Ee Wewe, tumaini langu tangu ujana wangu, ulikuwa wapi kwangu, na ulikuwa umekwenda wapi? Je, si Wewe uliyeniumba na kunitofautisha na wanyama wa mwituni na ndege wa angani? Ulikuwa umenipa hekima kuliko hao, lakini nilitembea gizani na mahali penye utelezi, nikakutafuta nje yangu mwenyewe, wala sikumpata Mungu wa moyo wangu; nilikuwa nimefika katika vilindi vya bahari, nikapoteza imani na kukata tamaa kwamba ningeweza kuipata kweli. Mama yangu sasa alikuwa amekuja kwangu, akiwa thabiti katika uchaji wake, akinifuata baharini na nchi kavu, akikutumainia Wewe katika hatari zote. Kwa maana katika hatari za baharini, aliwafariji hata mabaharia wenyewe (ambao kwa kawaida ndio huwafariji abiria wasioizoea bahari kuu wanapofadhaika), akiwahakikishia kwamba wangefika salama, kwa sababu Wewe ulikuwa umemhakikishia hilo kwa njia ya maono. Alinikuta katika hatari kubwa, kwa sababu ya kukata tamaa kwamba ningeweza kuipata kweli. Lakini nilipomweleza kwamba sikuwa tena mfuasi wa Mani, ingawa bado sikuwa Mkristo Mkatoliki, hakufurahi kupita kiasi kana kwamba amepata jambo asilolitarajia; ingawa sasa alikuwa amepata uhakika kuhusu sehemu ile ya taabu yangu ambayo kwa ajili yake alinililia kama mtu aliyekufa, lakini ambaye Wewe ungemfufua, akinibeba kwenye jeneza la mawazo yake, ili umwambie mwana wa mjane, Kijana, nakuambia, Inuka; naye arudi uzimani, aanze kusema, na Wewe umkabidhi kwa mama yake. Basi moyo wake haukutikisika kwa shangwe isiyozuilika aliposikia kwamba lile alilokuomba kila siku kwa machozi lilikuwa limetimizwa tayari kwa kiasi kikubwa hivyo; kwa kuwa, ingawa nilikuwa bado sijaifikia kweli, nilikuwa nimeokolewa katika uongo. Bali, akiwa na hakika kwamba Wewe, uliyeahidi yote, siku moja ungenipa yaliyobaki, alinijibu kwa utulivu mkubwa na moyo uliojaa tumaini, kwamba “Alimwamini Kristo kwamba kabla hajaondoka katika maisha haya, angeniona nikiwa mwamini Mkatoliki.” Hayo ndiyo aliyoniambia. Lakini Kwako Wewe, Chemchemi ya huruma, alimimina sala na machozi mengi zaidi, ili uharakishe msaada Wako na kuangaza giza langu; naye aliharakisha kwenda kanisani kwa hamu kubwa zaidi, akasikiliza kwa makini kila neno la Ambrosi, akiomba kuipata chemchemi ya maji yale yanayobubujika hata uzima wa milele. Alimpenda mtu huyo kama malaika wa Mungu, kwa sababu alijua kwamba kupitia kwake nilikuwa nimefikishwa, kwa wakati huo, katika hali ile ya kutokuwa na uhakika katika imani niliyokuwa nayo sasa; naye alitumaini kwa hakika kabisa kwamba kupitia hali hiyo ningetoka ugonjwani na kufikia afya, baada ya kupatwa, kana kwamba, na shambulio kali zaidi la ugonjwa, ambalo matabibu huliita “kipindi cha kuamua mwelekeo wa ugonjwa.”
Basi siku moja mama yangu, kama alivyokuwa amezoea kufanya Afrika, alileta mikate fulani mitamu, na mkate na divai, katika makanisa yaliyojengwa kwa kumbukumbu ya Watakatifu, naye akazuiwa na mlinzi wa mlango. Mara tu alipojua kwamba Askofu alikuwa amekataza jambo hilo, alikubali matakwa yake kwa uchaji na utii mkubwa hivi kwamba mimi mwenyewe nilistaajabu jinsi alivyokuwa tayari kulaumu desturi yake mwenyewe badala ya kubishana juu ya katazo lake. Kwa maana ulevi haukuwa umeuteka moyo wake, wala kupenda divai hakukumchochea kuichukia kweli, kama inavyowapata wengi sana, wanaume na wanawake, ambao hukataa fundisho la kiasi, kama walevi waliokunywa sana wanavyokataa kinywaji kilichochanganywa na maji. Bali yeye, alipokuwa ameleta kikapu chake chenye vyakula vya sikukuu vilivyozoeleka, ambavyo alivionja tu kisha akawagawia wengine, hakuongeza zaidi ya kikombe kimoja kidogo cha divai, iliyochanganywa na maji kulingana na mazoea yake ya kujizuia, ambayo aliionja kwa adabu tu. Na ikiwa kulikuwa na makanisa mengi ya watakatifu waliofariki ambao walipaswa kuheshimiwa kwa namna hiyo, bado alizunguka na kikombe kilekile kimoja ili kitumike kila mahali; na divai hiyo, ingawa haikuwa tu imechanganywa na maji mengi sana bali pia ilikuwa imepata joto lisilopendeza kwa kubebwa huku na huko, aliwagawia waliomzunguka ili wanywe kwa mafundo madogo; kwa maana huko alitafuta uchaji, si starehe. Basi mara tu alipojua kwamba desturi hiyo ilikuwa imekatazwa na mhubiri yule mashuhuri na askofu mwenye uchaji mkubwa, hata kwa wale ambao wangeifuata kwa kiasi, ili walevi wasipewe nafasi ya kupita kiasi; na kwa sababu maadhimisho hayo, yaliyokuwa kana kwamba kumbukumbu za kila mwaka za mazishi, yalifanana sana na ushirikina wa wapagani, aliiacha kwa hiari kabisa. Badala ya kikapu kilichojaa mazao ya nchi, alikuwa amejifunza kuleta katika makanisa ya mashahidi moyo uliojaa maombi yaliyotakasika zaidi, na kuwapa maskini kadiri alivyoweza; ili hivyo ushirika wa Mwili wa Bwana uadhimishwe ipasavyo mahali ambapo mashahidi, kwa kufuata mfano wa Mateso Yake, walikuwa wametolewa sadaka na kuvikwa taji. Lakini bado naona, Ee Bwana Mungu wangu, na hivyo ndivyo moyo wangu unavyofikiri mbele Zako, kwamba huenda asingalikubali kwa urahisi namna hiyo kuondolewa kwa desturi hii kama ingalikatazwa na mtu mwingine ambaye hakumpenda kama alivyompenda Ambrosi. Yeye alimpenda kwa moyo wake wote kwa ajili ya wokovu wangu; naye pia alimpenda mama yangu kwa sababu ya mwenendo wake wenye uchaji mkubwa, ambao kwa huo, akidumu katika matendo mema na kuwa na bidii rohoni, alihudhuria kanisani daima. Hata aliponiona, mara nyingi alianza kumsifu kwa wingi, akinipongeza kwa kuwa na mama wa namna hiyo; bila kujua alikuwa na mwana wa namna gani ndani yangu, mimi niliyetilia shaka mambo hayo yote na kudhani kwamba njia ya uzima haikuweza kupatikana.
Wala bado sikuugua katika sala zangu ili Wewe unisaidie; bali roho yangu ilielekea kabisa katika kujifunza, nayo haikutulia kwa hamu ya kubishana. Nami nilimwona Ambrosi mwenyewe kuwa mtu mwenye furaha, kwa kipimo cha ulimwengu cha furaha, kwa kuwa watu wakubwa namna hiyo walimheshimu sana; ni useja wake tu ulionekana kwangu kuwa njia yenye maumivu. Lakini ni matumaini gani aliyokuwa nayo ndani yake, ni mapambano gani aliyopambana dhidi ya vishawishi vilivyovizingira hata vipawa vyake bora, au ni faraja gani aliyopata katika taabu, na ni furaha gani tamu ambazo Mkate Wako ulileta kwa kinywa kilichofichika cha roho yake alipokuwa akiutafuna tena—hayo sikuweza hata kuyakisia, wala sikuwa nimeyaonja. Wala yeye hakujua kupanda na kushuka kwa hisia zangu, au kina kirefu cha hatari niliyokuwa nayo. Kwa maana sikuweza kumuuliza yale niliyotaka, kwa namna nilivyotaka, kwa kuwa umati wa watu wenye shughuli nyingi, ambao aliwahudumia katika udhaifu wao, ulinizuia kupata nafasi ya kusikilizwa naye au kuzungumza naye. Alipokuwa hajashughulishwa nao—jambo lililotokea kwa muda mfupi tu—alikuwa akiutia mwili wake nguvu kwa chakula cha lazima tu, au akiiburudisha akili yake kwa kusoma. Lakini alipokuwa akisoma, macho yake yalipitia kurasa, na moyo wake ulitafuta maana, lakini sauti na ulimi wake vilipumzika. Mara nyingi tulipokuja—kwa maana hakuna mtu aliyekatazwa kuingia, wala haikuwa desturi yake kutangaziwa kwamba mtu amefika—tulimwona akisoma hivyo kimyakimya, wala si kwa namna nyingine; nasi, baada ya kuketi kimya kwa muda mrefu—kwa maana ni nani angethubutu kumkatiza mtu aliyezama hivyo katika kusoma?—tuliona afadhali tuondoke. Tulikisia kwamba katika kile kipindi kifupi alichokipata, akiwa huru na kelele za shughuli za wengine, ili kuiburudisha akili yake, hakutaka kukatizwa; na huenda aliogopa kwamba, ikiwa mwandishi aliyekuwa akimsoma angeeleza jambo kwa namna isiyo wazi, msikilizaji fulani aliyekuwa makini au aliyeshindwa kuelewa angependa amfafanulie, au ajadili baadhi ya maswali magumu zaidi. Hivyo, muda wake ungetumika kwa namna hiyo, asingeweza kusoma vitabu vingi kadiri alivyotamani; ingawa huenda sababu halisi zaidi ya kusoma kwake kimyakimya ilikuwa kuitunza sauti yake, ambayo ilidhoofishwa na kuzungumza hata kidogo tu. Lakini hata awe alifanya hivyo kwa nia gani, bila shaka kwa mtu wa namna hiyo lilikuwa jambo jema.
Hata hivyo, kwa hakika sikuwa na nafasi ya kuuliza yale niliyotaka kutoka katika moyo wake, ule uliokuwa kama mahali patakatifu sana pa kutolea majibu Yako, isipokuwa kama jambo lenyewe lingeweza kujibiwa kwa kifupi. Lakini yale mawimbi ya hisia yaliyokuwa ndani yangu, ambayo nilihitaji kummiminia, yalihitaji awe na muda wa kutosha bila shughuli nyingine, nami sikuwahi kuupata. Kwa kweli nilimsikiliza kila siku ya Bwana, akiifafanua kwa usahihi Neno la kweli miongoni mwa watu; nami nilizidi kusadiki kwamba mafundo yote ya kashfa zile za hila, ambazo wale waliotudanganya walikuwa wameyafunga dhidi ya Vitabu vya Mungu, yangeweza kufunguliwa. Lakini nilipoelewa pia kwamba wana Wako wa kiroho, uliowazaa upya kwa neema katika Mama Kanisa Katoliki, hawakuelewa maneno haya, “mtu aliyeumbwa na Wewe kwa mfano Wako mwenyewe,” kana kwamba walikuamini na kukuwazia Wewe kuwa umefungwa ndani ya umbo la kibinadamu—ingawa sikuwa hata na wazo hafifu au lisilo wazi la kitu chenye asili ya kiroho kingekuwaje—niliona aibu, lakini kwa furaha, kwa kuwa kwa miaka mingi nilikuwa nimebweka, si dhidi ya imani Katoliki, bali dhidi ya mambo yaliyobuniwa na mawazo ya kimwili. Kwa maana nilikuwa nimekuwa mwepesi wa kuhukumu na asi kiasi kwamba nilikuwa nimetoa hukumu ya kulaani mambo ambayo nilipaswa kujifunza kwa kuuliza. Kwa maana Wewe, uliye Juu Kabisa na uliye karibu kabisa; uliyefichika kabisa na uliyepo kabisa; Wewe usiye na viungo ambavyo vingine ni vikubwa na vingine vidogo, bali upo mzima kila mahali, wala hakuna mahali katika nafasi panapokutosha, huna umbo hilo la kimwili; lakini umemuumba mtu kwa mfano Wako mwenyewe, na tazama, yeye tangu kichwani mpaka miguuni yumo ndani ya nafasi.
Basi, kwa kuwa sikujua jinsi mfano huu Wako ulivyoweza kuwapo, nilipaswa kubisha hodi na kuuliza kuhusu shaka yangu, kwamba jambo hilo lilipaswa kuaminiwaje, badala ya kulipinga kwa dharau kana kwamba hivyo ndivyo lilivyoaminiwa. Basi shaka juu ya jambo nililopaswa kulishikilia kuwa la hakika iliutafuna moyo wangu kwa ukali zaidi kadiri nilivyozidi kuona aibu kwamba, baada ya kupotoshwa na kudanganywa kwa muda mrefu kwa ahadi ya mambo ya hakika, nilikuwa nimepayuka juu ya mambo mengi yasiyo na hakika kwa makosa na ukali wa kitoto. Kwa maana ilikuja kuwa wazi kwangu baadaye kwamba mambo hayo yalikuwa ya uongo. Hata hivyo, nilikuwa na hakika kwamba hayakuwa na hakika, na kwamba hapo awali nilikuwa nimeyahesabu kuwa ya hakika, wakati nilipolishutumu Kanisa Lako Katoliki kwa ubishi wa upofu. Sasa niligundua, si bado kwamba lilifundisha kweli, bali angalau kwamba halikufundisha yale niliyokuwa nimelikemea vikali kwa ajili yake. Hivyo nikafadhaika, nikaongoka; nami nikafurahi, Ee Mungu wangu, kwamba Kanisa lile moja pekee, mwili wa Mwana Wako wa pekee—ambamo jina la Kristo lilikuwa limewekwa juu yangu nilipokuwa mtoto mchanga—halikupendezwa na mawazo ya kitoto; wala katika mafundisho yake sahihi halikushikilia fundisho lolote ambalo lingekufungia Wewe, Muumba wa vyote, ndani ya nafasi, hata ikiwa kubwa na pana namna gani, lakini ikiwa imewekewa mipaka kila upande na umbo la kibinadamu.
Nilifurahi pia kwamba Maandiko ya kale ya Sheria na Manabii yaliwekwa mbele yangu, sasa si ili niyasome kwa mtazamo ule ambao zamani uliyafanya yaonekane kwangu kuwa hayana maana, nilipowatukana watakatifu Wako kwa kudhani kwamba walifikiri hivyo, ilhali kwa kweli hawakufikiri hivyo. Nami nilimsikiliza Ambrosi kwa furaha alipokuwa akihubiri kwa watu, akisisitiza mara nyingi kwa uangalifu mkubwa kwamba maneno haya yawe kanuni ya kufuatwa: Andiko huua, lakini Roho huhuisha. Alikuwa akiondoa pazia la mafumbo na kufunua maana ya kiroho ya yale ambayo, yakichukuliwa neno kwa neno, yalionekana kufundisha jambo lisilo sahihi. Katika hayo hakufundisha chochote kilichonikwaza, ingawa alifundisha mambo ambayo bado sikujua kama yalikuwa ya kweli. Kwa maana niliuzuia moyo wangu usikubali jambo lolote, nikiogopa kutumbukia bila kujizuia; lakini kwa kubaki katika hali ya kusitasita nilizidi kujiletea mauti. Kwa maana nilitaka kuwa na hakika kuhusu mambo nisiyoyaona kama nilivyokuwa na hakika kwamba saba na tatu ni kumi. Sikuwa nimepoteza akili kiasi cha kudhani kwamba hata jambo hilo halingeweza kufahamika; bali nilitamani mambo mengine yawe wazi kwangu kama hilo, yawe mambo ya kimwili ambayo hayakuwa mbele ya hisi zangu, au mambo ya kiroho ambayo sikujua jinsi ya kuyawazia isipokuwa kwa namna ya kimwili. Na kwa kuamini ningeweza kuponywa, ili macho ya roho yangu, yakiisha kutakaswa, yaweze kwa namna fulani kuelekezwa kwenye ukweli Wako, unaodumu daima na usiopunguka katika sehemu yoyote. Lakini kama inavyotokea kwamba mtu aliyepata huduma ya tabibu mbaya huogopa kujikabidhi kwa tabibu mwema, ndivyo ilivyokuwa kwa afya ya roho yangu: isingeweza kuponywa ila kwa kuamini, lakini kwa kuogopa kuamini uongo, ilikataa kuponywa. Iliipinga mikono Yako, Wewe uliyeandaa dawa za imani, ukazitumia kutibu magonjwa ya ulimwengu mzima, na kuzipa mamlaka makubwa namna hiyo.
Hata hivyo, nilipoongozwa na hayo kuyapendelea mafundisho ya Kanisa Katoliki, nilihisi kwamba utaratibu wake ulikuwa wa unyenyekevu na uaminifu zaidi, kwa kuwa lilitaka yaaminiwe mambo ambayo hayakuwa yamethibitishwa—iwe mambo hayo yangeweza kuthibitishwa yenyewe, lakini si kwa watu fulani, au yasingeweza kuthibitishwa hata kidogo. Lakini miongoni mwa Wamanikeo, wepesi wetu wa kuamini ulidhihakiwa kwa ahadi ya ujuzi wa hakika, kisha tukalazimishwa kuamini mambo mengi sana ya kubuni na yasiyo na maana, kwa sababu hayakuweza kuthibitishwa. Ndipo Wewe, Ee Bwana, kidogo kidogo, kwa mkono wenye upole na huruma kuu, ukiugusa na kuutuliza moyo wangu, ukanishawishi. Nilifikiria mambo yasiyohesabika niliyoyaamini ingawa sikuyaona wala sikuwapo yalipotendeka: mambo mengi sana katika historia ya kidunia, habari nyingi sana za mahali na miji nisiyoiona; mambo mengi sana niliyoambiwa na marafiki, mengi sana na matabibu, na mengine mengi sana niliyoambiwa daima na watu wengine, ambayo kama tusingeyaamini, tusingefanya chochote katika maisha haya. Mwishowe nilifikiria jinsi nilivyoamini bila kutikisika kwamba nilizaliwa na wazazi fulani, jambo ambalo nisingeweza kulijua kama nisingeamini niliyoambiwa. Nilipoyafikiria hayo yote, ukanishawishi kwamba si wale walioamini Vitabu Vyako—ambavyo Umevipa mamlaka makubwa namna hiyo miongoni mwa karibu mataifa yote—waliostahili kulaumiwa, bali wale ambao hawakuviamini; na kwamba hawakupaswa kusikilizwa wale ambao wangeniambia: “Unajuaje kwamba Maandiko hayo yametolewa kwa wanadamu na Roho wa Mungu mmoja wa kweli, aliye wa kweli kabisa?” Kwa maana jambo hilo lenyewe lilistahili kuaminiwa kuliko yote, kwa kuwa hakuna mabishano ya maswali ya kukufuru, kati ya mengi yote niliyoyasoma katika maandishi ya wanafalsafa waliojipinga wenyewe, yaliyoweza kuninyang’anya imani hii: “Kwamba Wewe upo,” vyovyote ulivyokuwa—jambo ambalo sikulijua—na “Kwamba utawala wa mambo ya wanadamu ni Wako.”
Niliamini hayo, nyakati nyingine kwa nguvu zaidi, na nyakati nyingine kwa udhaifu zaidi; lakini sikukoma kuamini kwamba Wewe upo na kwamba Unatujali, ingawa sikujua nielewe nini kuhusu kiini cha uwepo Wako, wala ni njia gani iliyoongoza au kurudisha kwako. Basi, kwa kuwa tulikuwa dhaifu mno kuweza kuugundua ukweli kwa fikra za kinadharia, na kwa sababu hiyo hiyo tulihitaji mamlaka ya Maandiko Matakatifu, nilikuwa sasa nimeanza kuamini kwamba Usingeyapa Maandiko hayo mamlaka ya juu namna hiyo katika nchi zote kama Usingetaka kuaminiwa na kutafutwa kwa njia yake. Kwa maana sasa, baada ya kusikia mambo kadhaa yakifafanuliwa kwa namna ya kuridhisha, yale yaliyokuwa yakisikika kuwa ya ajabu katika Maandiko na kunikwaza zamani niliyaona kuwa yanatokana na kina cha mafumbo yake. Na mamlaka yake yalionekana kwangu kustahili heshima kubwa zaidi na kukubaliwa zaidi kwa imani ya kidini, kwa sababu, ingawa yalikuwa wazi kwa wote kuyasoma, yalihifadhi ukuu wa mafumbo yake ndani ya maana yake ya ndani zaidi. Yalijishusha kuwafikia wote kwa maneno yake yaliyo wazi sana na kwa mtindo wake wa unyenyekevu, lakini yaliwahitaji wale ambao hawakuwa wepesi wa moyo wayatumie juhudi zao zote. Hivyo yangeweza kuwapokea wote katika kifua chake kilicho wazi, na kupitia njia nyembamba yawavushe wachache kuelekea kwako, lakini wengi zaidi kuliko ambavyo wangekuwapo kama Maandiko hayo yasingesimama juu katika kilele cha mamlaka makubwa namna hiyo, wala yasingewavuta umati wa watu ndani ya kifua chake kwa unyenyekevu wake mtakatifu. Niliyafikiria mambo hayo, na Wewe ulikuwa pamoja nami; niliugua kwa huzuni, nawe ukanisikia; nilisitasita, nawe ukaniongoza; nilitangatanga katika njia pana ya ulimwengu, nawe hukuniacha.
Nilitamani sana heshima, faida na ndoa; nawe ukanicheka. Katika tamaa hizo nilipitia misalaba michungu sana; Wewe ulikuwa ukinionyesha neema zaidi kadiri ulivyozidi kutoruhusu kitu chochote kisicho Wewe kiwe kitamu kwangu. Utazame moyo wangu, Ee Bwana, Wewe unayetaka nikumbuke haya yote na kuyaungama Kwako. Nafsi yangu na iambatane Nawe, sasa kwa kuwa umeiweka huru kutoka katika ulimbo huo wa mauti ulioishikilia kwa nguvu. Ilikuwa taabani namna gani! Nawe ukazidisha uchungu wa jeraha lake, ili, ikiacha mengine yote, iongoke na kukugeukia Wewe uliye juu ya yote, na ambaye bila Wewe vitu vyote havingekuwa kitu; iongoke na kuponywa. Nilikuwa na taabu iliyoje wakati huo, nawe ulinitendeaje hata kunifanya nihisi taabu yangu siku ile, nilipokuwa nikijiandaa kutoa hotuba ya kumsifu Mfalme, ambamo ningesema uongo mwingi, na kwa kusema uongo ningepigiwa makofi na wale waliojua kuwa nilikuwa nikidanganya; na moyo wangu ulikuwa ukidunda kwa mahangaiko hayo, ukiwaka kwa homa ya mawazo yaliyonila ndani. Kwa maana, nilipokuwa nikipita katika mojawapo ya barabara za Milano, nilimwona maskini mwombaji ambaye, nadhani, wakati huo alikuwa ameshiba, akifanya mzaha na kufurahi. Nikaugua na kuwaambia marafiki waliokuwa nami juu ya huzuni nyingi zinazotokana na mahangaiko yetu ya kichaa; kwa maana, kwa juhudi zetu zote kama zile nilizokuwa nikijitaabisha nazo wakati huo, nikisukumwa na tamaa na kujikokotea mzigo wa unyonge wangu mwenyewe, na kwa kuukokota nikauzidisha, bado tulitarajia kufikia tu furaha ileile ambayo yule mwombaji alikuwa ameifikia kabla yetu, ilhali sisi huenda tusingeifikia kamwe. Kwa maana kile alichokuwa amepata kwa senti chache alizoomba, ndicho nilichokuwa nikikihangaikia kwa mipango mingi yenye taabu na ya kupindapinda: furaha ya raha ya muda mfupi. Kwa kweli, yeye hakuwa na furaha ya kweli; lakini mimi, kwa mipango yangu ile ya kujitafutia makuu, nilikuwa nikitafuta furaha ambayo ilikuwa mbali zaidi na ukweli. Na bila shaka yeye alikuwa na furaha, nami nilikuwa na wasiwasi; yeye hakuwa na mahangaiko, nami nilijawa na hofu. Lakini kama mtu angeniuliza kama ningependa zaidi kuwa na furaha au kuwa na hofu, ningejibu kuwa na furaha. Tena, kama angeniuliza kama ningependa kuwa kama yeye alivyokuwa, au kama nilivyokuwa mimi wakati huo, ningechagua kubaki mimi mwenyewe, ingawa nilikuwa nimechoshwa na mahangaiko na hofu; lakini huo ungekuwa uamuzi potovu; kwa maana, je, huo ulikuwa ukweli? Kwa maana sikupaswa kujiona bora kuliko yeye kwa sababu nilikuwa na elimu zaidi yake, kwa kuwa sikupata furaha katika elimu hiyo, bali niliitumia kutafuta kuwapendeza watu; wala si ili kuwafundisha, bali kuwapendeza tu. Ndiyo maana Wewe pia uliivunja mifupa yangu kwa fimbo ya marudi Yako.
Basi, na waondoke mbali na nafsi yangu wale wanaoiambia: “Jambo la maana ni chanzo cha furaha ya mtu. Yule mwombaji alifurahia ulevi; wewe ulitamani kufurahia utukufu.” Utukufu gani, Bwana? Ule usio ndani Yako. Kwa maana, kama furaha yake haikuwa ya kweli, vivyo hivyo huo haukuwa utukufu wa kweli; nao uliiangusha nafsi yangu zaidi. Yeye angeondokana na ulevi wake usiku uleule; lakini mimi nilikuwa nimelala na kuamka tena na ulevi wangu, nami ningelala tena na kuamka nao tena, kwa siku ngapi, Wewe Mungu wajua. Lakini “jambo la maana ni chanzo cha furaha ya mtu.” Nalijua hilo, na furaha ya matumaini yenye imani inapita ubatili huo kwa namna isiyoweza kulinganishwa. Naam, na ndivyo hata yeye alivyokuwa mbele yangu wakati huo; kwa maana kwa kweli alikuwa na furaha zaidi yangu, si kwa sababu tu alikuwa amezama kabisa katika furaha huku mimi nikiraruliwa ndani kwa mahangaiko, bali pia kwa sababu yeye alikuwa amepata divai kwa kuwatakia watu mema, nami kwa kusema uongo nilikuwa nikitafuta sifa tupu zilizojaa majivuno. Niliwaambia marafiki zangu mambo mengi ya namna hiyo wakati huo; na mara nyingi, katika mambo hayo, nilitambua hali yangu ilivyokuwa. Nikaona kwamba hali yangu ilikuwa mbaya, nikahuzunika, na hivyo nikazidisha ubaya huo maradufu; na kama mafanikio yoyote yalinitabasamia, nilisita kuyanyakua, kwa maana karibu hata kabla sijaweza kuyashika, yalipaa na kutoweka.
Sisi tuliokuwa tukiishi pamoja kama marafiki tuliyalalamikia mambo haya kwa pamoja, lakini nilizungumza juu yake hasa na kwa ukaribu mkubwa zaidi na Alypius na Nebridius. Kati yao, Alypius alizaliwa katika mji mmoja nami, katika familia ya watu wenye hadhi kubwa huko, lakini alikuwa mdogo kuliko mimi. Kwa maana alikuwa amesoma chini yangu, nilipoanza kufundisha katika mji wetu, na baadaye huko Karthago; naye alinipenda sana, kwa sababu aliona kwamba nilikuwa mwema na mwenye elimu. Nami nilimpenda kwa mwelekeo wake mkubwa wa kufuata fadhila, ambao ulionekana wazi sana kwa mtu wa umri wake mdogo. Hata hivyo, kimbunga cha desturi za watu wa Karthago, ambao hufuatilia kwa shauku kubwa maonyesho hayo ya bure, kilikuwa kimemvuta katika wazimu wa michezo ya Circus. Lakini alipokuwa akirushwarushwa humo kwa taabu, nami nikifundisha elimu ya usemaji huko na kuendesha shule iliyokuwa wazi kwa umma, bado hakuwa akihudhuria mafundisho yangu, kwa sababu ya kutopatana fulani kulikokuwa kumetokea kati ya baba yake na mimi. Wakati huo nilikuwa nimegundua jinsi alivyokuwa ameipenda michezo ya Circus kupita kiasi hata ikamhatarisha, nami nilihuzunika sana kwa kuwa ilionekana kwamba angepoteza, au hata alikuwa amekwisha kupoteza, uwezo mkubwa wa kufanya mema aliokuwa nao. Hata hivyo, sikuwa na njia ya kumshauri au kumrudisha kwa kumkaza kwa namna fulani, iwe kwa wema wa rafiki au kwa mamlaka ya mwalimu. Kwa maana nilidhani kwamba alikuwa na mtazamo juu yangu kama ule wa baba yake; lakini yeye hakuwa hivyo. Basi, akiweka kando msimamo wa baba yake katika jambo hilo, alianza kunisalimia, kuingia mara kwa mara katika chumba changu cha kufundishia, kusikiliza kidogo, kisha kuondoka.
Mimi, hata hivyo, nilikuwa nimesahau kuzungumza naye ili asiharibu akili yake nzuri namna ile kwa tamaa ya upofu na pupa ya burudani zisizo na maana. Lakini Wewe, ee Bwana, unayeongoza mwenendo wa vyote ulivyoviumba, hukuwa umemsahau yeye ambaye siku moja angekuwa miongoni mwa watoto Wako, Kuhani na Mhudumu wa Sakramenti Yako; na ili ionekane wazi kuwa marekebisho yake yalitokana na Wewe mwenyewe, uliyatenda kupitia kwangu bila mimi kujua. Kwa maana siku moja nilipokuwa nimeketi mahali pangu pa kawaida, wanafunzi wangu wakiwa mbele yangu, aliingia, akanisalimia, akaketi, akaelekeza akili yake kwenye yale niliyokuwa nikifundisha. Kwa bahati nilikuwa nikifafanua kifungu fulani, na nilipokuwa nikikieleza, nikafikiria mfano wa mashindano ya magari ya farasi uwanjani, ambao ungeweza kufanya nilichotaka kueleza kiwe cha kuvutia na kueleweka zaidi, nikiuchanganya na dhihaka kali dhidi ya wale waliokuwa wametekwa na wazimu huo. Mungu, Wewe wajua kwamba wakati huo sikufikiria kumponya Alypius ugonjwa huo. Lakini yeye aliyachukulia maneno hayo yote kuwa yamemlenga, akadhani kwamba nilikuwa nimeyasema kwa ajili yake tu. Na pale ambapo mtu mwingine angepata sababu ya kunikasirikia, kijana huyo mwenye nia njema alipata sababu ya kujikasirikia mwenyewe na kunipenda kwa bidii zaidi. Kwa maana ulikuwa umesema hayo zamani na kuyaweka katika kitabu Chako: Mkanye mwenye hekima naye atakupenda. Lakini si mimi niliyemkanya, bali Wewe, unayewatumia wote, wawe wanajua au hawajui, katika mpango unaoujua Wewe mwenyewe, nao ni mpango wa haki; uliufanya moyo wangu na ulimi wangu kuwa makaa yanayowaka, ili kuwasha akili hiyo yenye matumaini, iliyokuwa ikidhoofika namna hiyo, na hivyo kuiponya. Na anyamaze asikusifu yule asiyezitafakari huruma Zako, ambazo ninazikiri mbele Yako kutoka ndani kabisa ya nafsi yangu. Kwa maana kutokana na maneno hayo alitoka ghafula katika shimo lile lenye kina kirefu, alimokuwa amejitumbukiza kwa hiari na kupofushwa na burudani zake duni; naye akaizindua akili yake kwa kujitawala kwa nguvu. Hapo uchafu wote wa burudani za uwanja wa mashindano ukamtoka, wala hakurudi huko tena. Baada ya hayo, alimshawishi baba yake, ambaye hakutaka, amruhusu kuwa mwanafunzi wangu. Baba yake akalegeza msimamo na kukubali. Naye Alypius, alipoanza tena kunisikiliza, alijiingiza pamoja nami katika imani ileile ya kishirikina, akipenda kwa Wamanikei mwonekano ule wa kujizuia ambao alidhani ulikuwa wa kweli na usio na unafiki. Kumbe huko kulikuwa kujizuia kusiko na akili na kwa kupotosha, kulikozinasa nafsi zenye thamani, ambazo bado hazikuweza kuufikia undani wa fadhila, lakini zilidanganyika kwa urahisi na mwonekano wa nje wa kitu ambacho kilikuwa kivuli tu cha fadhila na fadhila ya bandia.
Yeye, bila kuacha njia ile ya maisha ya kidunia ambayo wazazi wake walikuwa wamemshawishi kuifuata, alikuwa amenitangulia kwenda Roma kusomea sheria, na huko akatekwa kwa namna isiyoaminika na hamu isiyoaminika ya maonyesho ya wapiganaji wa uwanjani. Kwa maana, ingawa alikuwa akiyapinga kabisa na kuyachukia maonyesho hayo, siku moja watu kadhaa aliowafahamu pamoja na wanafunzi wenzake walikutana naye kwa bahati walipokuwa wakitoka kula. Nao, kwa mabavu ya kirafiki, wakamburuta hadi kwenye uwanja wa maonyesho uliozungukwa na viti, wakati maonyesho hayo ya ukatili na mauti yakiendelea, huku yeye akikataa na kupinga kwa nguvu, akisema: “Ingawa mnauburuta mwili wangu hadi mahali hapo na kunikalisha humo, je, mwaweza pia kunilazimisha kuelekeza akili yangu au macho yangu kwenye maonyesho hayo? Basi nitakuwa sipo ingawa nipo, na hivyo nitawashinda ninyi na hayo maonyesho pia.” Waliposikia hayo, bado waliendelea kumpeleka, labda wakitaka kujaribu jambo hilo lenyewe, kuona kama angeweza kufanya alivyosema. Walipofika huko na kuketi walipopata nafasi, mahali pote palikuwa pamewaka msisimko wa burudani ile ya kikatili. Lakini yeye, akifumba macho yake, aliizuia akili yake isizurure kufuatilia uovu huo; laiti angaliziba pia masikio yake! Kwa maana wakati wa pambano, mmoja alipoanguka, yowe kubwa la watu wote lilimshtua kwa nguvu. Akashindwa na udadisi, kana kwamba alikuwa tayari kudharau na kushinda chochote kile alichokuwa karibu kukiona, hata baada ya kukiona. Akafumbua macho yake, naye akapigwa jeraha kubwa zaidi nafsini kuliko jeraha la mwilini la yule aliyetaka kumtazama; akaanguka kwa hali ya kusikitisha zaidi kuliko yule ambaye kuanguka kwake kulizua kelele ile kubwa. Kelele hiyo iliingia kupitia masikio yake na kuyafungua macho yake, ili kufungua njia ya kuipiga na kuiangusha nafsi iliyokuwa na ujasiri wa kujihatarisha badala ya uthabiti, na iliyokuwa dhaifu zaidi kwa sababu ilijitegemea yenyewe kwa majivuno, ilhali ilipaswa kukutegemea Wewe. Kwa maana mara tu alipoiona damu ile, alikunywa pamoja nayo ukatili; wala hakugeuka pembeni, bali alikaza macho yake, akiufyonza wazimu bila kujitambua, akafurahia pambano lile lenye hatia, na kuleweshwa na burudani ile ya umwagaji damu. Wala sasa hakuwa tena mtu yule aliyekuja, bali alikuwa mmoja wa umati alioujia, naam, mshirika wa kweli wa wale waliomleta huko. Niseme nini zaidi? Alitazama, akapiga kelele, akawaka msisimko, akaondoka huko akiwa ameubeba wazimu ambao ungemsukuma kurudi, si pamoja tu na wale waliomvuta huko mara ya kwanza, bali hata kuwatangulia, naam, na kuwavuta wengine pia. Lakini Wewe ulimnyakua kutoka huko kwa mkono wenye nguvu kuu na huruma kuu, ukamfundisha asiwe na tumaini katika nafsi yake mwenyewe, bali katika Wewe. Lakini hayo yalikuwa baadaye.
Lakini jambo hili lilikuwa tayari likihifadhiwa katika kumbukumbu yake ili liwe dawa kwake baadaye. Ndivyo ilivyokuwa pia kwa tukio lile ambapo, alipokuwa bado mwanafunzi wangu huko Karthago, naye akiwa sokoni wakati wa adhuhuri akitafakari yale aliyopaswa kusema kwa kukariri (kama wanafunzi wanavyozoea kufanya), Wewe uliruhusu akamatwe na maafisa wa soko kwa kudhaniwa kuwa mwizi. Nadhani, Ee Mungu wetu, hukuruhusu hayo kwa sababu nyingine yoyote, bali ili yeye ambaye baadaye angekuwa mtu mkuu kiasi hicho aanze tayari kujifunza kwamba, katika kuhukumu mashauri, mtu hapaswi kuharakisha kumhukumu mwenzake kwa kuamini mambo bila kuyachunguza. Kwa maana alipokuwa akitembea huku na huko peke yake mbele ya kiti cha hukumu, akiwa na daftari lake na kalamu, tazama, kijana mmoja, mwanasheria, ambaye ndiye aliyekuwa mwizi halisi, alileta shoka dogo kwa siri, akaingia bila kuonekana na Alypius mpaka kwenye viunzi vya risasi vilivyozunguka maduka ya mafundi wa fedha, akaanza kukata risasi hiyo. Lakini sauti ya shoka iliposikika, mafundi wa fedha waliokuwa chini wakaanza kupiga makelele, wakatuma watu wamkamate yeyote ambaye wangemkuta. Naye, aliposikia sauti zao, akakimbia na kuliacha shoka lake, akiogopa kukamatwa nalo. Basi Alypius, ambaye hakuwa amemwona akiingia, alitambua kuondoka kwake, akaona jinsi alivyokimbia kwa kasi. Akitaka kujua kilichotokea, akaingia mahali pale; alipolikuta shoka, akasimama akishangaa na kulitafakari. Ndipo wale waliotumwa wakamkuta peke yake akiwa ameshika shoka lile ambalo sauti yake ilikuwa imewashtua na kuwaleta pale. Wakamkamata, wakamkokota, na kuwakusanya wakazi wa eneo la soko, wakajigamba kuwa wamemkamata mwizi sugu; hivyo akawa anaongozwa kupelekwa mbele ya hakimu.
Lakini mafundisho ya Alypius yalipaswa kufikia hapo tu. Kwa maana mara moja, Ee Bwana, uliutetea kutokuwa kwake na hatia, ambako Wewe peke Yako ulikuwa shahidi. Kwa maana alipokuwa akipelekwa ama gerezani ama kuadhibiwa, mbunifu fulani wa majengo, aliyekuwa msimamizi mkuu wa majengo ya umma, alikutana nao. Walifurahi sana kukutana naye hasa, kwa kuwa alikuwa amezoea kuwashuku kuwa ndio walioiba vitu vilivyopotea sokoni, kana kwamba sasa hatimaye wangemwonyesha ni nani waliofanya wizi huo. Hata hivyo, alikuwa amemwona Alypius mara kadhaa nyumbani kwa seneta fulani, ambako alikuwa akienda mara kwa mara kumpa heshima zake; naye alipomtambua mara moja, akamshika mkono na kumpeleka kando. Alipouliza sababu ya msiba huo mkubwa, akasikia habari zote, kisha, katikati ya makelele mengi na vitisho, akawaambia wote waliokuwapo waende pamoja naye. Basi wakafika nyumbani kwa yule kijana aliyefanya kitendo hicho. Pale mbele ya mlango palikuwa na mvulana aliyekuwa mdogo kiasi kwamba angeweza kufichua kila kitu bila kutambua kwamba kingemletea bwana wake madhara. Kwa maana alikuwa ameandamana na bwana wake kwenda sokoni. Alypius alipomkumbuka tu, akamwambia yule mbunifu wa majengo; naye akamwonyesha mvulana lile shoka na kumuuliza, “Hili ni la nani?” “Ni letu,” akajibu mara moja; na alipoulizwa zaidi, akafichua kila kitu. Hivyo, hatia ilipohamishiwa katika nyumba hiyo, na ule umati uliokuwa umeanza kumtukana Alypius ulipoaibika, yeye ambaye baadaye angekuwa mhudumu wa Neno Lako na mchunguzi wa mashauri mengi katika Kanisa Lako, akaondoka akiwa amepata uzoefu na mafundisho zaidi.
Basi nilikuwa nimemkuta huko Roma, naye akashikamana nami kwa kifungo imara sana, akaenda nami Milano, ili asiniache, na pia apate kufanya kwa kiasi fulani kazi ya sheria aliyokuwa amesomea, zaidi kwa kuwapendeza wazazi wake kuliko kujipendeza mwenyewe. Huko alikuwa ametumikia mara tatu akiwa mshauri wa hakimu, kwa uadilifu uliowashangaza sana wengine; naye, badala yake, aliwashangaa wengine walioweza kuipendelea dhahabu kuliko unyofu. Zaidi ya hayo, tabia yake ilijaribiwa si kwa chambo cha tamaa ya mali tu, bali pia kwa shinikizo la hofu. Huko Roma alikuwa mshauri wa konti wa Hazina ya Italia. Wakati huo kulikuwa na seneta mwenye nguvu nyingi sana, ambaye watu wengi walimwia shukrani kwa fadhila zake, na wengi walimwogopa sana. Kwa kutumia uwezo wake kama alivyozoea, alisisitiza aruhusiwe jambo ambalo sheria hazikuliruhusu. Alypius akapinga hilo; rushwa ikaahidiwa, naye akaidharau kwa moyo wake wote; vitisho vikatolewa, naye akavikanyaga. Wote wakastaajabia moyo huo usio wa kawaida, ambao haukutamani urafiki wala kuogopa uadui wa mtu mkuu namna hiyo, aliyekuwa maarufu sana kwa kuwa na njia zisizohesabika za kutenda mema au mabaya. Naye hakimu mwenyewe, ambaye Alypius alikuwa mshauri wake, ingawa pia hakutaka jambo hilo lifanyike, hakulikataa waziwazi, bali akamtupia Alypius jukumu hilo, akidai kwamba hangemruhusu kulifanya; kwa maana kwa kweli, kama hakimu angelilifanya, Alypius angetoa uamuzi tofauti. Katika jambo moja tu lililohusu masomo, alikaribia kushawishika: kwamba angeweza kuagiza vitabu vinakiliwe kwa ajili yake kwa bei za ofisi ya Praetori. Lakini alipozingatia haki, akabadili uamuzi wake na kuchagua lililo bora zaidi; akiona kuwa usawa uliomzuia ulikuwa na faida zaidi kuliko uwezo ambao ungemruhusu kufanya hivyo. Haya ni mambo madogo, lakini aliye mwaminifu katika madogo huwa mwaminifu pia katika makubwa. Wala hayawezi kwa namna yoyote kuwa maneno matupu yale yaliyotoka katika kinywa cha Ukweli Wako: Ikiwa hamjakuwa waaminifu katika Mamona wa udhalimu, ni nani atakayewaaminisha utajiri wa kweli? Na ikiwa hamjakuwa waaminifu katika mali ya mtu mwingine, ni nani atakayewapa iliyo yenu wenyewe? Akiwa mtu wa namna hiyo, wakati huo alishikamana nami, naye pamoja nami akasitasita kuhusu uamuzi wa njia ya maisha tuliyopaswa kuifuata.
Nebridius naye, akiwa ameiacha nchi yake ya asili karibu na Karthago, naam, na Karthago yenyewe, ambako alikuwa ameishi kwa muda mrefu, na kuacha shamba bora la familia yake na nyumba, pamoja na mama yake ambaye hangemfuata, alikuwa amekuja Milano bila sababu nyingine ila kuishi pamoja nami katika kutafuta ukweli na hekima kwa bidii kubwa. Kama mimi alivyougua, kama mimi alivyoyumba, akiwa mtafutaji mwenye bidii wa uzima wa kweli, na mchunguzi mwenye akili makini sana wa maswali magumu kuliko yote. Hivyo, kulikuwa na vinywa vya watu watatu wenye uhitaji, wakielezana mahitaji yao kwa kuugua, na kukungoja Wewe uwape chakula chao kwa wakati wake. Na katika uchungu wote ambao, kwa huruma Yako, uliandamana na shughuli zetu za kidunia, tulipojaribu kuona lengo lake, yaani kwa nini tupatwe na hayo yote, tulikutana na giza; nasi tukageuka huku tukiugua na kusema: Mambo haya yataendelea hata lini? Hayo pia tuliyasema mara nyingi; na ingawa tuliyasema, hatukuyaacha mambo hayo, kwa maana bado hakukuwa kumetupambazukia jambo lolote la hakika ambalo tungelikumbatia baada ya kuyaacha hayo.
Nami, nikiyatazama mambo na kuyatazama tena, nilistaajabia sana urefu wa muda uliokuwa umepita tangu mwaka wangu wa kumi na tisa, nilipoanza kuwaka tamaa ya hekima, nikiwa nimeazimia kwamba nikiisha kuipata ningeacha matumaini yote matupu na mahangaiko ya udanganyifu yaliyotokana na tamaa za ubatili. Na tazama, sasa nilikuwa katika mwaka wangu wa thelathini, nikiwa nimekwama katika matope yaleyale, mwenye tamaa kubwa ya kufurahia mambo ya sasa, ambayo yalipita na kuiangamiza nafsi yangu; huku nikijiambia: “Kesho nitaupata ukweli; utajidhihirisha wazi nami nitauelewa; tazama, Faustus yule Mmanikei atakuja na kufafanua kila kitu! Enyi watu wakubwa, ninyi wanafalsafa wa Akademia, basi ni kweli kwamba hakuna jambo lolote la hakika linaloweza kupatikana ili kuongoza maisha! La, tutafute kwa bidii zaidi, wala tusikate tamaa. Tazama, mambo yaliyo katika vitabu vya Kanisa ambayo zamani yalionekana kwetu kuwa yasiyo na maana, sasa hayaonekani hivyo, na yanaweza kueleweka kwa namna nyingine, tena kwa maana nzuri. Nitasimama pale ambapo wazazi wangu waliniweka nilipokuwa mtoto, mpaka ukweli ulio wazi upatikane. Lakini utafutwe wapi, au lini? Ambrosi hana nafasi; sisi hatuna nafasi ya kusoma; hata vitabu tutavipata wapi? Tutavipata kutoka wapi, au lini? Tutaviazima kwa nani? Na tuweke nyakati maalumu, na kupanga saa fulani kwa ajili ya afya ya nafsi yetu. Matumaini makubwa yamepambazuka; Imani Katoliki haifundishi yale tuliyodhani na kuishtaki kwayo bila msingi; waamini wake waliofundishwa huona kuwa ni kukufuru kuamini kwamba Mungu amewekewa mipaka na umbo la mwili wa binadamu: nasi je, tunasita ‘kubisha,’ ili mambo yaliyobaki ‘yafunguliwe’? Wanafunzi wetu huchukua muda wetu wa kabla ya adhuhuri; tunafanya nini katika muda unaobaki? Kwa nini tusiutumie kwa jambo hili? Lakini basi ni lini tutakapojipendekeza kwa marafiki wetu wakubwa, ambao tunahitaji fadhili zao? Ni lini tutakapotunga yale tunayoweza kuwauzia wanafunzi? Ni lini tutakapopumzika, tukizilegeza akili zetu kutoka katika mkazo huu wa mahangaiko?
“Kila kitu na kipotee, tuachane na ubatili huu mtupu, na kujitoa katika jambo moja tu: kuutafuta ukweli! Maisha ni ubatili, wakati wa kifo haujulikani; kikitujia ghafla, tutaondoka hapa katika hali gani? Na tutajifunza wapi yale tuliyoyapuuza hapa? Na je, badala yake hatutapata adhabu kwa uzembe huu? Itakuwaje ikiwa kifo chenyewe hukatiza na kukomesha mahangaiko na hisia zote? Basi hilo lazima lithibitishwe. Lakini Mungu apishe mbali jambo hilo! Si jambo la bure na tupu kwamba hadhi tukufu ya mamlaka ya Imani ya Kikristo imeenea ulimwenguni kote. Mungu asingalitutendea kamwe mambo kama haya, tena makubwa namna hii, kama uzima wa roho ungefikia mwisho pamoja na kifo cha mwili. Basi kwa nini tuchelewe kuyaacha matumaini ya kidunia, na kujitoa kabisa kumtafuta Mungu na uzima wenye heri? Lakini ngoja! Hata mambo hayo yanafurahisha; yana utamu fulani, tena si mdogo. Hatupaswi kuyaacha bila kufikiri kwa makini, kwa maana itakuwa aibu kuyarudia tena. Tazama, sasa si jambo gumu kupata cheo fulani, halafu tutatamani nini zaidi? Tuna marafiki wengi wenye mamlaka; lisipojitokeza jambo jingine, na ikiwa tuna haraka sana, angalau tunaweza kupewa cheo cha mkuu wa jimbo la utawala; na mke mwenye fedha kiasi, ili asiongeze gharama zetu; na hapo ndipo tamaa zetu zitakapoishia. Watu wengi wakubwa, wanaostahili sana kuigwa, wamejitoa kujifunza hekima wakiwa katika hali ya ndoa.”
Nilipokuwa nikiyatafakari mambo haya, na pepo hizi zikibadilika na kuusukuma moyo wangu huku na huko, wakati ulizidi kupita, lakini nilikawia kumgeukia Bwana; na siku baada ya siku niliahirisha kuishi ndani Yako, wala sikuahirisha kufa ndani yangu mwenyewe kila siku. Nikiipenda maisha yenye furaha, niliyaogopa katika makao yake yenyewe, na kuyatafuta kwa kuyakimbia. Nilidhani ningekuwa mwenye huzuni kubwa mno kama nisingekumbatiwa na mwanamke; wala sikufikiria dawa ya huruma Yako ya kuponya udhaifu huo, kwa kuwa sikuwa nimeijaribu. Kuhusu kujizuia, nilidhani kwamba kulikuwa ndani ya uwezo wetu wenyewe (ingawa ndani yangu sikuupata uwezo huo), nikiwa mpumbavu hata nisijue yaliyoandikwa: Hakuna awezaye kujizuia usipomjalia Wewe; na kwamba ungenijalia, kama ningebisha masikioni Mwako kwa miuguzo ya ndani, na kukutwika Wewe mahangaiko yangu kwa imani thabiti.
Kwa kweli Alipio alinizuia kuoa, akisema kwamba kwa kufanya hivyo tusingeweza kamwe kuishi pamoja, tukiwa na nafasi isiyo na masumbufu ya kuupenda hekima, kama tulivyotamani kwa muda mrefu. Yeye mwenyewe hata wakati huo alikuwa safi kabisa katika jambo hili, kiasi cha kushangaza; na hilo lilishangaza zaidi kwa sababu mwanzoni mwa ujana wake alikuwa ameingia katika mwenendo huo, lakini hakuwa amekwama humo. Badala yake, alikuwa amejuta na kuuchukia, na tangu wakati huo hadi sasa alikuwa ameishi kwa kujizuia kabisa. Lakini nilimpinga kwa mifano ya watu ambao, wakiwa wameoa, waliithamini hekima, wakamtumikia Mungu kwa namna ya kumpendeza, wakadumisha urafiki wao na kuwapenda rafiki zao kwa uaminifu. Mimi nilikuwa mbali sana na ukuu wao wa moyo; na nikiwa nimefungwa na ugonjwa wa mwili na utamu wake uletao mauti, niliuburuta mnyororo wangu, nikiogopa kufunguliwa. Kana kwamba jeraha langu lilikuwa limechokozwa, niliyakataa mashauri yake mema kana kwamba yalikuwa mkono wa mtu aliyetaka kunifungua mnyororo. Zaidi ya hayo, kupitia mimi nyoka alinena na Alipio mwenyewe; kwa ulimi wangu alisuka na kutega njiani mwake mitego ya anasa, ili miguu yake yenye wema na iliyo huru inaswe humo.
Alishangaa kwamba mimi, ambaye aliniheshimu sana, ningekwama kiasi hicho katika gundi ya kunasia ndege ya anasa hiyo, hata nikasisitiza, kila tulipoizungumzia, kwamba singeweza kamwe kuishi bila kuoa. Nilipomwona akishangaa, nilijitetea nikisema kwamba kulikuwa na tofauti kubwa kati ya uzoefu wake wa maisha hayo, uliokuwa wa muda mfupi na ambao hata hakuukumbuka vizuri, na uzoefu wangu wa kudumu. Kwa sababu hiyo, yeye aliweza kuyadharau maisha hayo kwa urahisi; lakini kwa upande wangu, ikiwa jina lenye heshima la ndoa lingeongezwa kwenye uzoefu wangu huo, hakupaswa kushangaa kwa nini sikuweza kuudharau mwenendo huo. Ndipo naye akaanza kutamani kuoa, si kwa kushindwa na tamaa ya anasa hiyo, bali kwa udadisi. Alisema alitamani kujua ni nini hicho ambacho bila hicho maisha yangu, yaliyompendeza sana, yangeonekana kwangu si maisha bali adhabu. Kwa maana akili yake, iliyokuwa huru na mnyororo huo, ilistaajabia utumwa wangu; na kwa mshangao huo ilikuwa ikisonga kuelekea tamaa ya kuujaribu, kutoka hapo hadi kuujaribu wenyewe, na kutoka hapo labda kuzama katika utumwa huo alioustaajabia. Maana alikuwa tayari kufanya agano na mauti; naye aipendaye hatari ataanguka ndani yake. Kwa maana heshima yoyote iliyopo katika jukumu la kuyaongoza vema maisha ya ndoa na familia ilituvutia kidogo tu. Bali mimi niliteswa hasa na mazoea ya kutosheleza tamaa isiyoshiba, ambayo yaliniweka utumwani; naye alikuwa akichukuliwa mateka na mshangao uliojaa kuvutiwa. Ndivyo tulivyokuwa, hata Wewe, Ee Uliye Juu Sana, bila kuuacha udongo wetu, ulipotuhurumia sisi tuliokuwa katika hali ya kusikitisha, ukaja kutusaidia kwa njia za ajabu na za siri.
Juhudi za kudumu zilifanywa ili nioe. Niliposa, nikakubaliwa, hasa kwa bidii ya mama yangu, ili nikisha kuoa, ubatizo uletao uzima unisafishe. Alifurahi kuona kwamba kila siku nilikuwa nikiandaliwa kuupokea, na alitambua kwamba sala zake na ahadi Zako zilikuwa zikitimizwa katika imani yangu. Wakati huo, kwa ombi langu na kwa shauku yake mwenyewe, alikusihi kila siku kwa vilio vikuu vya moyo, ili kwa njia ya maono umfunulie jambo fulani kuhusu ndoa yangu ya baadaye; lakini Wewe hukukubali kamwe kufanya hivyo. Ni kweli kwamba aliona mambo fulani ya bure na ya kubuniwa, yaliyoundwa na nguvu ya roho ya mwanadamu iliyokuwa imejishughulisha na jambo hilo. Alinisimulia mambo hayo, lakini si kwa uhakika ule aliokuwa nao kwa kawaida ulipomwonyesha jambo, bali aliyapuuza. Kwa maana alisema kwamba, kwa hisia fulani ambayo hakuweza kuieleza kwa maneno, aliweza kutofautisha mafunuo Yako na ndoto za nafsi yake mwenyewe. Hata hivyo, jambo hilo liliendelea kufuatiliwa, na msichana aliposiwa, ambaye alikuwa amebakiza miaka miwili kufikia umri unaofaa; na kwa kuwa alipendeza, alisubiriwa.
Na wengi wetu tuliokuwa marafiki, tukizungumza pamoja na kuyachukia mahangaiko yenye misukosuko ya maisha ya mwanadamu, tulikuwa tumejadiliana na karibu kuamua kuishi mbali na shughuli na pilikapilika za watu. Jambo hilo lingefanyika hivi: kila mmoja wetu angeleta chochote ambacho angeweza kupata, nasi tungeviunganisha vyote kuwa mali ya nyumba moja. Hivyo, kwa ukweli wa urafiki wetu, hakuna kitu ambacho kingekuwa mali ya mmoja peke yake; bali mali yote iliyokusanywa kutoka kwa wote ingekuwa kwa ukamilifu mali ya kila mmoja, na yote yangekuwa ya wote. Tulifikiri kwamba katika jumuiya hiyo tungeweza kuwa watu wapata kumi; baadhi yao walikuwa matajiri sana, hasa Romanianus, mtu wa mji wetu na rafiki yangu wa karibu sana tangu utotoni, ambaye matatizo mazito na yenye kutatanisha ya shughuli zake yalikuwa yamemleta kwenye baraza la mtawala. Yeye ndiye aliyekuwa na bidii zaidi kwa mpango huo; na katika jambo hilo maoni yake yalikuwa na uzito mkubwa, kwa sababu mali yake nyingi ilizidi sana ile ya yeyote kati ya wengine. Tulikuwa tumekubaliana pia kwamba watu wawili, kana kwamba ni wasimamizi wa mwaka mmoja, wangeshughulikia mahitaji yote, huku wengine wakiwa bila masumbufu. Lakini tulipoanza kufikiria kama wake, ambao baadhi yetu tayari walikuwa nao na wengine walitarajia kuwa nao, wangekubali jambo hilo, mpango huo wote uliokuwa ukiundwa vizuri sana ulivunjika mikononi mwetu, ukabomolewa kabisa na kutupiliwa mbali. Kutoka hapo tukarejea kwenye kuugua na kulalamika, na hatua zetu zikafuata njia pana za ulimwengu zilizokanyagwa na wengi; kwa maana mawazo yalikuwa mengi mioyoni mwetu, lakini shauri Lako ladumu milele. Kwa shauri hilo uliidhihaki mipango yetu, ukauandaa Wako mwenyewe, ukikusudia kutupa chakula kwa wakati wake na kuzijaza nafsi zetu baraka.
Wakati huohuo dhambi zangu zilikuwa zikiongezeka, na mwanamke niliyeishi naye bila ndoa alipoondolewa kando yangu kwa kuwa alikuwa kizuizi kwa ndoa yangu, moyo wangu uliokuwa umeshikamana naye uliraruliwa, ukajeruhiwa na kuvuja damu. Naye akarudi Afrika, akikuwekea Wewe nadhiri kwamba hatamjua tena mwanamume mwingine kimwili, akaniachia mwanangu niliyemzaa naye. Lakini mimi, mwenye taabu, niliyeshindwa kumwiga hata mwanamke huyo, sikuweza kuvumilia kungoja, kwa maana nilipaswa kusubiri miaka miwili kabla ya kumpata yule niliyetaka kumwoa. Kwa kuwa sikuwa mpenzi wa ndoa sana kama nilivyokuwa mtumwa wa tamaa za mwili, nikajipatia mwanamke mwingine, ingawa hakuwa mke wangu, ili kwa utumwa wa mazoea yaliyodumu, ugonjwa wa roho yangu uendelee kudumishwa katika nguvu zake, au hata kuongezeka, hadi niingie chini ya utawala wa ndoa. Wala jeraha langu lililosababishwa na kuondolewa kwa yule wa kwanza halikupona; bali baada ya kuvimba na kuuma sana, lilianza kuoza, na maumivu yangu yakapungua ukali, lakini yakawa yasiyo na tumaini la kupona.
Sifa ziwe Kwako, utukufu uwe Kwako, Chemchemi ya huruma. Nilikuwa nikizidi kuwa na taabu, nawe ulizidi kuwa karibu nami. Mkono Wako wa kuume ulikuwa tayari daima kuning’oa matopeni na kuniosha kabisa, nami sikujua; wala hakuna kilichonizuia nisizame katika lindi la anasa za mwili lililo kubwa zaidi, isipokuwa hofu ya kifo na ya hukumu Yako itakayokuja; hofu hiyo haikuondoka kamwe moyoni mwangu katika mabadiliko yangu yote. Na katika mijadala yangu na rafiki zangu Alypius na Nebridius kuhusu asili ya mema na mabaya, nilishikilia kwamba, kwa maoni yangu, Epicurus angalikuwa mshindi laiti nisingeamini kwamba baada ya kifo roho huendelea kuishi, na kwamba kuna mahali pa kulipwa kulingana na matendo ya watu, jambo ambalo Epicurus hakukubali kuamini. Nami nikauliza, “Kama tusingekufa, na tungeishi katika anasa za mwili daima, bila hofu ya kuzipoteza, kwa nini tusingekuwa na furaha, au tungetafuta nini kingine?” Sikujua kwamba taabu kubwa ilikuwa katika jambo hili lenyewe: kwamba, nikiwa nimezama na kupofushwa hivyo, sikuweza kuitambua nuru ile ya ubora na uzuri, inayostahili kupendwa kwa ajili yake yenyewe, ambayo jicho la mwili haliwezi kuiona, bali huonekana kwa utu wa ndani. Wala mimi, mwenye taabu, sikufikiria ni wapi ilikotoka furaha niliyopata kwa kuzungumza na rafiki zangu hata juu ya mambo haya machafu; wala, hata kulingana na mawazo niliyokuwa nayo wakati huo kuhusu furaha, nisingeweza kuwa na furaha bila marafiki, hata kama ningekuwa na anasa nyingi namna gani za mwili. Na hata hivyo, niliwapenda rafiki hawa kwa ajili yao wenyewe tu, nami nilihisi kwamba wao pia walinipenda kwa ajili yangu mwenyewe tu.
Enyi njia zilizopotoka! Ole wake mtu mwenye moyo wa kiburi, aliyetumaini kupata kitu kilicho bora zaidi kwa kukuacha Wewe! Amegeuka huku na huko, akalala chali, kwa mbavu na kifudifudi, lakini kila namna ilikuwa na maumivu; nawe peke Yako ndiwe pumziko. Na tazama, Wewe uko karibu, unatuokoa katika kutangatanga kwetu kwa taabu, unatuweka katika njia Yako, unatufariji na kusema, “Kimbieni; nitawabeba; naam, nitawavusha; huko pia nitawabeba.”