प्र. स्थायी उपयाजक म्हणजे कोण?
उत्तर: सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, कायमस्वरूपी उपयाजक म्हणजे असा उपयाजक, जो पुढे याजक होणार नाही. ज्या उपयाजकांना पुढे याजकपदाची दीक्षा दिली जाणार आहे, त्यांना संक्रमणकालीन उपयाजक म्हणतात. जशी सर्व बिशपांना प्रथम याजकपदाची दीक्षा दिली जाते, तशीच सर्व याजकांनाही प्रथम उपयाजकपदाची दीक्षा दिली जाते. तरीही सर्व याजकांना बिशपपदाची दीक्षा दिली जात नाही आणि सर्व उपयाजकांनाही याजकपदाची दीक्षा दिली जात नाही. मात्र, चर्चमध्ये उपयाजकाला नेमके कोणत्या सेवेसाठी पाचारण केले जाते, हे समजावून सांगण्यास एवढे उत्तर पुरेसे नाही.
उपयाजक हा दीक्षित धर्मसेवक असतो. देव त्याची निवड करतो आणि चर्च त्याला सेवेसाठी उपयाजकपदाची दीक्षा देते. अशा रीतीने उपयाजक पवित्र सेवापदाच्या संस्कारात सहभागी होतो. उपयाजकपदाचे स्वरूप नीट समजून घेण्यासाठी चर्चच्या इतिहासातील वेगवेगळ्या काळांत होऊन गेलेल्या तीन संत उपयाजकांकडे पाहणे उपयुक्त ठरेल: संत स्तेफन (प्रेषितांचा काळ), संत लॉरेन्स (पहिले सहस्रक) आणि असिसीचे संत फ्रान्सिस (दुसरे सहस्रक / मध्ययुग).
संत स्तेफन हे प्रेषितांनी निवडलेल्या पहिल्या उपयाजकांपैकी एक होते आणि त्यांचे जीवन खऱ्या अर्थाने बायबलमध्ये नोंदलेले आहे. स्तेफन यांच्याविषयी आपण प्रेषितांची कृत्ये या ग्रंथाच्या सहाव्या आणि सातव्या अध्यायांत वाचतो. हे दोनच छोटे अध्याय आहेत, पण त्यांतून स्तेफन कसे होते एवढेच नव्हे, तर चर्चला आपल्या उपयाजकांकडून काय अपेक्षित आहे, हेही दिसते. संत पेत्र आणि इतर प्रेषित एकत्र आले आणि त्यांनी सांगितले की देवाच्या चर्चने विधवा आणि आजारी लोकांना दररोज मदत देण्याची जबाबदारी सांभाळण्यासाठी “ज्यांच्याविषयी लोक चांगले बोलतात आणि जे पवित्र आत्म्याने व विवेकबुद्धीने परिपूर्ण आहेत,” असे सात पुरुष शोधावेत.
‘उपयाजक’ या पदासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मूळ ग्रीक शब्दाचा अर्थ ‘सेवक’ असा आहे. सहाव्या अध्यायावरून दिसते की स्तेफन आणि निवडलेले इतर पुरुष यांनी प्रेषितांच्या सेवेत सहभागी व्हावे, अशी प्रेषितांची इच्छा होती, जेणेकरून प्रेषितांना प्रार्थनेवर आणि देवाच्या वचनाच्या घोषणेवर लक्ष केंद्रित करता येईल. ख्रिस्ताची साक्ष देताना आपले प्राण अर्पण करणारे संत स्तेफन हे पहिले होते. म्हणूनच ते ‘आद्य रक्तसाक्षी’ म्हणून ओळखले जातात.
रोमन धर्मशिक्षणग्रंथात उपयाजकाला “बिशपांचा डोळा” म्हटले आहे. “सदैव बिशपांच्या जवळ राहणे, ते प्रवचन देत असताना त्यांचे रक्षण करणे, दिव्य रहस्यांच्या विधीप्रसंगी तसेच संस्कार देताना बिशपांची व याजकाची सेवा करणे आणि मिस्साबलीत शुभवर्तमानाचे वाचन करणे, हे त्याचे कर्तव्य आहे.” ज्या चर्चमध्ये दोन्ही स्वरूपांत पवित्र प्रभुभोजन घेण्याची परवानगी आहे, तेथे अमूल्य रक्त वाटण्याचे कामही उपयाजक करतो. याशिवाय, धर्मशिक्षणग्रंथात म्हटले आहे की उपयाजक “विश्वासूंना पवित्र रहस्यांकडे लक्ष देण्याची सूचना करतो … आणि चर्चच्या संपत्तीचे वाटप करण्याची तसेच प्रत्येकाच्या उदरनिर्वाहासाठी आवश्यक असलेल्या सर्व गोष्टींची व्यवस्था करण्याची जबाबदारी त्याच्यावर सोपवण्यात आली होती.” रोमन धर्मशिक्षणग्रंथ वाचताना उपयाजकाचे पाचारण काय आहे, हे लक्षात येते. उपयाजक कसा असावा याचा आदर्श संत लॉरेन्स यांनी घालून दिला, यात शंका नाही. ते संत पोप सिक्स्टस द्वितीय यांच्या सात उपयाजकांपैकी एक होते. 6 ऑगस्ट 258 रोजी पोप सिक्स्टस यांना त्यांच्या चार उपयाजकांसह हौतात्म्य आले. लॉरेन्स त्या चौघांपैकी नव्हते. आपले पवित्र पिता सिक्स्टस आता आपल्याला सोडून जाणार, या दुःखाने लॉरेन्स रडले. “आपल्या उपयाजकाला सोडून आपण कुठे जात आहात?” असे त्यांनी सिक्स्टस यांना विचारले. सिक्स्टस म्हणाले, “बाळा, मी तुला सोडून जात नाही. तीन दिवसांनी तू माझ्यामागे येशील.” पवित्र आत्म्याने परिपूर्ण झालेल्या लॉरेन्स यांनी, आपणही ख्रिस्तासाठी प्राण अर्पण करण्यापूर्वी, गरिबांना जेवढे देता येईल तेवढे देण्याचा निश्चय केला. लॉरेन्स काय करत आहेत, हे रोमच्या प्रशासकाला कळले. चर्चकडे मोठी संपत्ती आहे असे त्याला वाटत होते. ती मिळवण्याचा निश्चय करून त्याने लॉरेन्स यांना चौकशीसाठी बोलावून घेतले. चर्चची सर्व संपत्ती आपल्या हवाली करण्याचा आदेश त्याने लॉरेन्स यांना दिला आणि ती गोळा करण्यासाठी त्यांना सोडले. लॉरेन्स यांनी लगेचच चर्चच्या देखरेखीखाली असलेल्या शहरातील सर्व गरिबांना एकत्र केले आणि त्यांना प्रशासकासमोर आणून म्हटले, “हेच चर्चचे खरे धन आहे.” संतापलेल्या प्रशासकाने लॉरेन्स यांना लोखंडी जाळीवर जिवंत जाळण्याचा आदेश दिला. लॉरेन्स यांचे हृदय ख्रिस्ताच्या प्रेमाने इतके भरून गेले होते की ज्वाळांच्या वेदनाही त्यांना जाणवल्या नाहीत. एका क्षणी ते म्हणाले असे सांगितले जाते, “या बाजूने मी भाजून झालो आहे; आता मला उलटे करा.” रोमच्या धर्मपरिवर्तनासाठी केलेली प्रार्थना हे त्यांचे अखेरचे शब्द होते. रोमच्या काही सिनेट सदस्यांना याचा इतका स्पर्श झाला की त्यांनी तिथल्या तिथे ख्रिस्ती विश्वास स्वीकारला आणि लॉरेन्स यांचा देह त्यांच्या कबरीपर्यंत नेला. साठ वर्षांच्या आत संपूर्ण साम्राज्यातील ख्रिस्ती लोकांना उपासनेचे स्वातंत्र्य मिळाले. कालांतराने झालेल्या रोमच्या धर्मपरिवर्तनाचे इतके श्रेय उपयाजक लॉरेन्स यांच्या मध्यस्थीला दिले जाते की आजही आपण 10 ऑगस्ट हा दिवस त्यांचा सण म्हणून साजरा करतो. उपासनाविधीच्या दिनदर्शिकेत सणाचा दर्जा महासणाच्या खालोखाल आहे. आपल्या पाचारणाशी ते ज्या निष्ठेने जगले, ती निष्ठा आजही उपयाजकांसाठी आदर्श आहे.
दुर्दैवाने, 21व्या शतकात संत स्तेफन आणि संत लॉरेन्स यांच्याविषयी फार थोड्या लोकांना माहिती आहे. पण असिसीचे संत फ्रान्सिस यांच्या मृत्यूला जवळजवळ 800 वर्षे लोटली तरी आजही ते लोकांच्या मनाला आणि हृदयाला भुरळ घालतात. फ्रान्सिस हे उपयाजक होते, हे अनेकांना माहीत नाही. त्यांनी अत्यंत गरिबीत जीवन व्यतीत केले, तरी पवित्र होस्तियामध्ये दडलेल्या आपल्या प्रभूसाठी मिस्सामध्ये केवळ सर्वोत्तम पवित्र पात्रे, विधिवस्त्रे आणि वस्त्रे वापरली जावीत, असा त्यांनी ठाम आग्रह धरला, हेही अनेकांना माहीत नाही. फादर थॉम्पसन यांनी संत फ्रान्सिस यांच्या चरित्रात लिहिले आहे: “फ्रान्सिस यांच्या ‘गूढ आध्यात्मिकतेचे’, म्हणजे देवाशी थेट संपर्क साधता येतो या त्यांच्या विश्वासाचे, केंद्र मिस्सा होता; निसर्ग किंवा गरिबांची सेवाही नव्हे.” काही चरित्रकार म्हणतात त्याप्रमाणे मिस्सामध्ये प्रवचन देता यावे म्हणून फ्रान्सिस यांनी उपयाजकपदाची दीक्षा घेतली नव्हती. खरे तर, त्या काळी केवळ बिशप आणि याजकांनाच मिस्सामध्ये प्रवचन देण्याची परवानगी होती. आजही उपयाजकाने मिस्सामध्ये प्रवचन देणे हा अपवाद आहे, नियम नव्हे, हे लक्षात घ्यायला हवे. उपयाजकपद हे सर्वप्रथम आणि मुख्यतः सेवेसाठी आहे, म्हणजेच उपयाजकांना सेवा करण्यासाठी दीक्षा दिली जाते. म्हणूनच फ्रान्सिस यांना उपयाजकपदाचे बोलावणे जाणवले. मिस्साच्या पवित्र रहस्यांकडे श्रद्धावंतांनी लक्ष द्यावे, यासाठी त्यांना आवर्जून सावध करणे गरजेचे आहे, अशी त्यांची दृढ धारणा होती. संत स्तेफन आणि संत लॉरेन्स यांच्या जीवनात जे दिसते, ते फ्रान्सिस यांनी खरोखर आपल्या जीवनात साकारले. फ्रान्सिस यांना देहाने हौतात्म्य पत्करावे लागले नाही, तरी त्यांनी आध्यात्मिक हौतात्म्य सोसले. त्यांच्या शरीरावर उमटलेल्या ख्रिस्ताच्या व्रणचिन्हांतून ते प्रकट झाले.
संत स्तेफन, संत लॉरेन्स आणि संत फ्रान्सिस यांच्या जीवनाची ही छोटीशी झलक आपल्याला काय दाखवते? ख्रिस्त आणि त्याच्या चर्चच्या सेवेसाठी आपले संपूर्ण जीवन अर्पण करणारे, सुज्ञ पुरुष ती आपल्याला दाखवते. या पवित्र सेवेसाठी बोलावणे लाभलेल्या पुरुषांकरिता उपयाजकपद हे कायमस्वरूपी सेवाव्रत म्हणून प्रस्थापित करावे, असे दुसऱ्या व्हॅटिकन परिषदेने आवाहन केले. विवाहित पुरुषांनाही त्यांच्या पत्नींच्या संमतीने उपयाजकपदाची दीक्षा देण्यास परिषदेने परवानगी दिली. काही धर्मप्रांतांत उपयाजकाची सेवा ही त्याने आणि त्याच्या पत्नीने मिळून करायची सेवा म्हणून मांडली जाते; पण ती तशी नाही. काहींच्या मते उपयाजक म्हणजे केवळ जरा अधिक मानाचा वेदीसेवक; पण उपयाजकाची भूमिका तेवढ्यापुरती मर्यादित नाही. उपयाजक होण्यासाठी अर्धवेळ प्रशिक्षण पुरेसे आहे, असे काहींना वाटते; पण ते पुरेसे नाही. वर उल्लेखलेल्या संतांच्या उदाहरणांतून उपयाजकाला कसे असण्याचे बोलावणे आहे, हे आपण समजून घेऊ या: तो बिशपचे डोळे बनून श्रद्धावंतांना पवित्र रहस्यांकडे लक्ष देण्याची जाणीव करून देतो आणि चर्चच्या संपत्तीच्या वाटपावर देखरेख ठेवतो. उपयाजक हे सुज्ञ आणि ख्रिस्तासाठी आपले जीवन अर्पण करण्यास तयार असलेले पुरुष असावेत.
जेपीएल
प्रेषितांची कृत्ये, अध्याय 6
रोमन धर्मशिक्षणग्रंथ: त्रेंत परिषदेचा धर्मशिक्षणग्रंथ (रॉकफर्ड, टॅन बुक्स अँड पब्लिशर्स, 1982) 328–329.
