मराठी

प्र. घटस्फोट, पुनर्विवाह आणि पवित्र कम्युनियन

प्रश्न: चर्चमध्ये माझा विवाह झाला होता. लग्नानंतर 30 वर्षांनी माझा घटस्फोट झाला. त्यानंतर मी ‘जस्टिस ऑफ द पीस’ या नागरी अधिकाऱ्यासमोर पुनर्विवाह केला. माझा पहिला विवाह अवैध असल्याची घोषणा मी चर्चकडून करून घेतलेली नाही. याचा अर्थ मी ही 9 वर्षे पापातच जगत आहे का? मी अजूनही पवित्र कम्युनियन घेत आहे.  कृपया मार्गदर्शन करा. धन्यवाद.

उ. तुमचा प्रश्न अनेक कॅथलिकांना भेडसावतो. अलीकडेच आपल्या चर्चनेही त्यावर गांभीर्याने आणि सविस्तर चर्चा केली आहे. ऑक्टोबर 2015 मध्ये परमपवित्र पोप फ्रान्सिस यांच्या अध्यक्षतेखाली बिशपांची आंतरराष्ट्रीय धर्मसभा भरली होती. त्या सभेत ज्या प्रश्नांवर सविस्तर चर्चा झाली, त्यांपैकी हा एक प्रश्न होता.  

सर्वप्रथम हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की कुटुंबविषयक अलीकडच्या धर्मसभेने हा प्रश्न अतिशय गांभीर्याने घेतला. यावरून दिसते की आपल्या चर्चला तुमची आणि तुमच्या परिस्थितीची मनापासून काळजी आहे. विवाहबंधन अतूट आहे या आपल्या श्रद्धेचा आणि घटस्फोट घेऊन चर्चबाहेर पुन्हा विवाह केलेल्या अनेक कॅथलिकांच्या गुंतागुंतीच्या परिस्थितीचा, या दोन्हींचा विचार करून त्यांना मार्गदर्शन व आधार देण्यासाठी चर्च परिश्रमपूर्वक योजना आखत आहे. तेव्हा पहिली गोष्ट ही की, हा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे आणि आपले चर्च तो गांभीर्याने हाताळत आहे.

हे सांगितल्यावर, ‘विवाहबंधनाची अतूटता’ असे ज्याला आपण म्हणतो, ते आपली श्रद्धा मानते, हे स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, वैध विवाहातून कायमस्वरूपी आध्यात्मिक बंध निर्माण होतो आणि त्यामुळे तो विवाह मोडता येत नाही, असा आपला विश्वास आहे. म्हणूनच, एखाद्या व्यक्तीने वैध विवाह केला, नंतर घटस्फोट घेतला आणि मग नागरी पद्धतीने पुन्हा विवाह केला, तरी आपले चर्च पहिल्याच विवाहाला खरा विवाह मानते.

अर्थात, घटस्फोटानंतर चर्चबाहेर पुन्हा विवाह केलेल्या व्यक्तींसमोर यामुळे काही अडचणी उभ्या राहतात. उदाहरणार्थ, त्यांनी शांतता न्यायाधिकाऱ्यासमोर किंवा दुसऱ्या एखाद्या ख्रिस्ती चर्चमध्ये विवाह केला असेल. यातून अनेकांसमोर महत्त्वाचे प्रश्न उभे राहतात, विशेषतः नव्या नागरी विवाहात एकमेकांशी निष्ठावान राहून अनेक वर्षे संसार केल्यानंतर (तुमच्या बाबतीत नऊ वर्षे). पण देवाने जे बंधन अतूट असे प्रस्थापित केले आहे, असा आपला विश्वास आहे, त्याकडे चर्च दुर्लक्ष करू शकत नाही, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. मग अशा परिस्थितीत काय करावे?

सर्वप्रथम, विवाह अवैध ठरवण्याच्या प्रक्रियेची माहिती घ्यावी, असा मी तुम्हाला आग्रहाने सल्ला देतो. या प्रक्रियेत तुमचा पहिला विवाह वैध होता की नाही, हे तपासण्यासाठी तो चर्चच्या विचारार्थ मांडला जातो. हा कॅथलिक पद्धतीचा घटस्फोट नाही. उलट, विवाहबंधनासाठी अत्यावश्यक असलेली एखादी गोष्ट सुरुवातीपासूनच उणी होती का आणि त्यामुळे मुळात वैध विवाह झालाच नव्हता का, हे प्रामाणिकपणे तपासण्याची ही प्रक्रिया आहे. अनेकदा घटस्फोट झाल्यावर असे लक्षात येते की सुरुवातीपासूनच खरोखर काहीतरी उणे होते. म्हणून कृपया आपल्या धर्मग्रामाच्या याजकासोबत ही प्रक्रिया नीट समजून घ्या. विवाह अवैध ठरवण्याचा मार्ग तुमच्या बाबतीत योग्य नसला, तरी त्या पर्यायाचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे.

पवित्र कम्युनियन घेण्यासाठी पुढे यावे का, या तुमच्या प्रश्नाबद्दल बरेच काही सांगण्यासारखे आहे. सर्वप्रथम, सर्वसाधारण नियमानुसार, चर्चबाहेर विवाह केलेल्या व्यक्तीने पवित्र कम्युनियन घेण्याचे टाळावे. तरीही तुम्ही चर्चमध्ये यावे, प्रार्थना करावी आणि श्रद्धेत वाढत राहावे, असे मी तुम्हाला आग्रहाने सांगतो. मात्र सध्या पवित्र कम्युनियन न घेणेच योग्य ठरेल. पण चर्चा इथे संपत नाही, म्हणून पुढे वाचा. मी आधी म्हटल्याप्रमाणे, ऑक्टोबर 2015 मधील कुटुंबविषयक धर्मसभेने हा प्रश्न अतिशय सविस्तरपणे आणि थेट हाताळला. तुमच्यासारख्या परिस्थितीत असलेल्या व्यक्तींवर आपल्या चर्चने प्रेम केले पाहिजे आणि त्यांचे खुल्या मनाने स्वागत केले पाहिजे, हे धर्मसभेने स्पष्ट केले. म्हणून तुम्ही चर्चमध्ये येणे, आपली श्रद्धा आचरणात आणणे आणि देवावरील प्रेमात वाढत राहणे महत्त्वाचे आहे.

पवित्र कम्युनियनच्या बाबतीत, आपल्या धर्मग्रामाच्या याजकाची किंवा तुमचा विश्वास असलेल्या दुसऱ्या एखाद्या याजकाची भेट ठरवून, त्यांच्यासोबत निवांत बसून तुमच्या संपूर्ण परिस्थितीविषयी बोलणे हा सर्वांत चांगला मार्ग आहे. तुमच्या पहिल्या विवाहात काय घडले आणि तुमचा सध्याचा नागरी विवाह यांबद्दल बोलणे महत्त्वाचे आहे. याजक तुमची परिस्थिती सहानुभूतीने समजून घेतील आणि देवाला तुमच्याकडून काय अपेक्षित आहे, हे ओळखण्यास मदत करतील, अशी आशा आहे. पुन्हा सांगतो, विवाह अवैध ठरवण्याच्या प्रक्रियेचा विचार करणे फार महत्त्वाचे आहे. मात्र, ही प्रक्रिया न करताही ‘अंतःकरणाच्या क्षेत्रात’ मार्ग शोधण्याचा उल्लेख धर्मसभेने केला आहे. याचा नेमका अर्थ स्पष्ट नसला, तरी तुमचा सध्याचा नागरी विवाह आणि पूर्वीचा घटस्फोट यांच्याशी संबंधित अनेक गुंतागुंतीच्या बाबी लक्षात घेऊन, याजकाला तुमच्यासोबत प्रार्थनापूर्वक देवाची इच्छा ओळखण्याचा मार्ग खुला राहतो. शेवटी, देवाची इच्छा शोधणे हेच ध्येय असले पाहिजे, आणि त्यासाठी आपल्या धर्मग्रामाच्या याजकाच्या सहकार्याने प्रयत्न केले पाहिजेत.

आता तुमच्या शेवटच्या प्रश्नाकडे वळूया: ‘याचा अर्थ मी ही सगळी 9 वर्षे पापात जगत आलो आहे, असा होतो का?’ एखाद्या पापाबद्दल व्यक्ती कितपत दोषी आहे, ही गुंतागुंतीची बाब आहे आणि तिचा अंतिम न्याय केवळ देवच करतो. म्हणून यापेक्षा अधिक योग्य प्रश्न असा आहे: ‘आत्ता आणि यापुढे माझ्या जीवनात मी देवाच्या इच्छेनुसार कसे जगावे?’ माझ्या मते, तुम्ही दोन गोष्टी करायला हव्यात.

पहिली गोष्ट म्हणजे, भूतकाळात काय घडले याकडे पुन्हा पाहा. तुमचा पहिला विवाह का टिकला नाही, याची कारणे काळजीपूर्वक तपासा. प्रामाणिकपणे आणि मन मोकळे करून विचार करा. याविषयी आपल्या याजकाशी बोला. विवाह अवैध ठरवण्याच्या प्रक्रियेचा विचार करा, कारण त्या प्रक्रियेमुळे अनेकदा मनाच्या जखमा भरून येण्यास आणि परिस्थितीचा उलगडा होण्यास मदत होते. आणि तुमच्याकडून काही पाप घडले असे लक्षात आले, तर ते कबूल करण्यास घाबरू नका. मनाच्या जखमा भरून येण्यासाठी इतका खोल प्रामाणिकपणा आवश्यक आहे.

दुसरे म्हणजे, सध्याच्या नागरी विवाहात तुम्ही कसे जगावे, याविषयी देवाची इच्छा काय आहे, हे त्याला विचारा. सर्व शक्यतांचा खुल्या मनाने विचार करा आणि केवळ त्याचीच इच्छा शोधा. कुटुंबविषयक धर्माध्यक्षांच्या धर्मसभेनेही हे मान्य केले की, “एकच माप सर्वांना लागू होत नाही.” म्हणजेच, प्रत्येक परिस्थिती वेगळी असते आणि तिचा स्वतंत्रपणे विचार करून विवेकाने निर्णय घ्यावा लागतो. तुम्हाला देता येईल असा सर्वांत चांगला सल्ला हा आहे: देवाची इच्छा प्रामाणिकपणे शोधा आणि तो काय सांगतो ते ऐकत राहा. शेवटी, तुमच्या सदसद्विवेकबुद्धीच्या ठाम निर्णयांनुसार तुम्हाला देवासमोर उत्तर द्यावे लागेल. म्हणून आपल्या ख्रिस्तसभेच्या शिकवणीनुसार आणि आपल्या श्रद्धेच्या प्रकाशात सदसद्विवेकबुद्धी घडवा, प्रार्थनापूर्वक विवेक करा, याविषयी आपल्या धर्मगुरूंशी चर्चा करा आणि आता व यापुढे तुम्ही कसे जगावे अशी देवाची इच्छा आहे, याचा निर्णय घ्या. त्यानंतर हे लक्षात ठेवा: प्रभू तुमच्यासोबत आहे, त्याने तुम्हाला सोडून दिलेले नाही आणि तो तुम्हाला पवित्र जीवनाच्या वाटेवर पुढेही मार्गदर्शन करत राहील.


अधिक वाचनासाठी ऑक्टोबर २०१५ मध्ये झालेल्या कुटुंबविषयक धर्माध्यक्ष परिषदेतील परिच्छेद खाली दिले आहेत. तुमच्या परिस्थितीविषयी आपल्या पवित्र पित्यांनी आणि धर्माध्यक्षांनी नेमके कोणते शब्द वापरले, हे तुम्हाला त्यांत वाचता येईल:

84. घटस्फोटानंतर नागरी पद्धतीने पुनर्विवाह केलेल्या बाप्तिस्माप्राप्त व्यक्तींना, इतरांना अडखळण होईल असे सर्व प्रसंग टाळून, शक्य त्या विविध मार्गांनी ख्रिस्ती समुदायांच्या जीवनात अधिक सामावून घेतले पाहिजे. त्यांना विश्वासजीवनात साथ देताना, त्यांना समुदायात सामावून घेणे हीच मुख्य बाब आहे. अशा प्रकारे, ख्रिस्तसभा म्हणजे ख्रिस्ताचे शरीर असून आपण त्याचे अंग आहोत, हे त्यांना केवळ कळावे असे नव्हे, तर त्याचा आनंददायी आणि फलदायी अनुभवही त्यांना घेता यावा. त्यांनी बाप्तिस्मा घेतला आहे; ते आपले बंधू-भगिनी आहेत. सर्वांच्या कल्याणासाठी पवित्र आत्मा त्यांना दाने आणि विशेष कृपादाने विपुल प्रमाणात देतो. ख्रिस्तसभेच्या विविध सेवाकार्यांतून त्यांचा सहभाग व्यक्त होऊ शकतो. म्हणून उपासनाविधी, धर्मपालन, शिक्षण आणि संस्थात्मक जीवन या क्षेत्रांत सध्या त्यांना ज्या विविध प्रकारे सहभागी होण्यापासून वगळले जाते, ते अडथळे कसे दूर करता येतील, हे विवेकाने ठरवणे आवश्यक आहे. आपल्याला ख्रिस्तसभेतून बहिष्कृत केले आहे, असे त्यांना वाटू नये, एवढेच नव्हे; तर त्यांना ख्रिस्तसभेचे जिवंत सदस्य म्हणून जगता यावे आणि परिपक्व होता यावे. ख्रिस्तसभा ही त्यांचे नेहमी स्वागत करणारी, प्रेमाने त्यांची काळजी घेणारी आणि शुभवर्तमानानुसार जगण्याच्या वाटेवर त्यांना प्रोत्साहन देणारी माता आहे, असा अनुभव त्यांना यावा. त्यांच्या मुलांच्या ख्रिस्ती जडणघडणीची काळजी घेण्यासाठीही त्यांना समुदायात सामावून घेणे आवश्यक आहे. या मुलांना सर्वाधिक महत्त्व दिले पाहिजे. या व्यक्तींची काळजी घेतल्याने विवाहाच्या अविच्छेद्यतेवरील ख्रिस्ती समुदायाची श्रद्धा किंवा त्याविषयी तो देत असलेली साक्ष दुर्बल होत नाही. उलट, अशा काळजीतूनच ख्रिस्तसभा आपले प्रेम व्यक्त करते.

85. संत जॉन पॉल द्वितीय यांनी काही सर्वसाधारण निकष दिले, जे आजही अशा परिस्थितींचे मूल्यमापन करण्याचा आधार आहेत: “सत्याच्या खातिर प्रत्येक परिस्थितीचा काळजीपूर्वक विवेक करणे हे आपले कर्तव्य आहे, हे धर्मपालकांनी जाणले पाहिजे. ज्यांनी आपला पहिला विवाह टिकवण्यासाठी प्रामाणिक प्रयत्न केले, पण ज्यांना त्यांच्या जोडीदाराने अन्यायाने सोडून दिले, आणि ज्यांनी स्वतःच्या गंभीर चुकीमुळे ख्रिस्तसभेच्या कायद्यानुसार वैध असलेला विवाह मोडला, यांच्यात खरोखरच फरक आहे. शेवटी, असेही काही जण आहेत ज्यांनी मुलांच्या संगोपनासाठी दुसरा वैवाहिक संबंध जोडला आहे आणि ज्यांना
कधीकधी स्वतःच्या सदसद्विवेकबुद्धीनुसार अशी वैयक्तिक खात्री असते की, त्यांचा पूर्वीचा, पुन्हा सावरता न येण्याइतका मोडलेला विवाह मुळात कधीच वैध नव्हता.” (फॅमिलियारिस कन्सोर्तिओ, 84). म्हणून, ख्रिस्तसभेच्या शिकवणीला आणि धर्माध्यक्षांच्या मार्गदर्शनाला अनुसरून, संबंधित व्यक्तींना विवेकाच्या वाटेवर साथ देणे हे धर्मपालकांचे काम आहे. या प्रक्रियेत चिंतन आणि पश्चात्तापासाठी वेळ देऊन सदसद्विवेकबुद्धीचे परीक्षण करणे उपयुक्त ठरेल. घटस्फोट घेऊन पुनर्विवाह केलेल्यांनी स्वतःला विचारावे: वैवाहिक नात्यावर संकट आले तेव्हा आपण आपल्या मुलांशी कसे वागलो? सलोखा साधण्याचे प्रयत्न झाले का? ज्या जोडीदाराला सोडून दिले, त्याची परिस्थिती आता कशी आहे? नव्या नात्याचा कुटुंबातील इतर सदस्यांवर आणि श्रद्धावंतांच्या समुदायावर काय परिणाम होतो? विवाहाची तयारी करायची असलेल्या तरुणांसमोर या नात्यामुळे कोणता आदर्श उभा राहतो? प्रामाणिक चिंतनाने देवाच्या दयेवरील विश्वास दृढ होऊ शकतो; देव आपली दया कोणालाही नाकारत नाही.

याशिवाय, काही परिस्थितींमध्ये विविध कारणांमुळे “अज्ञान, अनवधान, दबाव, भीती, सवय, अवाजवी आसक्ती आणि इतर मानसिक किंवा सामाजिक घटक यांमुळे एखादी कृती त्या व्यक्तीच्या खात्यावर कितपत धरता येते आणि त्याबद्दल तिला कितपत जबाबदार ठरवता येते, हे कमी होऊ शकते किंवा पूर्णपणे नाहीसेही होऊ शकते” (कॅथलिक ख्रिस्तसभेची धर्मशिक्षणसंहिता, 1735), ही बाब नाकारता येत नाही. म्हणून वस्तुनिष्ठ परिस्थितीचे मूल्यमापन केल्यावर, त्यावरूनच “ती कृती संबंधित व्यक्तीच्या खात्यावर वैयक्तिकरीत्या कितपत धरता येते” याविषयी निर्णय देऊ नये (विधिविषयक धर्मलेखांसाठीचे पोपचे मंडळ, 24 जून 2000 चे घोषणापत्र, 2a). काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये लोकांना वेगळ्या प्रकारे वागणे फार कठीण जाते. म्हणून सर्वसाधारण नियम कायम ठेवतानाच हे मान्य करणे आवश्यक आहे की, विशिष्ट कृती किंवा निर्णय यांबद्दलची जबाबदारी प्रत्येक प्रकरणात सारखी नसते. धर्मपालनाच्या दृष्टीने विवेक करताना, संबंधित व्यक्तींची योग्य रीतीने घडवलेली सदसद्विवेकबुद्धी लक्षात घेऊन, अशा परिस्थिती हाताळण्याची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. केलेल्या कृतींचे परिणामही प्रत्येक प्रकरणात सारखे असतीलच असे नाही.

86. साथ देण्याची आणि विवेकपूर्ण विचार करण्याची ही प्रक्रिया या विश्वासूंना देवासमोर आपली स्थिती काय आहे, याची जाणीव करून देते. अंतःकरणाच्या मंचावर धर्मगुरूंशी होणाऱ्या संवादामुळे चर्चच्या जीवनात अधिक पूर्णपणे सहभागी होण्यास कोणत्या गोष्टी अडथळा आणतात आणि कोणत्या पावलांनी तो सहभाग शक्य होईल व वाढेल, याविषयी योग्य निर्णय घेण्यास मदत होते. एकच नियम वेगवेगळ्या टप्प्यांनुसार कमी-अधिक प्रमाणात लागू होत नाही (पाहा FC, 34). म्हणून या विवेकपूर्ण विचारात चर्च मांडत असलेल्या शुभवर्तमानातील सत्य आणि प्रीती यांच्या मागण्या कधीही बाजूला ठेवता येत नाहीत. यासाठी देवाची इच्छा प्रामाणिकपणे शोधताना आणि त्या इच्छेला अधिक परिपूर्ण प्रतिसाद देण्याची आकांक्षा बाळगताना नम्रता, विश्वास आणि चर्च व तिच्या शिकवणीविषयी प्रेम या आवश्यक अटी जपल्या गेल्या पाहिजेत.

टीप: वरील अनुवाद अधिकृत नाही.  

4/8/2016 ची अद्ययावत माहिती: परमपवित्र पिता पोप फ्रान्सिस यांनी विवाह आणि कुटुंब यांविषयी आमोरिस लेतित्सिया.  हा दस्तऐवज प्रसिद्ध केला. तो डाउनलोड करून वाचण्यासारखा आहे; त्यातून विवाहाचे सौंदर्य अधिक खोलवर समजते.


आणखी कॅथलिक प्रश्न & उत्तरे