृती करण्याची प्रेरणा देतो, कारण ती आपण लगेच करावी अशी त्याची इच्छा असते. तर कधी तो आपल्यावर अशी एखादी कामगिरी सोपवतो, जी बराच काळ धीर धरल्यानंतरच पूर्ण होऊ शकते. अशा वेळी देव कदाचित आपली इच्छा पुढे पूर्ण व्हावी म्हणून परिस्थिती अनुकूल करत असेल. किंवा आपण तयार व्हावे म्हणून त्याला आधी आपल्या अंतरंगात काही घडवायचे असेल. कारण काहीही असो, देवाने तुमच्या अंतःकरणात एखादी अढळ, पवित्र इच्छा जागवली आहे असे वाटत असेल, तर तिच्याकडे लक्ष द्या. ती इच्छा त्याच्याकडून आली असेल, तर तो आपल्या इच्छेनुसार आणि त्याने ठरवलेल्या वेळी ती फलद्रूप करील.

देवाची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी तुम्ही किती मनापासून बांधील आहात, यावर आज चिंतन करा. तुमच्या जीवनासाठी देवाची काय इच्छा आहे, हे जाणून घेण्याचा तुम्ही प्रयत्न करता का? देव तुमच्या अंतःकरणात काही पवित्र इच्छा जागवत आहे, असे तुम्हाला जाणवते का? अशा इच्छा जाणवत नसतील, तर देवाच्या इच्छेला स्वतःला सोपवत राहा आणि धीराने त्याची वाट पाहा. तुमच्यावर सोपवण्यास त्याच्याकडे एखादे कार्य असेल, तर तुम्ही ते स्वीकारण्यास अधिक तयार झाल्यावर तो ते तुम्हाला दाखवील. एखादी इच्छा तुम्हाला आत्ता जाणवत असेल, पण ती कशी पूर्ण करावी हे समजत नसेल, तर धीर धरा. दिवसेंदिवस ती इच्छा देवासमोर ठेवा. तिला वाढू द्या. ती देवाकडून आली असेल, तर तो ती अधिक प्रबळ करील आणि त्याला योग्य वाटेल त्या वेळी, त्याला योग्य वाटेल त्या रीतीने ती पूर्ण करील.

हे संत फ्रान्सिस, मुस्लिमांना सुवार्ता सांगण्याची इच्छा देवाने तुमच्या अंतःकरणात जागवली. वर्षागणिक ती अधिक प्रबळ होत गेली. देवाने तुम्हाला जे सांगितले, त्याच्याशी तुम्ही निष्ठावान राहिलात आणि चिकाटी सोडली नाहीत. त्यामुळे अखेरीस देवाच्या गौरवासाठी ती इच्छा पूर्ण झाली. देव माझ्याशी जे बोलतो ते मलाही ऐकू यावे आणि तो माझ्या अंतःकरणात जागवणाऱ्या पवित्र इच्छांचा मी स्वीकार करावा, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. देवाची इच्छा पूर्ण करण्याच्या सेवेत मी धीराने आणि दृढतेने टिकून राहावे, जेणेकरून त्याने ठरवलेल्या वेळी आणि त्याने ठरवलेल्या रीतीने ती पूर्ण करण्यास तो मला समर्थ करील. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.


धडा छत्तिसावा—परिपूर्ण आनंद

बोध: फ्रान्सिस यांच्या सुरुवातीच्या अकरा सहकाऱ्यांपैकी बंधू लिओ नव्हते, तरी ते त्यांच्या सर्वांत जवळच्या सहकाऱ्यांपैकी एक होते. 1209 साली पोप इनोसंट तिसरे यांनी या धर्मसंघाला प्रथम मान्यता दिली. त्यानंतर थोड्याच काळात लिओ धर्मसंघात दाखल झाले. धर्मसंघात दाखल झाले तेव्हा लिओ आधीपासूनच धर्मगुरू असावेत. फ्रान्सिस नियमितपणे त्यांच्याकडे पापस्वीकार करत असावेत.

एकदा फ्रान्सिस आणि बंधू लिओ हिवाळ्याच्या कडाक्याच्या थंडीत पायी चालले होते. तेव्हा बंधू लिओंना जवळ बोलावून परिपूर्ण आनंदाचे स्वरूप समजावून सांगावे, अशी प्रेरणा फ्रान्सिस यांना झाली. परिपूर्ण आनंद कशात नाही, हे सांगून त्यांनी सुरुवात केली. आजाऱ्यांना बरे करणे किंवा मृतांनाही पुन्हा जिवंत करणे यांसारखे अनेक चमत्कार एखाद्या धर्मबंधूला करता येत असले, तरी त्यात परिपूर्ण आनंद नाही, असे फ्रान्सिस म्हणाले. एखाद्या धर्मबंधूला सर्व भाषा अवगत असण्यात किंवा पवित्र शास्त्राचे सखोल ज्ञान असण्यातही तो नाही. निसर्गाची रहस्ये जाणण्यात, देवदूताच्या स्वरात बोलण्यात, किंवा ख्रिस्तावर विश्वास न ठेवणाऱ्यांसह अगदी कठोर मनाच्या पाप्याचेही मनपरिवर्तन करण्यात तो नाही.

फ्रान्सिस यांनी परिपूर्ण आनंद कशात नाही हे सांगितल्यावर बंधू लिओ उद्गारले, “फादर, देवाच्या नावाने मी तुम्हाला विनंती करतो, परिपूर्ण आनंद कुठे मिळतो ते मला सांगा.” त्यावर फ्रान्सिस म्हणाले की, प्रत्येक संकट शांतपणे आणि आनंदाने सहन करण्यात, तसेच ख्रिस्तावरील प्रेमापोटी प्रत्येक दुःख मनापासून स्वीकारण्यात परिपूर्ण आनंद मिळतो. अशा रीतीने परिपूर्ण आनंदाचा शोध लागतो.

हे समजावून सांगण्यासाठी फ्रान्सिस यांनी एक उदाहरण दिले. समजा, थंडीत आणि पावसात बराच वेळ चालल्यावर आपण धर्मबंधूंच्या मठात पोहोचलो. दार उघडणाऱ्या बंधूने आपल्याला खोटारडे आणि चोर ठरवून आत घेण्यास नकार दिला आणि शेवटी मारहाण करून हाकलूनही दिले. अशा वेळी ख्रिस्तावरील प्रेमापोटी आपण तो अपमान आणि ते दुःख मनापासून स्वीकारले, तर आपल्याला परिपूर्ण आनंदाचा शोध लागेल.

चिंतन: बहुतेक लोक जीवनातील गोष्टींकडे ज्या नजरेने पाहतात, त्या नजरेने संत फ्रान्सिस पाहत नसत. ते त्यांच्याकडे देवाच्या दृष्टीने पाहत असत. जीवन, सुख आणि परिपूर्ती यांविषयीची गहन सत्ये त्यांना उमगली होती. संत फ्रान्सिस यांच्या दृष्टीने, देवाची इच्छा पूर्णपणे पार पाडणे म्हणजे बहुतेक लोकांच्या आकलनापलीकडची रहस्ये मनापासून स्वीकारणे.

अव्हेर, अपमान, छळ आणि दुःख यांत परिपूर्ण आनंद कसा सापडणार? तो त्या गोष्टींत नव्हताच. ख्रिस्ताने जसे दुःख स्वीकारले, तसे देवावरील प्रेमापोटी ही दुःखे स्वेच्छेने स्वीकारण्यात तो होता. जीवनातील सर्वांत वाईट गोष्टींचे रूपांतर सर्वांत उत्तम गोष्टींत करण्याइतका देव सामर्थ्यवान आहे, हे संत फ्रान्सिस यांना ठाऊक होते. गरिबीचे रूपांतर संपत्तीत झाले, नम्रतेचे हर्षोल्हासात, दुःखाचे आनंदात आणि मृत्यूचे जीवनात झाले.

जीवनात तुम्हाला सर्वांत जास्त आनंद कशामुळे मिळतो? याचे उत्तर घाईने देऊ नका. इंद्रियांना सुखावणाऱ्या किंवा मनाला भावणाऱ्या गोष्टींतच आपल्याला अनेकदा आनंद दिसतो. ख्रिस्ताच्या जीवनाचे पूर्णपणे अनुकरण करण्यातच परिपूर्ण आनंद मिळतो, हे संत फ्रान्सिस यांना उमगले. याचा अर्थ असा की, येशूच्या सर्वश्रेष्ठ कृतीचे—त्याने स्वेच्छेने स्वीकारलेल्या दुःखाचे आणि मृत्यूचे—अनुकरण केल्यानेच ‘परिपूर्ण’ आनंद मिळू शकतो. अव्हेर किंवा दुःख ओढवून घेण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला नाही. पण जेव्हा ते त्यांच्या वाट्याला आले, तेव्हा येशूने आपला क्रूस जसा स्वीकारला, तसे अधिक पूर्णपणे वागण्याची संधी त्यांना त्यांत दिसली.

तुम्ही असे एखादे दुःख सोसत आहात का, जे संपावे असे तुम्हाला वाटते? तुमच्या जीवनातील एखादा क्रूस तुमच्या असमाधानाचे कारण आहे, असे तुम्हाला वाटते का? नकोशी असलेली एखादी गोष्ट तुम्हाला बदलता येत नाही म्हणून तुम्ही उदास, निरुत्साही किंवा संतप्त होता का, किंवा अगदी निराशेच्या गर्तेत जाता का? असे असेल, तर संत फ्रान्सिस यांची या गोष्टींकडे पाहण्याची दृष्टी आत्मसात करण्याचा प्रयत्न करा.

आज तुमच्या जीवनात जी गोष्ट तुम्हाला आनंदाच्या आड येते असे वाटते, तिच्यावर चिंतन करा. मग प्रत्येक परीक्षेकडे अडथळा म्हणून नव्हे, तर परिपूर्ण आनंद मिळवण्याचे साधन म्हणून पाहण्याचा प्रयत्न करा. देवावरील प्रेमापोटी सर्व काही धीराने सहन करून हा नवा आनंद शोधण्याचा प्रयत्न करा. हे कठीण वाटत असेल, तर संत फ्रान्सिस यांनी बंधू लिओ यांच्याशी केलेल्या संवादावर चिंतन करा आणि या परम पवित्र देवभक्ताच्या शहाणपणावर व त्यांना गवसलेल्या सत्यावर विश्वास ठेवण्याचा प्रयत्न करा.

हे संत फ्रान्सिस, जगाला ज्या गोष्टींचा सर्वाधिक तिटकारा आहे, त्यांत तुम्हाला परिपूर्ण आनंद सापडला. तुमच्या जीवनातून देवाचे ज्ञान झळकले आणि जगाचे शहाणपण उलटेपालटे झाले. जीवनातील नाना प्रकारच्या सुखांविषयी माझ्या मनात जो संघर्ष चालला आहे, त्यात माझ्यासाठी प्रार्थना करा. माझ्या प्रभूने जसा क्रूस स्वीकारला, तसा तो स्वीकारण्याचा, तुमच्याप्रमाणेच, मी प्रयत्न करत असताना मला सर्वोच्च सुख आणि परिपूर्ण आनंदाचे वरदान लाभो. हे संत फ्रान्सिस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

अनुक्रमणिका