Nếu anh chị em sẵn sàng đưa ra một chọn lựa triệt để, làm bất cứ điều gì cần thiết để đạt tới ơn gọi cao cả là được biến đổi hoàn toàn trong Đức Kitô (hiệp nhất với Thiên Chúa), thì hãy lưu ý rằng bước đầu tiên sẽ gây đau đớn. Nhưng “nỗi đau” ấy sẽ thanh luyện anh chị em và cuối cùng sẽ dẫn đến sự ngọt ngào, tĩnh lặng nội tâm, tự do, bình an và an nghỉ.
Như đã đề cập trong phần Dẫn nhập, theo Thánh Gioan Thánh Giá, “người mới bắt đầu” là người, có thể nói, đã dấn thân hết mình, và đã xây dựng được một đời sống cầu nguyện, nhưng chưa hoàn toàn phó mình cho thánh ý Thiên Chúa. Nếu anh chị em đang ở trong tình trạng đó, thì đã đến lúc để Thiên Chúa lôi cuốn anh chị em đi sâu hơn vào đời sống cầu nguyện, hầu bước vào điều mà Thánh Gioan gọi là “đêm giác quan”.
Đêm giác quan là một trong hai “đêm tối” mà mọi linh hồn phải trải qua để đạt tới sự hiệp nhất với Thiên Chúa (còn được gọi là hôn nhân thiêng liêng và sự hiệp nhất biến đổi). Đêm tối đầu tiên này, tức đêm giác quan, được chia thành hai phần: chủ động và thụ động. Chương này sẽ cố gắng trình bày giáo huấn của Thánh Gioan dành cho những người mới bắt đầu về giai đoạn chủ động của đêm giác quan.
Tóm lược về “Đêm giác quan chủ động”
Mục tiêu của “đêm giác quan chủ động” là giải thoát linh hồn anh chị em khỏi những hình thức khoái lạc thấp kém nhất, để anh chị em có thể tìm kiếm Thiên Chúa cách trọn vẹn hơn. Chính Người cũng làm nảy sinh nơi anh chị em niềm hoan lạc thiêng liêng cao cả nhất, phát xuất từ sự hiệp nhất hoàn hảo với Người. Bước đầu tiên này chỉ là như thế: bước đầu tiên. Một khi đã vượt qua cuộc thanh luyện ban đầu đối với những ham muốn và ước ao của mình, người ta sẽ được Thiên Chúa dẫn qua ba cấp độ thanh luyện nữa. Nhưng bước đầu tiên chính là nơi chúng ta khởi sự.
Ở bước này, người ta phải chủ tâm thực hành những việc từ bỏ mình, đồng thời phải tìm cách nhận biết Thiên Chúa theo một cách thức mới mẻ và sâu xa hơn qua việc cầu nguyện suy niệm. Lòng ích kỷ phải được loại bỏ, và mọi khoái lạc giả dối phát sinh từ những quyến luyến tội lỗi cùng những ước muốn không lành mạnh cũng phải được dứt trừ.
Lý do là vì chúng ta dễ bị lừa dối về điều gì thực sự tốt cho mình. Khi mới khởi đầu hành trình thiêng liêng, chúng ta vẫn còn bám víu vào khoái lạc đến từ tội lỗi và từ nhiều điều khác của thế gian này. Chúng ta có thể vẫn tin rằng những gì làm mình thỏa mãn là tiền bạc, thú vui nhục dục, ăn uống quá độ hay việc thỏa mãn những ham muốn lệch lạc khác. Tuy những điều ấy quả có đem lại một thứ vui thú nhất thời, nhưng kết cục lại là cảnh nô lệ và trói buộc. Vì thế, Thiên Chúa muốn anh chị em được tự do. Do đó, bước đầu tiên này đòi hỏi chính anh chị em phải có những chọn lựa cụ thể để từ bỏ các quyến luyến và ước muốn giả dối ấy, đồng thời ngày càng hiểu biết hơn về những chân lý vinh hiển mà Thiên Chúa muốn mặc khải cho anh chị em.
Hình thức cầu nguyện thích hợp với “những người mới bắt đầu”
Điều quan trọng là phải lưu ý đến hình thức cầu nguyện thích hợp với từng giai đoạn phát triển thiêng liêng. Trong giai đoạn đầu tiên này, người ta phải thường xuyên thực hành việc cầu nguyện bằng cách suy niệm. Suy niệm đơn giản có nghĩa là anh chị em dùng trí suy xét Thánh Kinh hoặc một chân lý nào khác của Thiên Chúa có sức khơi dậy tâm hồn. Khi Thiên Chúa kêu gọi anh chị em bước vào giai đoạn cầu nguyện khởi đầu này, anh chị em sẽ thường xuyên được ân sủng “soi động” và đôi lúc cảm thấy vô cùng vui thích nơi những điều thuộc về Thiên Chúa. Linh hồn anh chị em sẽ cảm nhận được sự gần gũi của Thiên Chúa và tìm thấy niềm vui lớn lao trong những việc thiêng liêng, như dành nhiều thời gian cầu nguyện, ăn chay, đọc sách thiêng liêng và làm việc bác ái.
Đời sống suy niệm, được soi động và được an ủi này là cách Thiên Chúa nuôi dưỡng linh hồn lúc ban đầu, như thể linh hồn là một trẻ thơ còn ẵm ngửa. Trẻ thơ được nuôi bằng sữa nguyên chất ấm áp, được âu yếm, bồng ẵm và chăm sóc dịu dàng. Tất cả những sự chăm chút và an ủi ấy đều đến từ Thiên Chúa và trợ giúp linh hồn trong đêm giác quan chủ động. Về sau, trong giai đoạn thụ động của đêm giác quan, Thiên Chúa bắt đầu biến đổi đời sống cầu nguyện và mối tương quan của người ấy với Người thành đời sống và mối tương quan của một trẻ nhỏ hay một thiếu niên về mặt thiêng liêng, thay vì một trẻ thơ còn ẵm ngửa. Đứa trẻ này sau đó sẽ tiếp tục lớn lên, ngày càng trưởng thành hơn về mặt thiêng liêng, đạt đến tuổi trưởng thành nhờ một hình thức cầu nguyện sâu xa hơn được gọi là chiêm niệm. Cuối cùng, người ấy sẽ đạt tới tình trạng hoàn thiện (hiệp nhất với Thiên Chúa) và sống một đời sống hoàn toàn kết hiệp với Thiên Chúa nhờ việc chiêm niệm được duy trì thường hằng.
Giờ đây, chúng ta hãy xem xét một số thuật ngữ triết học mà Thánh Gioan Thánh Giá sử dụng trong giáo huấn của ngài về đêm giác quan chủ động. Những thuật ngữ này có thể còn mới mẻ đối với một số người, nhưng việc hiểu chúng là điều quan trọng, vì thế anh chị em hãy chú tâm học hỏi.
Định nghĩa các thuật ngữ
Vậy, “đêm giác quan chủ động” là gì? Nói một cách đơn giản, thuật ngữ này chỉ những hành động ban đầu mà chính anh chị em phải thực hiện để lớn lên trong sự thánh thiện sau khi đã bắt đầu hành trình thiêng liêng. Có những điều anh chị em chỉ có thể thực hiện được nhờ một ân sủng đặc biệt của Thiên Chúa (Chương Hai và Chương Bốn sẽ tập trung vào những điều này). Nhưng lúc ban đầu, có nhiều điều anh chị em phải chủ động thực hiện để tiến bước trên hành trình thiêng liêng của mình.
Khái niệm then chốt mà anh chị em phải bắt đầu tìm hiểu là “thanh luyện” hay “đêm tối”. Mặc dù Thánh Gioan sẽ nói đến nhiều cấp độ thanh luyện khác nhau, trong chương này, thuật ngữ ấy chủ yếu được dùng để mô tả những cuộc thanh luyện tự nguyện mà anh chị em phải trải qua để được tự do khỏi mọi quyến luyến đối với những khoái lạc vô độ, những quyến luyến đã hình thành do anh chị em chiều theo những ham muốn và ước ao của giác quan. Chúng ta hãy cẩn thận định nghĩa từng từ in nghiêng này, để anh chị em sẵn sàng hiểu được sự khôn ngoan cao đẹp mà Thánh Gioan trao cho chúng ta về cuộc thanh luyện chủ động đầu tiên này.
Thuộc giác quan: Điều này chỉ tất cả những gì anh chị em nhận biết và trải nghiệm qua năm giác quan của mình. Để hiểu một trải nghiệm “thuộc giác quan” là gì, hãy tưởng tượng anh chị em đã mất cả năm giác quan. Anh chị em sẽ trải nghiệm được điều gì trong thế giới này? Không gì cả! Anh chị em sẽ là tinh thần thuần túy. Anh chị em vẫn có thể suy nghĩ, ghi nhớ và thực hiện những hành vi của ý chí, nhưng sẽ không thể tiếp nhận bất cứ điều gì từ thế giới này vào những ham muốn thuộc giác quan của mình. Hãy tưởng tượng thêm rằng anh chị em chưa bao giờ có thể sử dụng bất kỳ giác quan nào trong năm giác quan. Trong trường hợp ấy, anh chị em thậm chí sẽ không có bất kỳ ký ức hay khái niệm nào đến từ thế giới này qua các giác quan. Anh chị em vẫn suy nghĩ và muốn, nhưng chỉ trên bình diện thuần túy thiêng liêng như các thiên thần. Vì thế, tất cả những gì anh chị em nhìn thấy, chạm vào, ngửi thấy, cảm nhận hoặc nghe thấy trong thế giới vật chất này đều nuôi dưỡng những ham muốn thuộc giác quan của anh chị em. Tất cả những gì anh chị em thực hiện thuần túy trong trí óc và ý chí làm nên những ham muốn thuộc giác quan trên bình diện tinh thần, khi việc suy nghĩ và muốn ấy dựa trên những gì ban đầu đã đến với anh chị em qua năm giác quan.
Những ham muốn: Con người được tạo dựng với những ham muốn. Không thể tránh khỏi trải nghiệm này, vì đó là một phần tự nhiên trong con người chúng ta. Thiên Chúa đã tạo dựng chúng ta với khả năng tự nhiên là bị thu hút bởi những gì chúng ta nhận thấy là tốt. Chẳng hạn, nếu anh chị em làm việc suốt ngày dưới trời nắng nóng và bắt đầu bị mất nước, cơ thể anh chị em sẽ tự nhiên khao khát nước. Anh chị em không thể không mong muốn điều đó. Anh chị em đã được tạo dựng như thế. Chìa khóa để hiểu những ham muốn của mình là nhận ra rằng anh chị em luôn mong muốn những gì mà các ham muốn của mình nhận thấy là tốt. Không thể mong muốn một điều mà anh chị em nhận thấy là xấu. Ngay cả khi điều anh chị em mong muốn thực sự có hại cho mình, anh chị em cũng không mong muốn điều đó bởi vì anh chị em nhận thấy nó là xấu; trái lại, anh chị em mong muốn nó vì những ham muốn của mình bị lầm lạc và nhận thấy đối tượng mình mong muốn là điều tốt.
Một phân biệt quan trọng khác cần làm rõ về những ham muốn khác nhau nơi chúng ta là có những ham muốn tự nhiên và những ham muốn tự nguyện. Một ham muốn tự nhiên phát sinh từ những khuynh hướng tự nhiên nơi các giác quan của anh chị em, như trong ví dụ trên về việc muốn uống nước khi khát. Tự bản thân chúng, những ham muốn này có rất ít hoặc không có ý nghĩa luân lý, trừ khi chúng trở thành sự buông thả. Tuy nhiên, những ham muốn tự nguyện mới là điều đáng quan tâm hơn. Đó là những ham muốn nơi chúng ta bắt nguồn từ một quyết định nào đó chúng ta đã đưa ra, chẳng hạn như chọn phạm một tội, hoặc chọn chiều theo một ham muốn tự nhiên cách buông thả.
Để minh họa một ham muốn tự nguyện, chúng ta hãy xét một ví dụ cực đoan. Giả sử có người nghiện một loại ma túy rất mạnh như heroin. Sự thật là dùng thêm một liều heroin nữa không tốt cho người ấy. Tuy nhiên, người nghiện heroin vẫn thèm muốn ma túy vì những ham muốn của họ đã bị thứ ma túy này nô dịch và bị lôi cuốn bởi sự thỏa mãn đến từ cảm giác khoái lạc ngây ngất mà cơ thể đón nhận khi dùng ma túy. Vì thế, về mặt lý trí, người ấy biết ma túy không tốt, nhưng những ham muốn vẫn khao khát nó vì chúng bị đánh lừa và nhận thấy thứ ma túy này là tốt. Và ham muốn ấy bắt nguồn từ sự lựa chọn ban đầu có chủ ý, hay tự nguyện, dùng heroin. Dĩ nhiên, tính chất gây nghiện của loại ma túy này khiến tình trạng càng tồi tệ hơn, nhưng khái niệm then chốt cần hiểu ở đây là anh chị em không có ham muốn tự nhiên đối với heroin ngay từ khi được thụ thai. Ham muốn ấy chỉ xuất hiện sau khi anh chị em tự nguyện dùng thử nó. Vì vậy, đó là một ham muốn tự nguyện. Điều này sẽ sớm được bàn thêm trong phần mang tựa đề “tự nguyện”.
Những quyến luyến: Sự quyến luyến là kết quả của việc thường xuyên chọn điều mình ham muốn. Để minh họa, hãy xét lại trường hợp người nghiện heroin. Người ấy quyến luyến heroin vì đã hết lần này đến lần khác chiều theo sự thèm muốn nó. Người ấy đã để cho những ham muốn của thân xác mình tìm thấy khoái thú nơi ma túy, và kết quả là bị quyến luyến với nó. Người ấy đã nghiện. Tuy nghiện heroin là một ví dụ cực đoan, cùng một nguyên tắc ấy vẫn áp dụng cho mọi điều anh chị em trở nên quyến luyến. Chẳng hạn, anh chị em trở nên quyến luyến tiền bạc khi cứ hết lần này đến lần khác chọn chiều theo lòng ham muốn tiền bạc. Sự quyến luyến này vẫn có thể có ngay cả khi anh chị em có rất ít tiền. Lòng ham muốn có thêm khiến anh chị em bị quyến luyến và cứ mong có thêm nữa. Vấn đề không phải là anh chị em có tiền hay không; đúng hơn, vấn đề là bị quyến luyến với lòng ham muốn tiền bạc. Những ví dụ khác bao gồm sự ham muốn một loại thức ăn nào đó, sự giải trí, sự thỏa mãn, khoái lạc, v.v. Những điều này trở thành những quyến luyến khi anh chị em để cho những ham muốn ấy hình thành các thói quen nơi mình. Dù ban đầu anh chị em có thể chỉ có một ham muốn tự nhiên đối với điều gì đó (chẳng hạn một món ăn cụ thể), anh chị em trở nên quyến luyến với nó khi tự nguyện chọn nó cách buông thả. Anh chị em cũng có thể trở nên quyến luyến những điều phi vật chất, chẳng hạn lời khen ngợi và sự tôn trọng mà người khác dành cho mình hoặc không dành cho mình. Khi anh chị em mong được người khác khen ngợi, rồi liên tục hành động sao cho nhận được lời khen ấy, anh chị em trở nên quyến luyến lời khen.
Tương tự, một con chó cũng có những ham muốn và quyến luyến. Chẳng hạn, một con chó có thể học các trò và thực hiện chúng vì nó hình thành thói quen mong được chủ khen. Chính sự quyến luyến với lời khen (hoặc một món ăn thưởng ngon miệng) khiến con chó có thể thực hiện hết trò này đến trò khác theo lệnh của chủ. Con chó bị chi phối bởi ham muốn và ký ức về phần thưởng. Lời khen (hoặc món ăn thưởng) đem lại sự thích thú, và vì thế nó cứ tìm kiếm điều ấy hết lần này đến lần khác. Một điểm khác biệt giữa chúng ta và loài vật là con vật không thể tự do chọn để những ham muốn của nó được thanh luyện. Còn chúng ta thì có thể. Con vật thuần túy sống theo giác quan, tình cảm và bị những ham muốn chi phối. Chúng ta có ý chí tự do, có thể vượt thắng những ham muốn thuộc giác quan của mình.
Tự nguyện: Một hành vi tự nguyện là hành vi anh chị em thực hiện một cách tự do. Cụ thể, để hiểu những bài học trong chương này, hành vi tự nguyện là hành vi anh chị em thực hiện trước khi hình thành một thói quen. Đây là một sự phân biệt quan trọng, bởi một khi thói quen đã hình thành, các hành vi của anh chị em sẽ ít mang tính tự nguyện hơn. Một lần nữa, người nghiện heroin thường cảm thấy mình mất tự do và vì thế, do tình trạng nghiện, họ không còn đưa ra những quyết định hoàn toàn tự nguyện mỗi khi dùng ma túy. Sự quyến luyến làm suy yếu khả năng lựa chọn cách tự do và tự nguyện của anh chị em. Anh chị em hành động theo thói quen thay vì trong tự do, giống như các loài vật. Điều này áp dụng cho mọi thói quen anh chị em hình thành. Nếu anh chị em có thói quen nói tục, nói chuyện đàm tiếu, ham muốn tiền bạc, hay hình thành bất kỳ thói quen nào khác, anh chị em ngày càng kém tự do trong việc thực hiện những hành vi tự nguyện. Tuy nhiên, là con người có ý chí tự do và trí tuệ, anh chị em luôn có thể nỗ lực tháo gỡ những quyến luyến do thói quen mà mình đã tự nguyện hình thành.
Một hành vi thực sự tự nguyện là hành vi anh chị em thực hiện với sự ưng thuận hoàn toàn của ý chí. Nếu điều anh chị em tự do lựa chọn là một tội trọng, thì anh chị em trở thành nô lệ cho tội ấy và quyến luyến với nó. Nếu điều anh chị em lựa chọn hoàn toàn tự do là một tội nhẹ hoặc một sự bất toàn thiêng liêng nào đó ít nghiêm trọng hơn, thì anh chị em trở nên quyến luyến với tội hay sự bất toàn ấy. Và nếu điều anh chị em lựa chọn hoàn toàn tự do là thường xuyên chiều theo một ham muốn tự nhiên nào đó của mình (chẳng hạn như thích sô-cô-la), thì anh chị em sẽ hình thành sự quyến luyến với ham muốn tự nhiên ấy. Tuy nhiên, nếu điều anh chị em lựa chọn hoàn toàn tự do là một nhân đức nào đó phát xuất từ chính Thiên Chúa, thì anh chị em cũng lớn lên trong tập quán nhân đức ấy và gắn bó với Thiên Chúa trọn vẹn hơn.
Sự vui thích: Từ “vui thích” không cần phải giải thích nhiều. Nhưng trong khuôn khổ đang bàn, chúng ta cần phân biệt hai loại. Một loại vui thích đến từ những ham muốn không lành mạnh (hay vô trật tự), còn loại kia phát xuất từ sự kết hợp với Thiên Chúa. Những vui thích không lành mạnh khiến anh chị em bị nô lệ, phân tâm và rối trí. Nhưng sự vui thích tốt lành thì gia tăng và biến đổi tùy theo mức độ linh hồn anh chị em gắn bó với Thiên Chúa trong sự kết hợp thần linh. Trong trường hợp này, ngay cả tình bạn và những điều tốt lành tự nhiên khác cũng được tận hưởng cách tinh tuyền hơn khi linh hồn anh chị em kết hợp với Thiên Chúa. Nói cách khác, càng nên thánh, anh chị em càng có khả năng tìm được niềm vui đích thực nơi tất cả những gì Thiên Chúa đặt trước mặt anh chị em.
Thanh luyện: Thanh luyện nghe như một từ gợi lên đau đớn, và quả thật là như vậy. Nhưng thanh luyện không chỉ gây đau đớn mà còn giải thoát. Thanh luyện là tiến trình người ta phải trải qua để loại bỏ những thói quen xấu và sự quyến luyến với bất cứ điều gì, với tất cả những gì không phải là Thiên Chúa và thánh ý hoàn hảo của Người. Sự thanh luyện này là một tiến trình siêu thoát hoàn toàn trong nội tâm khỏi tất cả những gì không phải là Thiên Chúa. Thanh luyện nằm ở trọng tâm giáo huấn của Thánh Gioan và sẽ là điều quan tâm chính yếu của bất kỳ linh hồn nào đang tìm kiếm sự hoàn hảo của việc kết hợp với Thiên Chúa. Như đã đề cập trước đây, thanh luyện trong đời sống thiêng liêng có hai hình thức: chủ động và thụ động. “Chủ động” chỉ những hành động mà anh chị em có thể làm để được giải thoát khỏi những quyến luyến không lành mạnh của mình. “Thụ động” có nghĩa là không chống lại những điều Thiên Chúa thực hiện trong anh chị em để giúp hoàn tất việc thanh luyện mà anh chị em đã khởi sự. Trách nhiệm của anh chị em trong việc thanh luyện thụ động chỉ đơn giản là ưng thuận với công việc Thiên Chúa đang thực hiện trong lòng mình. Thanh luyện thụ động là điều cần thiết để đạt tới sự hoàn hảo, bởi anh chị em không thể tự giải thoát hoàn toàn chỉ bằng nỗ lực của riêng mình. Sau cùng, chỉ Thiên Chúa mới có thể thực hiện việc giải thoát hoàn toàn linh hồn anh chị em khỏi mọi quyến luyến không lành mạnh.
Tự do: Tự do là điều diễn ra trong linh hồn anh chị em khi anh chị em hoàn tất việc thanh luyện. Anh chị em cảm nghiệm sự tự do ấy theo hai cách. Thứ nhất, khi một quyến luyến được thanh tẩy khỏi linh hồn, anh chị em được giải thoát khỏi điều từng trói buộc mình và không còn bị những thói quen tội lỗi đè nặng, áp chế. Thứ hai, một khi được giải thoát khỏi những quyến luyến không lành mạnh, anh chị em có khả năng tự do lựa chọn Thiên Chúa và thánh ý hoàn hảo của Người trong cuộc đời mình hơn. Sự giải thoát này đem lại niềm vui lớn lao! Khi ấy, anh chị em có thể thực sự vận dụng ý chí tự do của mình một cách mới mẻ và trọn vẹn. Và khi anh chị em dùng ý chí tự do ấy để lựa chọn Thiên Chúa và thánh ý hoàn hảo của Người, cảm nghiệm tự do mà anh chị em được hưởng sẽ không có giới hạn.
Lấy sự vui thích làm mục tiêu
Trước khi đi sâu vào đêm tối và nhiều cuộc thanh luyện mà linh hồn anh chị em phải trải qua để đạt tới sự kết hợp có sức biến đổi với Thiên Chúa, có lẽ sẽ hữu ích nếu, có thể nói, chúng ta “làm dịu nỗi đau” bằng cách đưa ra một lý do đầy hy vọng và khích lệ để anh chị em hoàn toàn đón nhận mọi cuộc thanh luyện linh hồn mình. Lý do ấy là: thanh luyện là con đường duy nhất để đạt được sự thỏa mãn, viên mãn lớn lao nhất và, đúng vậy, cả sự vui thích lớn lao nhất trong cuộc sống.
Thiên Chúa muốn anh chị em được hạnh phúc. Hạnh phúc hơn cả những gì anh chị em có thể tưởng tượng! Người muốn anh chị em được viên mãn. Còn hơn cả mức độ anh chị em mong muốn cho chính mình! Người thậm chí còn muốn anh chị em tìm được niềm vui thích lớn lao trong mọi khía cạnh của đời sống hằng ngày. Người muốn mỗi bữa ăn anh chị em dùng, mỗi thú vui anh chị em tham gia, mỗi mối tương quan anh chị em được ban cho và mỗi việc anh chị em làm trong ngày đều trở thành nguồn vui thích khôn dò và niềm hoan lạc ngọt ngào. Nhưng để điều đó xảy ra, trước hết phải có sự thanh luyện toàn thể con người anh chị em, để anh chị em bước vào đời sống hằng ngày theo một cách mới. Hơn nữa, anh chị em cần khám phá ra chân lý thiêng liêng cốt yếu này: những vui thích chóng qua của thế gian chỉ như bụi đất so với những niềm hoan lạc mà Thiên Chúa muốn ban cho anh chị em. Vì thế, bất cứ sự thanh luyện nào đối với một hình thức “vui thích” thấp hơn, cuối cùng cũng sẽ giúp anh chị em được tận hưởng nhiều hơn gấp bội.
Đôi khi người ta có thể hiểu lầm Thánh Gioan Thánh Giá là một vị thánh của đau đớn và buồn sầu. Ý niệm bước vào sự thanh luyện và đêm tối có thể khiến người ta sợ hãi và không muốn đón nhận khi bị hiểu sai. Nhưng khi được hiểu đúng, Thánh Gioan cho chúng ta thấy rằng niềm vui, sự hoan lạc và niềm vui thích đã được thanh luyện đang chờ đợi chúng ta còn lớn lao hơn bất cứ điều gì chúng ta có thể tự mình đạt được. Và niềm hoan lạc ấy thuộc một cấp độ cao hơn rất nhiều so với những gì chúng ta thậm chí biết là có hiện hữu.
Hãy nghĩ đến hình ảnh theo lối thế gian về một “người tìm kiếm lạc thú” theo chủ nghĩa hưởng lạc. Đó là người sống cho khoảnh khắc hiện tại, sống xa hoa, luôn tìm kiếm những cuộc phiêu lưu lớn hơn hay những trải nghiệm mới mà thế gian có thể đem lại. Thật ra, khi một người đặt mục tiêu tìm kiếm mọi lạc thú mà thế gian có thể đem lại, rốt cuộc họ có thể đạt được đúng những điều ấy! Và đó là một kết quả đáng buồn! Tại sao? Bởi vì những lạc thú thế gian, ngay cả khi một người có thể hưởng thụ tất cả, cũng chẳng khác gì sự hành hạ và nhơ bẩn thuần túy khi so với những niềm vui khôn tả của một đời sống được biến đổi trong sự kết hợp với Thiên Chúa. Đơn giản là không thể nào so sánh được.
Vậy Thiên Chúa có muốn anh chị em tận hưởng cuộc sống và tìm thấy niềm vui thích trong đó không? Chắc chắn là có. Nhưng Người muốn niềm vui thích của anh chị em thuộc bậc cao nhất, bậc mà anh chị em được dựng nên để đạt tới: những niềm hoan lạc vĩnh cửu, những niềm hoan lạc thiêng liêng. Người không muốn anh chị em ích kỷ đắm mình trong những lạc thú chóng qua và hữu hạn, vốn không bao giờ làm anh chị em hoàn toàn thỏa mãn và luôn khiến anh chị em đói khát thêm. Thiên Chúa muốn anh chị em được no thỏa, chứ không đói khát. Người muốn anh chị em được an nghỉ, chứ không luôn lo âu. Người muốn tâm hồn anh chị em tràn ngập niềm vui, chứ không luôn khao khát thêm nữa.
Dưới đây là một vài dòng trích từ Quyển I, Chương IV, số 4-5 của tác phẩm Đường lên núi Cát Minh, minh họa sự đối chiếu giữa việc tìm kiếm sự viên mãn nơi thế gian và việc tìm kiếm sự viên mãn nơi Thiên Chúa:
…mọi nét duyên dáng và vẻ đẹp của các thụ tạo, khi so với ân sủng của Thiên Chúa, đều là tột cùng của sự khốn cùng và xấu xí.
…mọi sự tốt lành nơi các thụ tạo trong thế gian, khi so với sự tốt lành vô biên của Thiên Chúa, đều có thể được gọi là sự gian ác.
Mọi sự khôn ngoan của thế gian và mọi khả năng của con người, khi so với sự khôn ngoan vô biên của Thiên Chúa, đều chỉ là sự ngu dốt thuần túy và tột cùng…
Nói cách khác, nếu một người đạt được mọi điều mà thế gian tôn vinh là đẹp đẽ, tốt lành và khôn ngoan, thì những gì họ thực sự đạt được chỉ là sự khốn cùng, gian ác và ngu dốt khi so với điều Thiên Chúa muốn ban cho họ qua sự kết hợp với Người. Nếu điều này khó hiểu và khó chấp nhận, anh chị em đừng vội nản lòng. Lúc này, hãy đơn sơ chấp nhận sự thật rằng sự viên mãn, niềm vui, sự vui thích và hoan lạc mà Thiên Chúa muốn ban cho anh chị em qua sự kết hợp với Người đem lại sự mãn nguyện, vui mừng, vui thích và hoan lạc hơn vô cùng so với những gì thế gian có thể ban tặng, hoặc những gì anh chị em có thể tự mình đạt được bằng cách thỏa mãn mọi ham muốn của mình. Ngay cả khi anh chị em có được khối của cải vật chất lớn nhất, được hưởng những thú giải trí hay nhất, hằng ngày được ăn những món ngon nhất, được thế gian hết sức kính trọng, học được mọi kiến thức trong khả năng con người, v.v., thì anh chị em vẫn hoàn toàn khốn cùng khi so với điều Thiên Chúa muốn ban cho anh chị em. Hãy luôn đặt điều này lên hàng đầu trong tâm trí khi giờ đây anh chị em tìm hiểu giai đoạn khởi đầu của tiến trình thanh luyện.
Sự thật dẫn đến thanh luyện
Nếu “thanh luyện” nghe có vẻ đau đớn, khó khăn và buồn nản, thì đó là vì anh chị em đã để cho thế gian, xác thịt, kẻ dữ và chính ý muốn lầm lạc của mình lừa dối. Anh chị em muốn sự thật, hay thích sống trong sự dối trá hơn? Thực ra, đối với nhiều người, đó là một câu hỏi khó trả lời. Nhiều người chọn ở lại trong tình trạng không biết thay vì đối diện với sự thật vinh quang mà Thiên Chúa muốn nói với họ. Tại sao? Bởi vì nếu cứ ở trong tình trạng không biết, họ sẽ không phải thay đổi. Họ có thể tiếp tục giả vờ rằng mình hạnh phúc và tiếp tục tìm kiếm lạc thú bằng cách dễ dàng thỏa mãn mọi ham muốn thế tục và xác thịt của mình. Sự thanh luyện bắt đầu khi những điều dối trá bị phơi bày và lột mặt nạ. Trước hết, anh chị em phải nhận biết Sự Thật để Sự Thật có thể giải thoát anh chị em.
Nhận diện những quyến luyến và ham muốn của anh chị em
Giờ đây đã đến lúc bắt đầu đi vào thực tế bằng cách xem xét những gì diễn ra trong tâm hồn anh chị em liên quan đến những quyến luyến và ham muốn ở bình diện giác quan. Sau đây là một số ví dụ cụ thể về “những quyến luyến và ham muốn thuộc giác quan”, được liệt kê không theo thứ tự nhất định nào:
- Nói quá nhiều
- Ham muốn giàu có
- Muốn thức ăn phải được chế biến theo một cách nhất định
- Ham muốn ăn uống quá mức
- Muốn có những tiện nghi thoải mái nhất
- Mong muốn được thăng chức trong công việc
- Muốn được đi trước
- Ham muốn thỏa mãn tính dục một cách lệch lạc
- Muốn có quần áo và những đồ dùng khác thuộc loại tốt nhất
- Bám víu vào một người cách ích kỷ
- Muốn người khác chú ý đến mình
- Quá tò mò về những chuyện ngồi lê đôi mách mới nhất
- Thường xuyên dính chặt vào điện thoại di động, máy tính bảng hoặc mạng xã hội
- Luôn muốn chọn cách dễ dàng nhất
- Muốn có những thứ tốt nhất
- Quá yêu thích những tài sản mình sở hữu
- Vân vân, vân vân, vân vân.
Có thể khi đọc danh sách ví dụ ngắn ấy, anh chị em nhận ra mình mắc phải từng điều trong đó. Ôi, sự thật quả có thể làm đau lòng. Có thể sẽ đau đớn khi trải qua tiến trình chậm rãi và cẩn trọng để khám phá vì sao những quyến luyến này, cùng biết bao quyến luyến khác trong đời, thực sự gây hại cho anh chị em nhiều hơn anh chị em nhận biết. Nếu anh chị em quyến luyến những điều kể trên hoặc bất cứ điều tương tự nào khác, có lẽ anh chị em sẽ bị cám dỗ lập tức biện minh cho sự quyến luyến của mình và đưa ra đủ mọi lý do vì sao những điều ấy là tốt, hoặc ít ra cũng chẳng có gì đáng ngại. Đừng sợ. Tiến trình thanh luyện có thể chậm chạp và đau đớn, nhưng hãy nhớ rằng tiến trình ấy cũng đổi mới và giải thoát anh chị em. Đó là con đường duy nhất dẫn đến niềm vui và sự vui thích đích thực.
Điều quan trọng cần lưu ý là một số điều trong danh sách trên gây hại cho linh hồn nghiêm trọng hơn nhiều so với những điều khác. Và danh sách ấy không nói đến những sở thích, những điều ưa hay không ưa tự nhiên. Chẳng hạn, nếu anh chị em thích món ăn cay hay màu xanh dương, thì không có cách nào để thôi thích món ăn cay hay màu xanh dương. Nhưng đó không phải là mục tiêu. Việc thích điều này hay điều kia chẳng có gì sai. Tuy nhiên, Thánh Gioan dạy rõ rằng nếu anh chị em muốn đạt tới đỉnh cao của sự trọn lành, thì mọi điều ưa hay không ưa tự nhiên của anh chị em đều phải được ân sủng của Thiên Chúa điều tiết và đưa vào trật tự, để chúng không trở thành sự chiều chuộng bản thân, dẫn đến những quyến luyến vô trật tự. Nói cách khác, những sở thích tự nhiên không được chi phối anh chị em, không được kìm giữ anh chị em một cách thiếu lành mạnh. Thật vậy, cách duy nhất để thực sự vui hưởng những điều ưa hay không ưa tự nhiên của mình là bảo đảm rằng chúng được ân sủng Thiên Chúa điều tiết và lòng khao khát đối với chúng được sắp đặt đúng trật tự trong các ham muốn của anh chị em.
Danh sách trên có thể kéo dài nhiều trang. Trong Chương Sáu của cuốn sách này, có một bản xét mình kỹ lưỡng giúp anh chị em nhận ra nhiều quyến luyến và ước muốn thiếu lành mạnh của mình. Còn lúc này, mục tiêu là có được hiểu biết căn bản về những quyến luyến và ước muốn, đồng thời bắt đầu chấp nhận sự thật rằng anh chị em có những quyến luyến và ước muốn cần được thanh luyện, nếu anh chị em muốn được hạnh phúc trọn vẹn trong cuộc sống nhờ bước vào sự kết hợp với Thiên Chúa.
Tôi có phải từ bỏ MỌI quyến luyến không?
Tôi vui mừng nói với anh chị em rằng câu trả lời cho câu hỏi ấy dứt khoát là “Có!” Vâng, anh chị em thực sự phải được thanh luyện khỏi TỪNG quyến luyến, dù nhỏ bé đến đâu, nếu muốn trọn vẹn bước vào niềm vui và sự mãn nguyện khôn dò của việc kết hợp với Thiên Chúa. Không một quyến luyến vô trật tự nào được phép còn lại (xin lưu ý rằng mọi quyến luyến đối với những gì không phải là Thiên Chúa đều là vô trật tự). Chắc chắn không thể còn lại bất cứ điều gì mang tính tội lỗi nghiêm trọng (tội trọng), cũng không thể còn lại điều gì chỉ mang tính tội lỗi phần nào (tội nhẹ). Nhưng Thánh Gioan còn đi xa hơn nữa. Ngài nói rằng chúng ta không chỉ phải vượt thắng các tội trọng và tội nhẹ, mà còn phải vượt thắng mọi bất toàn thiêng liêng, dù nhỏ bé đến đâu, nếu muốn bước vào sự kết hợp với Thiên Chúa. Và trong những chương sắp tới, ngài sẽ còn dẫn chúng ta đi xa hơn thế nữa!
Tại sao phải loại bỏ từng quyến luyến một? Bởi vì kết hợp với Thiên Chúa có nghĩa là linh hồn nên một với Thiên Chúa trong mọi phương diện. Điều ấy có nghĩa là Thiên Chúa đã hoàn toàn chiếm hữu anh chị em. Hãy nhớ lại lời Thánh Phaolô: “(T)ôi sống, nhưng không còn là tôi,, mà là Đức Kitô sống trong tôi” (Galát 2:20). Một linh hồn hoàn toàn nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô cũng dứt bỏ mọi tội lỗi và bất toàn, vì nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô và quyến luyến tội lỗi là hai điều không thể dung hòa. Ngay cả những người sống trong tình trạng kết hợp trọn hảo với Thiên Chúa vẫn sẽ “ngã bảy lần một ngày” (Châm Ngôn 24:16), nghĩa là họ vẫn sẽ phạm tội nhẹ lúc này hay lúc khác, nhưng những tội lỗi nhất thời ấy sẽ không trở thành thói quen, hay sự quyến luyến đối với tội lỗi hoặc sự bất toàn.
Những quyến luyến VÀ ước muốn
Một điều quan trọng khác mà Thánh Gioan Thánh Giá giúp chúng ta nhận ra là việc thanh luyện những quyến luyến của mình vẫn chưa đủ. Chúng ta còn phải được thanh luyện khỏi mọi ước muốn tự ý hướng đến bất cứ điều gì ngoài Thiên Chúa và thánh ý Người. Hãy nhớ rằng một ước muốn tự ý khác với một ước muốn tự nhiên. Những ước muốn tự ý tạo nên các quyến luyến. Một sự quyến luyến có nghĩa là chúng ta đã hình thành một thói quen mang tính tội lỗi hoặc đơn thuần là bất toàn. Chẳng hạn, nếu anh chị em có thói quen tham gia nói chuyện đàm tiếu, điều đó có nghĩa là anh chị em đã nhiều lần chọn tham gia chuyện đàm tiếu. Anh chị em bị ràng buộc phần nào với khuynh hướng ấy và cảm thấy mình phần nào thiếu tự do khi lựa chọn phạm tội này. Thoát khỏi thói quen ấy cũng chính là dứt bỏ sự quyến luyến đối với tội đó. Nhưng chỉ dứt bỏ quyến luyến thì chưa đủ. Ước muốn tự ý nói chuyện đàm tiếu cũng phải được thanh luyện. Điều này có nghĩa là nếu có dịp anh chị em được mời tham gia chuyện đàm tiếu, nhưng anh chị em đã vượt thắng thói quen dai dẳng ấy rồi, thì anh chị em có tự do để chọn có quay lại tham gia chuyện đàm tiếu hay không. Nếu khi gặp cơ hội nói chuyện đàm tiếu, anh chị em bị cám dỗ nhưng lập tức gạt bỏ cám dỗ ấy, thì anh chị em cũng đang ngày càng được giải thoát khỏi ước muốn tự ý ấy, và mỗi lần lập tức gạt bỏ cám dỗ, anh chị em sẽ ngay lập tức trở nên vững mạnh hơn trong nhân đức. Và khi nhân đức đối nghịch trở nên vững mạnh, cuối cùng anh chị em sẽ thấy chuyện đàm tiếu là đáng ghê tởm, và những cám dỗ sau này sẽ dễ bị gạt bỏ hơn. Tuy nhiên, nếu anh chị em tự ý cân nhắc việc tham gia chuyện đàm tiếu, và dù chỉ tiến một bước theo hướng ấy, thì ngay cả khi dừng lại, anh chị em vẫn còn bị ước muốn tự ý ấy ràng buộc đôi chút; nó sẽ còn tồn tại, và có lẽ còn trở nên mạnh hơn. Tuy điều này không nghiêm trọng bằng việc thường xuyên ưng thuận phạm một tội, nó vẫn phải được thanh luyện. Vì thế, tự do đích thực bao hàm việc thường xuyên từ bỏ ngay lập tức và hoàn toàn ngay cả ước muốn tự ý phạm tội, hoặc ước muốn tự ý quyến luyến bất cứ điều gì không phải là Thiên Chúa. Dù cám dỗ không phải là tội hay sự bất toàn (hãy nhớ rằng ngay cả Chúa Giêsu cũng đã chịu cám dỗ), việc tự ý nuôi dưỡng và cân nhắc cám dỗ vẫn ngăn cản anh chị em đạt tới sự kết hợp trọn hảo với Thiên Chúa, cho đến khi ước muốn đã thành thói quen ấy được loại bỏ. Điều đó giống như một sợi dây nhỏ, mảnh buộc vào chân một con chim. Có thể không khó lắm để làm đứt sợi dây ấy, nhưng chừng nào sợi dây chưa đứt, con chim vẫn chưa thể tự do bay lượn.
Có lẽ điều này nghe như một đòi hỏi quá khắt khe. Quả thật, đây là một đòi hỏi rất khắt khe. Nhưng hãy nhớ rằng ở đây chúng ta đang mô tả những gì cần thiết để đạt tới sự trọn lành! Trọn lành có nghĩa đúng như vậy: trọn lành. Và dù ít người đạt được điều ấy trong đời này, điều ấy vẫn có thể đạt được, và xét cho cùng là điều cần thiết nếu chúng ta muốn bước vào trọn vẹn việc hưởng kiến Thiên Chúa trên Thiên Đàng.
Hơn nữa, cần nói rõ rằng không có cách nào loại bỏ những ước muốn tự nhiên hay ngay cả những cám dỗ phạm tội. Và đó cũng không phải là mục tiêu chúng ta nên nhắm tới. Chẳng hạn, nếu anh chị em thích quả việt quất thì không cần phải cố làm cho mình không thích chúng nữa. Tất cả chúng ta đều có những điều mình thích và không thích theo bản tính tự nhiên. Mục tiêu không phải là trở nên hoàn toàn dửng dưng với mọi sự trong cuộc sống. Như thế sẽ là phủ nhận những điều thiện hảo tự nhiên. Đúng hơn, mục tiêu là giữ mọi điều mình thích và không thích theo tự nhiên trong sự kiểm soát, một cách quân bình và tiết độ. Vì thế, nếu anh chị em thích đi câu cá, thích may vá hay thích ăn bít tết, thì điều đó không có gì sai. Thỉnh thoảng, hãy tận hưởng những điều ấy và để chúng trở thành nguồn thư giãn, bồi dưỡng cho mình. Nhưng hãy bảo đảm rằng những điều mình thích và không thích ấy không chiếm hữu anh chị em, cũng không cuốn hút anh chị em đến mức bắt đầu buông mình theo chúng. Khi điều này xảy ra, anh chị em sẽ thấy những ước muốn của mình bị giằng xé giữa những quyến luyến ấy và Thiên Chúa. Và khi những ước muốn bị phân chia, chúng không thể hoàn toàn quy hướng về Thiên Chúa và thánh ý Người.
Còn về những cám dỗ, anh chị em không thể loại bỏ chúng. Ma quỷ, xác thịt và thế gian sẽ không ngừng cám dỗ anh chị em bằng nhiều cách. Thiên Chúa cho phép những cám dỗ này xảy đến để anh chị em có thể chọn lựa đúng đắn và nhờ đó lớn lên trong nhân đức. Anh chị em phải học cách thường xuyên quay lưng lại với những cám dỗ, nhờ đó loại bỏ ngay cả lòng ham muốn đối với chúng. Khi ấy, những cám dỗ sẽ giống như một quả bóng cao su đập vào bức tường sắt rồi bật ra. Quả bóng vẫn đập vào tường, nhưng không gây tác động gì.
Sắp Đặt Các Ước Muốn Có Chủ Ý Của Anh Chị Em Cho Đúng Trật Tự
Có lẽ sẽ hữu ích nếu làm sáng tỏ thêm giáo huấn triệt để này về việc thanh luyện các ước muốn có chủ ý của mỗi người bằng cách xem xét một ví dụ thực tế: một tâm hồn được sắp đặt đúng trật tự sẽ ứng xử thế nào với những khuynh hướng tự nhiên, những điều mình thích và không thích, mà không để chúng biến thành những quyến luyến theo thói quen, quá mức và không lành mạnh.
Giả sử anh chị em được ban phúc có một ngôi nhà xinh đẹp và rất thích những đồ đạc trong nhà. Tuy nhiên, nhờ ân sủng Thiên Chúa, anh chị em không quá quyến luyến ngôi nhà ấy, dù vẫn vui thích với nó. Anh chị em có nhiều đồ vật đẹp, nhưng Thiên Chúa giúp anh chị em giữ sự quyến luyến nội tâm đối với ngôi nhà trong tầm kiểm soát. Điều gì sẽ xảy ra nếu có một biến cố không may, chẳng hạn như hỏa hoạn, khiến anh chị em mất đi nhiều tài sản?
Rất có thể phản ứng ban đầu của anh chị em sẽ là thất vọng, và điều đó cũng dễ hiểu. Đó chỉ là một phản ứng tự nhiên. Tuy nhiên, nếu những ước muốn nội tâm của anh chị em được Thiên Chúa sắp đặt đúng trật tự, thì anh chị em sẽ nhanh chóng nhắc mình rằng đó không phải là tận thế. Thật ra, đó không phải là chuyện quá nghiêm trọng. Anh chị em sẽ bắt đầu nhận ra rằng mình đã được ban một cơ hội tuyệt vời để thực hành đức tin cách cụ thể bằng việc sống các nhân đức nghèo khó trong tinh thần và siêu thoát nội tâm. Vì thế, thay vì trở nên giận dữ và chán nản, anh chị em sẽ nhận ra những phúc lành thiêng liêng mà Thiên Chúa mang lại từ trải nghiệm này, và anh chị em sẽ vui mừng, dù cám dỗ để mình buồn bực vẫn rất thực.
Mức độ siêu thoát nội tâm này khó đạt tới, nhưng lại cần thiết nếu anh chị em muốn đạt đến sự kết hợp với Thiên Chúa. Thiên Chúa kêu gọi một số người từ bỏ mọi sự theo nghĩa đen và bước theo Người trong đời sống nam tu sĩ hoặc nữ tu. Nhưng đối với tất cả những người khác, Người đòi hỏi họ sống giữa thế gian với thái độ siêu thoát nội tâm và tinh thần nghèo khó đối với mọi sự. Những sự vật của thế gian tự chúng không phải là xấu, và nhiều điều trong thế gian có thể đem lại niềm vui thích. Nhưng đó chỉ là niềm vui thích đích thực khi trong nội tâm, chúng ta vẫn siêu thoát khỏi mọi sự, nhìn nhận tất cả những gì mình có như một quà tặng, chứ không phải như tài sản để thỏa mãn bản thân.
Điều tương tự cũng có thể được áp dụng cho bất cứ ước muốn tự nhiên nào, hay bất cứ điều gì mình thích hoặc không thích. Sau cùng, miễn là điều anh chị em thích không có gì là tội lỗi, và miễn là anh chị em có thể dễ dàng từ bỏ điều ấy nếu buộc phải làm vậy hoặc nếu điều ấy bị lấy đi, thì anh chị em đang ở trong một tâm thế rất thuận lợi để thực sự tận hưởng những niềm vui đơn sơ ấy của cuộc sống. Thức ăn anh chị em dùng sẽ càng ngon hơn, những thú vui anh chị em theo đuổi sẽ càng thú vị và đem lại nhiều thư thái hơn, còn những mối tương quan của anh chị em sẽ càng sinh nhiều hoa trái hơn. Khi ấy, những niềm vui đó sẽ trở thành một nguồn khơi dậy lòng biết ơn thường xuyên, đồng thời nuôi dưỡng nơi anh chị em một tình yêu sâu đậm hơn đối với Thiên Chúa và mọi điều thiện hảo trong Thiên Chúa và nhờ Thiên Chúa.
Một cách khác để minh họa nguyên tắc thiêng liêng này là xem xét mối tương quan của anh chị em với một người khác. Đó có thể là người bạn đời, một người con, cha mẹ hay một người bạn. Những tình bạn có thể trở thành nguồn vui lớn lao khi người ta bước vào đó với sự tự do và tinh thần siêu thoát. Nhưng khi những tình bạn ấy mang tính đeo bám, lệ thuộc, ám ảnh hay chiếm hữu, chúng trở thành gánh nặng — chứ không phải tình bạn đích thực. Điều đáng chú ý là cách duy nhất để trao ban và đón nhận tình yêu giữa người với người là không để những ham muốn và tình cảm ích kỷ của mình quyến luyến người ấy. Điều đó có lẽ nghe lạ lùng, nhưng lại là sự thật. Ngay cả vợ chồng cũng phải sống tinh thần siêu thoát vô vị lợi đối với nhau nếu muốn tự do trao ban và đón nhận tình yêu. Khi một người đeo bám anh chị em và đòi hỏi anh chị em phải quan tâm, yêu thương họ, thì họ không thể thực sự yêu thương anh chị em hay đón nhận tình yêu của anh chị em. Tất cả những gì họ có thể cảm nghiệm chỉ là sự thỏa mãn thoáng qua khi những đòi hỏi về tình cảm của họ được đáp ứng. Nhưng đó không phải là tình yêu; đó là một tình cảm lệch lạc. Khi anh chị em siêu thoát trong tương quan với người khác và người ấy cũng siêu thoát trong tương quan với anh chị em, rồi người ấy tự do trao ban tình yêu cho anh chị em và anh chị em cũng tự do trao ban tình yêu cho họ, thì niềm vui cảm nhận được từ tình bạn được tự do trao ban ấy vượt xa bất cứ điều gì mà tình cảm ích kỷ có thể mang lại.
Để minh họa cách chúng ta phải yêu thương với tinh thần siêu thoát, hãy xem câu chuyện có thật sau đây về một đôi vợ chồng hết lòng yêu thương con. Một ngày kia, con gái của họ lâm bệnh khá nặng. Cô được đưa đến phòng mạch để khám và đã ngất xỉu tại đó. Bác sĩ không thể làm cho cô tỉnh lại, nên xe cứu thương lập tức được gọi đến. Đôi vợ chồng chứng kiến các nhân viên cấp cứu khẩn trương tìm cách hồi sức cho con gái mình, và họ cảm nhận được mức độ nghiêm trọng của tình thế. Họ ý thức rằng con gái mình có thể không qua khỏi.
Khi con gái được đưa lên xe cứu thương, đôi vợ chồng đầy lòng yêu thương ấy đi theo đến phòng cấp cứu. Tuy nhiên, trên đường theo sau xe cứu thương, thay vì để mình chìm trong tuyệt vọng, giận dữ hay sợ hãi, họ lập tức bắt đầu cầu nguyện như sau:
“Lạy Chúa, chúng con tạ ơn Chúa vì sự sống của Ann, con gái chúng con. Chúa đã trao cháu cho chúng con chăm sóc, và giờ đây, trong giây phút này, chúng con xin phó dâng cháu cho một mình Chúa. Nếu thánh ý Chúa là cho cháu vượt qua căn bệnh này, xin được như vậy. Nếu thánh ý Chúa là đưa Ann rời khỏi chúng con và thế gian này, thì cũng xin được như vậy. Lạy Chúa, Ann là con gái của Chúa, và chúng con xin phó thác cháu cho tình yêu hoàn hảo của Chúa. Amen.”
Đối với nhiều bậc cha mẹ, cầu nguyện như thế quả là điều khó khăn. Thay vào đó, nhiều người hẳn sẽ đầy sợ hãi và kêu lên lời cầu nguyện gần như sau, một điều rất dễ hiểu:
“Lạy Thiên Chúa, xin chữa lành cho cháu! Xin đừng đem cháu đi khỏi chúng con! Xin Chúa thương, chúng con van nài Chúa! Chúng con yêu con gái mình và mong được sống bên cháu lâu dài. Lạy Chúa Giêsu, xin chữa lành cho cháu! Chúng con cần Chúa!”
Hãy cố gắng suy xét kỹ sự khác biệt giữa hai lời cầu nguyện này. Cách cầu nguyện thứ hai rất dễ hiểu và phát xuất từ một mức độ yêu thương nào đó. Tuy nhiên, tình yêu này dựa nhiều hơn trên nỗi sợ hãi và cảm thức sở hữu, và thực sự cản trở hình thức yêu thương tinh tuyền nhất dành cho con gái họ. Trọng tâm nghiêng nhiều hơn về nỗi sợ mất con gái của cha mẹ và tất cả những hy vọng họ đặt nơi cô. Một lần nữa, trong hoàn cảnh ấy, lời cầu nguyện này rất dễ hiểu. Tuy nhiên, lời cầu nguyện thứ nhất hoàn hảo hơn nhiều, bởi trong mối tương quan với con gái, đôi vợ chồng không còn vướng mắc bất cứ sự ích kỷ nào. Nơi đó còn có niềm tín thác sâu xa vào tình yêu Thiên Chúa dành cho cô. Trong lời cầu nguyện thứ nhất, chính niềm tín thác và việc hoàn toàn phó dâng con gái cho Thiên Chúa mở đường cho đôi vợ chồng này bày tỏ một tình yêu thực sự tinh tuyền dành cho con gái mình. Họ không yêu cô vì họ “cần” cô và sợ mất cô. Trái lại, chính sự siêu thoát đầy yêu thương trong tương quan với con gái thực sự giúp họ có thể yêu thương cô trong tự do và hiệp nhất với cô trọn vẹn hơn theo thánh ý hoàn hảo của Thiên Chúa.
Khi suy ngẫm về việc sống siêu thoát và thanh luyện những ước muốn của mình, dù những ước muốn ấy hướng đến con người, thức ăn, quần áo, vật chất, hay một điều phi vật chất nào đó (chẳng hạn như sự ngưỡng mộ của người khác), anh chị em hãy luôn ghi nhớ điều này: siêu thoát hoàn toàn là cách duy nhất để tận hưởng niềm vui nơi chính những người hay những điều mà anh chị em không còn quyến luyến. Đó là một lý do vì sao sự siêu thoát hoàn toàn lại tốt lành đến thế. Sự siêu thoát ấy không chỉ giải thoát anh chị em để yêu mến Thiên Chúa hết lòng, hết trí khôn, hết linh hồn và hết sức lực, mà còn giúp anh chị em yêu thương người khác, được người khác yêu thương và cảm nghiệm niềm vui của những tình yêu ấy.
Lý do chính yếu của việc thanh luyện
Mặc dù khi sống siêu thoát, anh chị em có thể đón nhận nhiều phúc lành mang lại niềm vui thích và hân hoan, nhưng lý do chính yếu để tìm kiếm sự siêu thoát hoàn toàn khỏi mọi tình cảm và ước muốn lệch lạc là để chuẩn bị tâm hồn cho sự hiệp nhất với Thiên Chúa, nguồn mạch tối hậu đem lại sự mãn nguyện trong cuộc sống. Những hiệu quả của việc hiệp nhất với Thiên Chúa thật nhiều, và thực ra là vô hạn. Sự hiệp nhất với Thiên Chúa làm cho mọi sự trong cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn. Nhưng lý do chính yếu của việc hiệp nhất với Thiên Chúa không chỉ là để làm cho mọi sự trong cuộc sống tốt đẹp hơn. Trước hết và trên hết, lý do ấy chỉ đơn giản là được hiệp nhất với Thiên Chúa! Chúng ta được dựng nên để yêu mến Thiên Chúa, và Người phải trở thành trung tâm duy nhất của đời sống chúng ta. Chỉ khi điều này xảy ra, mọi khía cạnh khác trong đời sống chúng ta mới được quy hướng về mục tiêu duy nhất là hiệp nhất với Thiên Chúa. Hơn nữa, khi ấy, Thiên Chúa và chỉ một mình Thiên Chúa trở thành nguồn vui thỏa và mãn nguyện của chúng ta. Vui thỏa trong Thiên Chúa bằng tất cả con người mình cao quý hơn vô cùng so với việc phân chia những ước muốn của anh chị em cho những sự thỏa mãn khác thấp kém hơn hoặc lệch lạc.
Chẳng hạn, không có gì mâu thuẫn khi nói rằng anh chị em phải yêu mến Thiên Chúa hết lòng, hết trí khôn, hết linh hồn và hết sức lực, rồi lại nói rằng anh chị em cũng yêu thương người bạn đời, gia đình, yêu thích một số thú vui, v.v. Đây là một mầu nhiệm lớn lao, vì con đường duy nhất dẫn đến tình yêu đích thực dành cho tha nhân là hiến dâng bản thân 100% cho Thiên Chúa. Tất cả nghĩa là tất cả. Anh chị em hãy suy nghĩ về điều đó. Lôgíc thông thường của con người có thể khiến anh chị em nghĩ rằng mình nên dành phần lớn trái tim để yêu mến Thiên Chúa, nhưng trong cuộc sống vẫn còn nhiều điều khác để yêu mến. Vì thế, miễn là anh chị em yêu mến Thiên Chúa hơn những điều khác thì đã là tốt rồi. Đúng không? Không đúng. Thiên Chúa muốn trọn vẹn con người anh chị em, hoàn toàn, không giữ lại điều gì. Ngài phải là đối tượng duy nhất được anh chị em yêu mến bằng tình yêu nhân loại. Nhưng tin mừng là, vì Thiên Chúa toàn năng, Ngài có thể đón nhận tình yêu nhân loại mà anh chị em dâng lên Ngài và biến đổi nó thành tình yêu của Ngài — tình yêu thần linh sung mãn tràn đầy, để Ngài tuôn tràn trong cuộc đời anh chị em và yêu thương tha nhân trong anh chị em và qua anh chị em. Chính Thiên Chúa là Đấng yêu thương; anh chị em là khí cụ. Nhưng khi Thiên Chúa là đối tượng duy nhất của tình yêu nhân loại nơi anh chị em, phúc lành anh chị em nhận được là được thông phần vào những phúc lành thần linh của tình yêu mà Thiên Chúa ban cho tha nhân qua anh chị em, để đáp lại tình yêu nhân loại anh chị em dâng lên Ngài. Như thế, tình yêu anh chị em dành cho người bạn đời thực sự là tình yêu thần linh, vì tình yêu ấy tuôn tràn từ tình yêu thần linh của Thiên Chúa trong lòng anh chị em đến với người bạn đời. Và niềm vui phát sinh từ tình yêu ấy, được Thiên Chúa trao ban qua trái tim nhân loại của anh chị em, thực sự là niềm vui thần linh. Tại sao lại bằng lòng với những niềm vui thuần túy nhân loại khi anh chị em có thể cảm nghiệm những niềm vui thần linh mỗi ngày?
Việc thanh luyện có gây đau đớn không?
Có, nhưng tội lỗi còn gây đau đớn hơn. Việc thanh luyện các giác quan của anh chị em, dù theo cách chủ động hay thụ động, đều sẽ gây đau đớn. Cắt đứt những xiềng xích, dây trói, hay thậm chí những sợi chỉ nhỏ bé đang ràng buộc anh chị em với những ham muốn giác quan, những quyến luyến và ước muốn sẽ gây đau đớn nơi những ham muốn giác quan của anh chị em.
Để chuẩn bị cho anh chị em trải qua kinh nghiệm được thanh luyện, Thánh Gioan Thánh Giá dành nhiều thời gian nói về kinh nghiệm thanh luyện như một đêm tối. Ngài giải thích rằng khi một người được thanh luyện hoàn toàn khỏi từng quyến luyến và ước muốn lệch lạc, người ấy sẽ cảm thấy mất mát, trống rỗng, trần trụi và hư không. Linh hồn họ giờ đây đã “hoàn toàn lắng đọng”. Nhưng trong sự tĩnh lặng ấy, bao lâu linh hồn chưa để Thiên Chúa thay thế những quyến luyến trước kia, cảm giác mất mát nội tâm có thể rất đau đớn. Ban đầu, những đam mê và ham muốn sẽ như thể bị lạc lõng và trống rỗng. Chúng sẽ nhớ những quyến luyến trước kia và trở nên khắc khoải. Hãy nhớ lời nổi tiếng của Thánh Augustinô: “Lạy Chúa, tâm hồn chúng con khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa.” Nói cách khác, khi những quyến luyến và ước muốn bị cắt đứt, sẽ xuất hiện một nỗi khắc khoải mà chỉ chính Thiên Chúa mới có thể làm lắng dịu và thỏa mãn. Nỗi khắc khoải này khiến linh hồn rơi vào một thứ bóng tối.
Nhưng điều đó không sao cả, và thực ra còn là điều tốt! Điều then chốt là nhận ra rằng bóng tối mình đang cảm thấy chính là bước đầu tiên hướng đến tự do. Linh hồn phải giữ sự tĩnh lặng và bình an trong trạng thái này cho đến khi Thiên Chúa ngự vào và thay thế mọi thú vui trước kia. Vì thế, nếu anh chị em “nghiện” sô-cô-la một cách quá mức và cố gắng dứt bỏ sự quyến luyến vô trật tự ấy, anh chị em có thể biết trước rằng mình sẽ cảm thấy mất đi sự thỏa mãn đó ở bình diện giác quan. Không thể thỏa mãn cơn thèm sô-cô-la là điều gây đau đớn. Nhưng theo thời gian, linh hồn dứt bỏ những quyến luyến với các sự vật trần gian vì lòng yêu mến Thiên Chúa sẽ thấy những “cơn thèm” trước kia được thỏa mãn chỉ nhờ lòng yêu mến Thiên Chúa. Và cuối cùng, một khi sự quyến luyến không lành mạnh đã được dứt bỏ, họ thậm chí có thể thưởng thức sô-cô-la một cách đã được thanh luyện và nâng cao.
Nếu anh chị em cảm thấy bất an khi nghĩ đến việc trải qua những cuộc thanh luyện đau đớn, hãy xem điều sau đây như một động lực tốt. Về nỗi đau, Thánh Gioan giải thích rằng những quyến luyến lệch lạc và những bất toàn thực ra gây đau khổ nội tâm nhiều hơn hẳn việc thanh luyện các giác quan. Vì thế, dù trải qua một cuộc thanh luyện quả thật là đau đớn, điều đau đớn hơn nhiều là mãi ở trong tình trạng chưa được thanh luyện, gắn bó với tội lỗi và với những ước muốn lệch lạc của mình.
Trước hết, những quyến luyến lệch lạc tước đi của chúng ta sự viên mãn hoặc Thần Khí của Thiên Chúa, nghĩa là tước đi sự kết hợp trọn vẹn với Thiên Chúa. Và sự thiếu vắng ấy trong cuộc sống gây đau đớn cho chúng ta. Chúng ta có thể nghĩ rằng nỗi đau đớn mình trải qua lúc này hay lúc khác là do hoàn cảnh, hoặc có lẽ do điều người khác đã làm với mình, nhưng điều đó không đúng. Phần lớn nỗi đau khổ nội tâm của chúng ta bắt nguồn từ việc chưa kết hợp trọn vẹn với Thiên Chúa. Để so sánh, liệu một con cá có đau đớn nếu nó nhảy ra khỏi nước một lúc không? Chắc chắn là có! Cá được tạo dựng để sống trong nước, và khi bị đưa ra khỏi nước, nó sẽ đau đớn rồi cuối cùng sẽ chết. Chúng ta cũng vậy. Chúng ta được tạo dựng cho Thiên Chúa. Và khi thiếu sự kết hợp hoàn hảo với Ngài, chúng ta cảm nhận được những hệ quả. Chúng ta đau khổ. Và nếu rốt cuộc chúng ta không đi vào sự kết hợp với Ngài, chúng ta cũng sẽ chết.
Thứ hai, chính tội lỗi và những ước muốn lệch lạc đem lại đau khổ và sầu muộn cho linh hồn. Thánh Gioan nêu ra năm hình thức đau khổ giày vò chúng ta vì gắn bó với tội lỗi. Ngài nói rằng những ước muốn lệch lạc này khiến linh hồn trở nên mệt mỏi, bị giày vò, tăm tối, ô uế và suy yếu. Vì thế, dù trải qua một cuộc thanh luyện quả thật là đau đớn, điều đau đớn hơn nhiều là mãi ở trong tình trạng chưa được thanh luyện, gắn bó với tội lỗi và với những ước muốn lệch lạc của mình. Chúng ta hãy cùng xem sơ lược từng hình thức này:
Mệt mỏi: Những quyến luyến và ước muốn không làm cho linh hồn được tươi mới, ngay cả khi chúng được thỏa mãn. Thực ra, điều ngược lại xảy ra. Khi một ham muốn được nuôi dưỡng, hoặc khi người ta chiều theo một ước muốn, linh hồn trở nên mỏi mệt, suy yếu và rã rời.
Bị giày vò: Những dính bén gây xáo trộn và đau khổ nội tâm cho linh hồn. Khi một dính bén trở nên mạnh mẽ, sự giày vò càng dữ dội hơn. Càng nuôi dưỡng ham muốn, linh hồn càng bất an.
Bị tối tăm: Những dính bén khiến linh hồn hoang mang và làm lu mờ trí hiểu. Linh hồn không còn có thể thấy rõ Chân Lý của Thiên Chúa. Kinh nghiệm của linh hồn giống như tìm mặt trời vào một ngày sương mù dày đặc.
Bị hoen ố: Những dính bén cướp đi vẻ đẹp của linh hồn. Linh hồn bắt đầu cảm thấy mình nhơ nhuốc và ô uế, như một chén thánh bằng vàng tuyệt đẹp bị phủ đầy hắc ín.
Bị suy yếu: Dính bén càng lớn, linh hồn càng suy yếu. Và linh hồn càng suy yếu thì càng nhượng bộ tội lỗi, do đó lại càng yếu đuối hơn trong cuộc chiến chống lại tội lỗi.
“Bừng cháy trong tình yêu với những niềm khát khao…”
Hy vọng những hiểu biết thiêng liêng trong chương này đã giúp anh chị em hiểu được tầm quan trọng của việc nỗ lực chủ động thanh luyện và giải thoát bản thân khỏi mọi dính bén và ước muốn vô trật tự. Nếu cảm thấy đây là một thách đố lớn, hy vọng anh chị em có thể khiêm nhường và thành thật nhìn lại những dính bén của mình, rồi lập kế hoạch để bắt đầu buông bỏ chúng. Sau đây là bản tóm lược những điều anh chị em phải tìm cách dứt bỏ:
- Việc phạm bất cứ tội trọng nào
- Những tội nhẹ đã thành thói quen
- Những bất toàn thiêng liêng đã thành thói quen
- Mọi ước muốn tự nguyện đã thành thói quen khiến anh chị em, trong các ham muốn của mình, hình thành sự dính bén với bất cứ điều gì ngoài Thiên Chúa
Anh chị em hãy xác tín rằng mình không thể tự sức làm được điều này. Nhưng anh chị em phải bắt đầu tiến trình gian nan ấy. Nếu anh chị em không bắt đầu, Thiên Chúa không thể hoàn tất tiến trình ấy nơi anh chị em. Và nếu Thiên Chúa không hoàn tất việc thanh luyện này nơi anh chị em, thì sau khi qua đời, anh chị em sẽ phải qua Luyện ngục. Nhưng như đã đề cập, chờ đến Luyện ngục là điều không hợp lý. Có biết bao lý do tuyệt vời để tìm kiếm sự thanh luyện này ngay bây giờ. Thật vậy, Thánh Gioan nói rất rõ rằng những người được thanh luyện trong Luyện ngục không gia tăng công phúc và vinh quang, mà chỉ được thanh luyện. Còn những ai tiến tới sự hoàn thiện ngay tại đây và lúc này thì cũng tích lũy được nhiều công phúc trên Thiên Đàng và đạt được vinh quang vĩnh cửu lớn lao hơn nhiều.
Ở cuối Quyển I của tác phẩm Đường lên núi Cát Minh, quyển sách trong đó Thánh Gioan Thánh Giá trình bày thần học của ngài về đêm tối chủ động của giác quan, ngài giải thích rằng cách duy nhất để được thanh luyện hoàn toàn khỏi mọi dính bén thuộc giác quan là nhờ một ân sủng đặc biệt từ Thiên Chúa. Ân sủng này sẽ “nhen lửa” trong linh hồn bằng những “khát khao” hướng về Thiên Chúa. Những ước muốn hướng về Thiên Chúa này sẽ trở nên mạnh mẽ đến mức cuối cùng sẽ loại bỏ từng dính bén mà linh hồn đã hình thành.