Lumipas na ngayon ang aking masama at kasuklam-suklam na kabataan, at ako’y pumapasok na sa unang yugto ng ganap na pagkalalaki; habang nadaragdagan ang aking mga taon, lalo akong nadudungisan ng mga bagay na walang kabuluhan, sapagkat wala akong maisip na anumang substansiya maliban sa mga karaniwang nakikita ng mga matang ito. Hindi Kita inisip, O Diyos, sa anyo ng isang katawang-tao; mula nang magsimula akong makarinig ng anuman tungkol sa karunungan, lagi ko nang iniwasan ito; at ikinagalak kong masumpungan ang gayunding aral sa pananampalataya ng aming inang espirituwal, ang Iyong Simbahang Katolika. Ngunit hindi ko alam kung paano Ka pa iisipin. At ako, na isang tao, at isang taong tulad ko, ay nagsikap na maunawaan Ka, ang kataas-taasan, ang tangi at tunay na Diyos; at sa kaibuturan ng aking kaluluwa ay naniwala akong hindi Ka nasisira, ni napipinsala, ni nagbabago; sapagkat bagaman hindi ko alam kung saan o paano ko ito nalaman, malinaw kong nakita at natiyak na ang anumang maaaring masira ay tiyak na nakabababa sa hindi maaaring masira; walang pag-aatubili kong itinuring na higit na mabuti ang hindi maaaring mapinsala kaysa sa maaaring mapinsala, at ang hindi nagbabago kaysa sa mga bagay na maaaring magbago. Marubdob na sumigaw ang aking puso laban sa lahat ng mga guniguni ko, at sa iisang hampas na ito ay sinikap kong itaboy mula sa mata ng aking isip ang buong maruming pulutong na umuugong sa paligid nito. At narito, bahagya pa lamang silang naitataboy, sa isang kisapmata ay muli na silang nagtipon nang makapal sa paligid ko, sumugod sa aking mukha, at nilambungan ito; kaya bagaman hindi sa anyo ng katawang-tao, napilitan pa rin akong isipin Ka—Ikaw na hindi nasisira, hindi napipinsala, at hindi nagbabago, na itinuring kong higit na mabuti kaysa sa nasisira, napipinsala, at nagbabago—bilang umiiral sa espasyo, maging laganap sa loob ng daigdig o walang-hanggang nakalat sa labas nito. Sapagkat anumang maisip ko na walang ganitong espasyo ay wari ko’y wala, oo, talagang wala, ni hindi isang bakanteng lugar; gaya ng kung alisin ang isang katawan sa kinalalagyan nito, at manatiling walang anumang katawan ang lugar na iyon—walang lupa at tubig, hangin at langit—mananatili pa rin itong isang bakanteng lugar, na para bang isang malawak na kawalan.
Dahil noon ay ganito kabigat ang aking puso, at maging ang sarili ko ay hindi malinaw sa akin, itinuring kong lubos na walang anuman ang anumang hindi umaabot sa ilang saklaw ng espasyo, ni nakakalat, ni nasisiksik, ni lumolobo, o hindi nagtataglay o hindi maaaring magtaglay ng alinman sa mga sukat na ito. Sapagkat sa mga anyong karaniwang pinagmamasdan ng aking mga mata, doon din gumagala noon ang aking puso; at hindi ko pa nakikita na ang mismong pag-iisip na iyon, na sa pamamagitan nito’y binubuo ko ang mga larawang iyon, ay hindi kabilang sa ganitong uri, gayunma’y hindi nito mabubuo ang mga iyon kung hindi ito mismo ay isang dakilang bagay. Gayundin, sinikap kong isipin Ka, Buhay ng aking buhay, bilang napakalawak, na mula sa lahat ng panig ay tumatagos sa buong sansinukob sa walang-hanggang mga kalawakan, at sa kabila pa nito, sa lahat ng dako, sa di-masukat at walang-hangganang mga kalawakan; upang taglayin Ka ng lupa, taglayin Ka ng langit, taglayin Ka ng lahat ng bagay, at ang mga ito’y magkaroon ng hangganan sa Iyo, samantalang Ikaw ay walang hangganan saanman. Sapagkat kung paanong ang hangin sa ibabaw ng lupa ay hindi humahadlang sa pagdaan ng liwanag ng araw, na tumatagos dito, hindi sa pamamagitan ng pagwasak o paghiwa, kundi sa lubusang pagpuno rito, gayon ko inisip na hindi lamang ang langit, hangin, at dagat, kundi maging ang lupa ay natatagos Mo, upang sa lahat ng bahagi nito, sa pinakamalaki at sa pinakamaliit, ay makapasok ang Iyong presensiya sa isang lihim na paghinga, sa loob at sa labas, na namamahala sa lahat ng Iyong nilikha. Gayon ang aking haka-haka, dahil lamang sa wala akong ibang maisip, sapagkat mali iyon. Dahil kung gayon, ang mas malaking bahagi ng lupa ay maglalaman ng mas malaking bahagi Mo, at ang mas maliit ay ng mas maliit; at ang lahat ng bagay ay mapupuno Mo sa paraang ang katawan ng isang elepante ay maglalaman ng higit sa Iyo kaysa sa katawan ng isang maya, ayon sa laki nito at sa higit na espasyong sinasakop nito; at sa gayon ay gagawin Mong naroroon ang magkakahiwalay na bahagi ng Iyong sarili sa magkakahiwalay na bahagi ng daigdig, nang pira-piraso, ang malalaki sa malalaki, at ang maliliit sa maliliit. Ngunit hindi Ka gayon. Subalit hindi Mo pa noon nililiwanagan ang aking kadiliman.
Sapat na para sa akin, Panginoon, na iharap laban sa mga manlilinlang na iyon na nalinlang din, at sa mga madaldal na walang kabuluhan ang sinasabi, sapagkat hindi sa kanila nanggagaling ang Iyong salita,—sapat na ang matagal nang inihaharap ni Nebridius noong nasa Cartago pa kami, na ikinatigilan naming lahat na nakarinig nito: “Ang sinasabing bansang iyon ng kadiliman, na karaniwang inilalarawan ng mga Manikeo bilang isang puwersang nakahanay laban sa Iyo, ano ang magagawa nito sa Iyo kung tumanggi Kang makipaglaban dito? Sapagkat kung isasagot nila, ‘Makapipinsala ito sa Iyo,’ kung gayon ay maaari Kang mapinsala at mabulok; ngunit kung ‘Wala itong magagawang pinsala sa Iyo,’ wala namang naibigay na dahilan upang makipaglaban Ka rito; at makipaglaban sa paraang ang isang bahagi o sangkap Mo, o supling ng Iyong mismong Substansiya, ay mahahalo sa mga kapangyarihang kalaban Mo at sa mga kalikasang hindi Mo nilikha, at dahil sa mga ito ay lubhang masisira at lalala, anupa’t mula sa kaligayahan ay hahantong sa kapighatian, at mangangailangan ng tulong upang maiahon at madalisay; at ang supling na ito ng Iyong Substansiya ay ang kaluluwa, na matapos maalipin, madungisan, at masira, ay sasaklolohan ng Iyong Verbo na malaya, dalisay, at buo; gayong ang Verbo mismo ay maaari pa ring masira sapagkat Siya ay may iisa at gayunding Substansiya. Kaya kung igigiit nilang Ikaw, anuman ang Iyong kalikasan, samakatuwid, ang Iyong Substansiya na siyang dahilan ng Iyong pag-iral, ay hindi maaaring masira, kung gayon ay kasinungalingan at kasuklam-suklam ang lahat ng pahayag na ito; ngunit kung maaari Kang masira, ang mismong pahayag na iyon ang nagpapakitang ito ay mali at nakapandidiri.” Sapat na kung gayon ang pangangatwirang ito ni Nebridius laban sa mga karapat-dapat na lubusang isuka ng tiyan na labis ang laman; sapagkat wala silang malulusutan nang hindi gumagawa ng kakila-kilabot na kalapastanganan sa puso at sa dila, sa ganitong pag-iisip at pagsasalita tungkol sa Iyo.
Ngunit ako man noon, bagaman pinanghahawakan ko at matatag akong naniniwala na Ikaw, aming Panginoon, ang tunay na Diyos, na lumikha hindi lamang ng aming mga kaluluwa kundi pati ng aming mga katawan, at hindi lamang ng aming mga kaluluwa at katawan kundi ng lahat ng umiiral at ng lahat ng bagay, ay hindi maaaring madungisan ni mabago, at hindi nagbabago sa anumang paraan, ay hindi ko pa rin maunawaan nang malinaw at walang hirap ang sanhi ng kasamaan. Gayunman, anuman iyon, nababatid kong dapat itong saliksikin sa paraang hindi ako mapipilitang maniwala na ang Diyos na hindi nagbabago ay maaaring magbago, baka ako mismo ang maging kasamaang aking sinasaliksik. Kaya sinaliksik ko ito, na sa bagay na ito ay malaya sa pagkabalisa, sapagkat tiyak ko ang kabulaanan ng pinanghahawakan ng mga taong buong-puso kong nilalayuan: sapagkat nakita kong sa pagsisiyasat nila sa pinagmulan ng kasamaan, napuspos sila ng kasamaan, dahil mas pinili nilang isiping ang Iyong substansiya ang dumanas ng kasamaan kaysa ang sarili nilang substansiya ang gumawa nito.
At pinagsikapan kong maunawaan ang naririnig ko ngayon: na ang malayang kalooban ang sanhi ng paggawa namin ng masama, at ang Iyong makatarungang paghatol ang sanhi ng pagdaranas namin ng masama. Ngunit hindi ko ito malinaw na maunawaan. Kaya nang pagsikapan kong iahon ang paningin ng aking kaluluwa mula sa malalim na hukay na iyon, muli akong nalubog doon; at sa tuwing nagsisikap ako, muli rin akong nalulubog. Ngunit bahagya akong naiangat tungo sa Iyong liwanag ng pagkaalam kong mayroon akong kalooban, na kasingtiyak ng pagkaalam kong ako ay nabubuhay: kaya kapag may ninanais o inaayawan ako, lubos kong natitiyak na walang iba kundi ako mismo ang nagnanais at umaayaw; at halos makita ko na roon ang sanhi ng aking kasalanan. Ngunit sa anumang ginawa ko nang labag sa aking kalooban, nakita kong higit na ako ang dumaranas kaysa sa gumagawa nito, at itinuring ko itong hindi ko pagkakasala kundi kaparusahan ko; gayunman, sapagkat naniniwala akong makatarungan Ka, agad kong ipinahayag na hindi labag sa katarungan ang pagpaparusa sa akin. Ngunit muli kong sinabi: Sino ang lumikha sa akin? Hindi ba ang aking Diyos, na hindi lamang mabuti kundi ang kabutihan mismo? Saan, kung gayon, nagmula ang pagnanais ko sa masama at pag-ayaw sa mabuti, anupa’t makatarungan akong pinarurusahan nang ganito? Sino ang naglagay nito sa akin at nagpunla sa akin ng halamang ito ng kapaitan, gayong ang buong pagkatao ko ay hinubog ng aking Diyos na pinakamatamis? Kung ang diyablo ang may gawa nito, saan nagmula ang diyablong iyon? At kung siya rin, sa pamamagitan ng sarili niyang baluktot na kalooban, ay naging diyablo mula sa pagiging mabuting anghel, saan naman nagmula sa kanya ang masamang kaloobang iyon na siyang nagpaging diyablo sa kanya, gayong ang buong kalikasan ng mga anghel ay nilikha ng napakabuting Manlilikha? Sa mga kaisipang ito ay muli akong nalubog at nasakal; gayunman, hindi ako naibaba sa impiyernong iyon ng kamalian (kung saan walang sinumang nagpapahayag ng papuri sa Iyo), upang isipin kong Ikaw ang dumaranas ng masama sa halip na ang tao ang gumagawa nito.
Sapagkat sinisikap kong alamin ang iba pang bagay bilang isang nakatuklas na na ang hindi maaaring masira ay tiyak na higit na mabuti kaysa sa maaaring masira: at kaya, anuman ang Iyong kalikasan, ipinahayag kong hindi Ka maaaring masira. Sapagkat kailanman ay walang kaluluwang nakaisip, ni makaiisip, ng anumang higit na mabuti kaysa sa Iyo, na siyang kataas-taasan at pinakadakilang kabutihan. Ngunit yamang tunay at tiyak na higit na mabuti ang hindi maaaring masira kaysa sa maaaring masira (gaya ng pagkilala ko ngayon sa kahigitan nito), kung maaari Kang masira, makararating sana ako sa aking pag-iisip sa isang bagay na higit na mabuti kaysa sa aking Diyos. Kaya kung saan ko nakitang higit na mabuti ang hindi maaaring masira kaysa sa maaaring masira, doon kita dapat hanapin, at doon siyasatin “kung nasaan ang kasamaan mismo”; ibig sabihin, kung saan nagmumula ang pagkasira, na sa anumang paraan ay hindi makapipinsala sa Iyong substansiya. Sapagkat sa anumang paraan ay hindi napipinsala ng pagkasira ang aming Diyos: hindi sa pamamagitan ng anumang kalooban, ni ng anumang pangangailangan, ni ng anumang di-inaasahang pagkakataon: sapagkat Siya ay Diyos, at ang anumang Kanyang ninanais ay mabuti, at Siya mismo ang kabutihang iyon; ngunit ang masira ay hindi mabuti. Ni napipilitan Kang gumawa ng anuman nang labag sa Iyong kalooban, sapagkat ang Iyong kalooban ay hindi higit sa Iyong kapangyarihan. Ngunit magiging higit ito kung Ikaw mismo ay higit kaysa sa Iyong sarili. Sapagkat ang kalooban at kapangyarihan ng Diyos ay ang Diyos mismo. At ano ang maaaring hindi Mo inaasahan, Ikaw na nakaaalam ng lahat ng bagay? Ni walang kalikasan sa mga bagay na hindi Mo nalalaman. At ano pa ang masasabi namin tungkol sa “kung bakit ang substansiyang siyang Diyos ay hindi maaaring masira,” gayong kung maaari itong masira, hindi ito magiging Diyos?
At hinanap ko kung “saan nagmumula ang kasamaan,” at masama ang paraan ng aking paghahanap; ngunit hindi ko nakita ang kasamaan sa mismong paghahanap kong iyon. Inilagay ko noon sa paningin ng aking espiritu ang buong sangnilikha, ang lahat ng nakikita natin dito (gaya ng dagat, lupa, hangin, mga bituin, mga puno, at mga nilalang na namamatay); oo, pati ang anumang hindi natin nakikita rito, gaya ng kalawakan ng langit, gayundin ang lahat ng anghel at lahat ng espirituwal na nananahan doon. Ngunit maging ang mga nilalang na ito ay inilagay ng aking guniguni sa kani-kanilang puwesto na para bang sila ay mga katawan, at ginawa kong isang malaking kalipunan ang Iyong sangnilikha, na pinag-iba ayon sa mga uri ng katawan; ang ilan ay tunay na mga katawan, at ang iba naman ay mga inanyuan ko lamang sa aking isip bilang mga espiritu. At ginawa kong napakalaki ang kalipunang ito, hindi ayon sa tunay nitong laki (na hindi ko naman malalaman), kundi ayon sa inaakala kong nararapat, ngunit may hangganan pa rin sa lahat ng dako. Ngunit Ikaw, O Panginoon, ay inilarawan ko sa aking isip na nakapaligid dito sa lahat ng panig at tumatagos dito, bagaman Ikaw ay walang hanggan sa lahat ng dako: na para bang may dagat sa lahat ng lugar at sa lahat ng panig, sa buong di-masukat na kalawakan, iisang dagat na walang hangganan, at sa loob nito ay may isang espongha, napakalaki ngunit may hangganan; ang esponghang iyon, sa lahat ng bahagi nito, ay tiyak na mapupuno ng tubig mula sa di-masukat na dagat na iyon. Ganyan ko inisip ang Iyong sangnilikha, na may hangganan sa sarili nito, ngunit puspos Mo, Ikaw na Walang Hanggan; at sinabi ko: Narito ang Diyos, at narito ang nilikha ng Diyos; at ang Diyos ay mabuti, oo, lubhang higit at di-maihahambing ang Kanyang kabutihan kaysa sa lahat ng ito: gayunman, Siya na Mabuti ay lumikha sa mga ito na mabuti; at tingnan kung paanong pinaliligiran at pinupuspos Niya ang mga ito. Nasaan kung gayon ang kasamaan, at saan ito nagmula, at paano ito nakapasok dito? Ano ang ugat nito, at ano ang binhi nito? O wala ba itong pag-iral? Bakit kung gayon natin kinatatakutan at iniiwasan ang hindi umiiral? O kung walang kabuluhan ang pagkatakot natin dito, ang mismong takot na iyon ang masama, sapagkat dahil dito ay walang kabuluhang binabagabag at pinahihirapan ang kaluluwa. Oo, at lalo pang malaki ang kasamaang iyon, sapagkat wala naman tayong dapat katakutan, ngunit natatakot pa rin tayo. Kaya alinman sa ang kinatatakutan natin ang masama, o ang pagkatakot natin ang masama. Saan kung gayon ito nagmula? Yamang ang Diyos, na Mabuti, ay lumikha sa lahat ng bagay na ito na mabuti. Tunay na Siya, ang nakahihigit at pinakamataas na Kabutihan, ang lumikha sa mga kabutihang ito na nakabababa sa Kanya; gayunman, kapwa ang Lumikha at ang mga nilikha, lahat ay mabuti. Saan nagmula ang kasamaan? O mayroon bang masamang materya na mula rito ay ginawa, hinubog, at isinaayos Niya ang sangnilikha, ngunit may iniwan Siya rito na hindi Niya ginawang mabuti? Bakit naman gayon? Wala ba Siyang kapangyarihang baguhin at gawing mabuti ang kabuuan nito, upang walang anumang kasamaan ang manatili rito, gayong Siya ay Makapangyarihan sa lahat? Sa wakas, bakit pa Siya gagawa ng anuman mula rito, sa halip na sa pamamagitan ng kapangyarihan ding iyon ay gawin Niyang lubusan itong hindi umiral? O maaari ba itong umiral nang salungat sa Kanyang kalooban? O kung ito ay umiiral na mula sa walang hanggan, bakit Niya ito hinayaang manatiling gayon sa loob ng walang katapusang mga panahong lumipas, at matapos ang gayon katagal ay minabuti Niyang gumawa ng isang bagay mula rito? O kung bigla Niyang minabuti ngayon na gumawa ng isang bagay, ito sana ang ginawa ng Makapangyarihan sa lahat: na huwag umiral ang masamang materyang ito, at Siya lamang ang umiral, ang ganap, tunay, kataas-taasan, at walang hanggang Kabutihan. O kung hindi mabuti na Siya na mabuti ay hindi rin humubog at lumikha ng anumang mabuti, maaari sana Niyang alisin at lubusang pawiin ang masamang materyang iyon, at humubog ng mabuting materya na mula rito ay lilikhain ang lahat ng bagay. Sapagkat hindi Siya magiging Makapangyarihan sa lahat kung hindi Siya makalilikha ng anumang mabuti nang walang tulong ng materyang hindi Niya mismo nilikha. Paulit-ulit kong pinag-isipan ang mga ito sa aking abang puso, na labis na nabibigatan sa mga alalahaning walang tigil na bumabagabag sa akin, sa pangambang mamatay ako bago ko matagpuan ang katotohanan; gayunman, ang pananampalataya sa Iyong Kristo, na aming Panginoon at Tagapagligtas, na ipinahahayag sa Simbahang Katolika, ay matatag na nakaugat sa aking puso, bagaman sa maraming bagay ay hindi pa ganap na nahuhubog at pabagu-bagong lumilihis sa tuntunin ng doktrina; ngunit hindi ito lubusang tinalikuran ng aking isip, bagkus ay lalo ko itong tinatanggap sa bawat araw.
Nang panahong iyon ay itinakwil ko na rin ang mga mapanlinlang na panghuhula at mga lapastangang kahibangan ng mga astrologo. Mula sa kaibuturan ng aking kaluluwa, nawa’y magpuri sa Iyo ang Iyong sariling mga awa dahil din dito, O aking Diyos. Sapagkat Ikaw, Ikaw lamang (sapagkat sino pa ang tumatawag sa amin pabalik mula sa kamatayan ng lahat ng kamalian, kundi ang Buhay na hindi maaaring mamatay, at ang Karunungang hindi nangangailangan ng liwanag ngunit nagbibigay-liwanag sa mga isip na nangangailangan nito, at siyang namamahala sa sansinukob, maging sa mga dahon ng punong umiikot sa hangin?)—Ikaw ang naglaan ng lunas sa aking katigasan ng ulo, na siyang ipinanglaban ko kay Vindicianus, isang matalas na matandang lalaki, at kay Nebridius, isang binatang may kahanga-hangang mga kakayahan. Mariing iginiit ng una, at madalas namang sinasabi ng ikalawa (bagaman may kaunting pag-aalinlangan), “Na walang gayong sining na makapaghuhula ng mga bagay na darating, kundi ang mga haka-haka ng mga tao ay isang uri ng palabunutan, at sa maraming bagay na sinasabi nilang mangyayari, ang ilan ay tunay ngang nagaganap, nang hindi ito namamalayan ng mga nagsabi nito, na nagkataon lamang na tumama dahil sa kanilang madalas na pagsasalita.” Kaya naglaan Ka para sa akin ng isang kaibigan na masigasig sumangguni sa mga astrologo; hindi naman siya bihasa sa gayong mga sining, kundi, gaya ng sinabi ko, mausisa siyang sumasangguni sa kanila. Gayunman, may nalalaman siya na sinabi niyang narinig niya sa kaniyang ama, ngunit hindi niya alam kung gaano kalaki ang maibabagsak nito sa pagpapahalaga sa sining na iyon. Ang lalaking ito, na nagngangalang Firminus, ay nagkaroon ng malawak na edukasyon at mahusay na naturuan sa retorika. Sumangguni siya sa akin, bilang isang taong lubhang mahalaga sa kaniya, kung ano ang palagay ko, ayon sa kaniyang tinatawag na mga konstelasyon, tungkol sa ilang bagay sa kaniyang buhay na pinag-uukulan niya ng lumalaking pag-asang makamit ang tagumpay sa daigdig. At ako, na noon ay nagsisimula nang kumiling sa palagay ni Nebridius tungkol dito, ay hindi lubusang tumangging magbigay ng haka-haka at sabihin sa kaniya ang pumapasok sa aking isip na hindi pa nakapagpapasiya; ngunit idinagdag kong halos kumbinsido na ako na ang mga ito ay walang kabuluhan at katawa-tawang mga kahibangan lamang. Pagkatapos ay sinabi niya sa akin na ang kaniyang ama ay lubhang nahilig sa gayong mga aklat, at may kaibigan itong kasingsigasig niya sa mga iyon. Sa kanilang magkasamang pag-aaral at pag-uusap ay lalo nilang pinag-alab ang pagkahilig nila sa mga larong ito, anupa’t inoobserbahan nila maging ang mga sandali ng panganganak ng mga hayop na walang kakayahang magsalita at inaalagaan sa paligid ng kanilang mga tahanan. Pagkatapos ay sinusuri nila ang pagkakaugnay-ugnay ng mga puwesto ng mga bagay sa kalangitan, upang makagawa ng mga bagong pagsubok sa tinatawag na sining na ito. Sinabi niyang narinig niya sa kaniyang ama na, noong malapit na siyang isilang ng kaniyang ina—siya na si Firminus—ay nagdadalang-tao rin ang isang aliping babae ng kaibigang iyon ng kaniyang ama. Hindi ito maaaring makaligtas sa pansin ng amo nito, na napakaingat at napakasikap na inaalam maging ang oras ng pagsilang ng kaniyang mga tuta. At nangyari nga na (sa pinakamaingat na pagmamasid ng isa para sa kaniyang asawa, at ng isa naman para sa kaniyang alipin, na kapwa bumibilang ng mga araw, mga oras, at maging ng mas maliliit na bahagi ng mga oras) kapwa nanganak ang dalawang babae sa iisang sandali. Kaya napilitan silang kapwa magtakda ng iisang mga konstelasyon, maging hanggang sa pinakamaliliit na detalye—ang isa para sa kaniyang anak, at ang isa naman para sa kaniyang bagong silang na alipin. Sapagkat nang magsimulang magdamdam sa panganganak ang mga babae, agad nilang ipinaalam sa isa’t isa ang nangyayari sa kani-kanilang tahanan, at may mga sugo silang nakahandang ipadala sa isa’t isa sa sandaling mabalitaan nila ang mismong pagsilang. Madali naman nilang naisaayos, bawat isa sa kaniyang sariling nasasakupan, na maipabatid iyon kaagad. Kaya, ayon sa kaniyang salaysay, nagkasalubong ang mga sugo ng magkabilang panig sa isang puntong magkapantay ang layo sa dalawang tahanan, anupa’t wala sa kanilang dalawa ang makapagtukoy ng anumang pagkakaiba sa puwesto ng mga bituin o sa alinman sa pinakamaliliit na detalye. Gayunman, si Firminus, na isinilang sa mataas na kalagayan sa tahanan ng kaniyang mga magulang, ay tumahak sa maningning na mga landas ng buhay, nadagdagan ang kayamanan, at itinaas sa mga karangalan; samantalang ang aliping iyon ay patuloy na naglingkod sa kaniyang mga amo, nang hindi man lamang gumagaan ang kaniyang pamatok, gaya ng isinalaysay sa akin ni Firminus, na nakakikilala sa kaniya.
Nang marinig ko at paniwalaan ang mga bagay na ito, na isinalaysay ng isang taong lubhang mapagkakatiwalaan, gumuho ang lahat ng aking pagtutol. Una, sinikap kong ilayo si Firminus mismo sa gayong pagkamausisa. Sinabi ko sa kanya na, sa pagsusuri sa kanyang mga konstelasyon, kung tunay ang ihuhula ko, dapat sana ay nakita ko roon ang mga magulang na tanyag sa kanilang mga kapitbahay, isang pamilyang marangal sa sarili nitong lungsod, mataas na angkan, mabuting pagpapalaki, at malawak na pag-aaral. Ngunit kung ang aliping iyon ang sumangguni sa akin tungkol sa gayunding mga konstelasyon, yamang kanya rin ang mga iyon, dapat ko namang makita roon—upang masabi ko rin sa kanya ang katotohanan—ang isang napakababang angkan, isang kalagayang alipin, at lahat ng iba pang lubos na salungat sa nauna. Kung gayon, kung magsasabi ako ng totoo, kailangan kong magsabi ng magkaibang bagay batay sa iisang mga konstelasyon; o kung iisa ang sasabihin ko, magsasabi ako ng hindi totoo. Mula rito ay tiyak na sumunod na anumang totoong nasabi batay sa pagsusuri sa mga konstelasyon ay nasabi hindi dahil sa sining na iyon, kundi dahil sa pagkakataon; at anumang maling nasabi ay hindi dahil sa kawalang-kaalaman sa sining na iyon, kundi dahil hindi tumama ang pagkakataon.
Nang mabuksan sa ganitong paraan ang landas, pinagnilayan ko sa aking sarili ang mga katulad na bagay, upang wala sa mga matatandang hangal na iyon—na nabubuhay sa gayong hanapbuhay, at nais kong tuligsain at pabulaanan sa pamamagitan ng panunuya—ang makapangatwirang mali ang ibinalita sa akin ni Firminus, o mali ang ibinalita sa kanya ng kanyang ama. Itinuon ko ang aking pag-iisip sa mga ipinanganganak na kambal. Kadalasan, napakaliit ng pagitan ng kanilang paglabas sa sinapupunan, anupa’t ang maikling agwat na iyon—gaano man kalaking bisa sa likas na takbo ng mga bagay ang ipalagay dito ng mga tao—ay hindi mapapansin ng pagmamasid ng tao, ni maipapakita man sa mga talaang sinusuri ng astrologo upang makapanghula nang tama. Gayunman, hindi maaaring maging totoo ang gayong mga hula: sapagkat sa pagtingin sa iisang mga talaan, tiyak na iisa ang ihuhula niya para kina Esau at Jacob, gayong hindi magkatulad ang nangyari sa kanila. Kaya kailangan niyang magsabi ng hindi totoo; o kung magsasabi siya ng totoo, hindi niya dapat ibigay ang iisang sagot sa pagtingin sa iisang mga talaan. Kung gayon, hindi dahil sa sining, kundi dahil sa pagkakataon, siya makapagsasabi ng totoo. Sapagkat Ikaw, O Panginoon, pinakamatuwid na Tagapamahala ng Sansinukob, habang walang kamalay-malay ang mga sumasangguni at ang mga sinasangguni, ay kumikilos sa pamamagitan ng Iyong lihim na pagkasi upang marinig ng sumasangguni ang nararapat niyang marinig ayon sa lihim na karapat-dapat sa bawat kaluluwa, mula sa di-malirip na lalim ng Iyong makatarungang paghatol. Huwag nawang may sinumang magsabi sa Iyo: Ano ito? Bakit iyan? Huwag siyang magsalita nang gayon, sapagkat siya ay tao.
Ngayon nga, O aking Katulong, kinalagan Mo na ako sa mga tanikalang iyon; at hinanap ko kung “saan nagmumula ang kasamaan,” ngunit wala akong natagpuang kasagutan. Gayunman, hindi Mo hinayaang matangay ako ng anumang pabagu-bagong kaisipan palayo sa Pananampalatayang nagpatibay sa aking paniniwalang Ikaw ay umiiral, na ang Iyong kalikasan ay hindi nagbabago, na pinangangalagaan Mo ang mga tao at hahatulan Mo sila, at na kay Kristo, na Iyong Anak at aming Panginoon, at sa banal na Kasulatan, na mariing inihaharap sa akin ng awtoridad ng Iyong Simbahang Katolika, ay inilatag Mo ang landas ng kaligtasan ng tao tungo sa buhay na darating pagkaraan ng kamatayang ito. Habang ang mga bagay na ito ay nananatiling ligtas at di-matinag sa aking isip, balisa kong hinanap kung “saan nagmula ang kasamaan?” Kay tindi ng mga paghihirap ng aking pusong tigib, kay lalim ng mga daing, O aking Diyos! Gayunman, kahit noon ay bukás ang Iyong mga tainga, at hindi ko iyon nalalaman; at habang marubdob akong naghahanap sa katahimikan, ang tahimik na pagkadurog ng aking kaluluwa ay malalakas na pagtawag sa Iyong awa. Alam Mo ang aking dinaranas, ngunit walang taong nakaaalam. Sapagkat ano nga ba ang nakarating mula roon, sa pamamagitan ng aking dila, sa mga tainga ng aking pinakamatalik na mga kaibigan? Nakarating ba sa kanila ang buong kaguluhan ng aking kaluluwa, na hindi sapat ang panahon ni ang mga salita upang maipahayag? Gayunman, ang lahat ay umabot sa Iyong pandinig, ang lahat ng isinigaw ko mula sa mga daing ng aking puso; at ang aking pagnanasa ay nasa harap Mo, at ang liwanag ng aking mga mata ay wala sa akin: sapagkat iyon ay nasa loob, samantalang ako ay nasa labas. Hindi rin iyon nalilimitahan ng pook, ngunit nakatuon ako sa mga bagay na nasa isang pook; gayunman, wala akong natagpuang pahingahan doon, ni tinanggap man nila ako sa paraang masasabi kong, “Sapat na,” “Mabuti na.” Ngunit hindi rin nila ako hinayaang bumalik sa dakong maaari na sanang maging mabuti ang aking kalagayan. Sapagkat nakatataas ako sa mga bagay na ito, ngunit nakabababa sa Iyo; at Ikaw ang aking tunay na kagalakan kapag ako ay nagpapasakop sa Iyo, at ipinasakop Mo sa akin ang mga nilikha Mong nakabababa sa akin. At ito ang wastong pagkakaayos at ang gitnang kalagayan ng aking kaligtasan: ang manatili sa Iyong Larawan, at sa paglilingkod sa Iyo ay pamahalaan ang katawan. Ngunit nang buong kapalaluang maghimagsik ako laban sa Iyo, at sumugod laban sa Panginoon nang may matigas na leeg, dala ang makakapal na umbok ng aking kalasag, maging ang mga bagay na ito na nakabababa sa akin ay inilagay sa ibabaw ko at dumagan sa akin, at wala akong masumpungang ginhawa o puwang upang makahinga. Sa lahat ng dako ay tumambad ang mga ito sa aking paningin, bunton-bunton at pulutong-pulutong; at nang magnais akong bumalik sa Iyo, kusang sumulpot sa aking isip ang kanilang mga larawan, na para bang sinasabi sa akin, “Saan ka pupunta, ikaw na hindi karapat-dapat at nadungisan?” At ang mga bagay na ito ay tumubo mula sa aking sugat; sapagkat “ibinaba Mo ang palalo na gaya ng isang sugatan,” at dahil sa sarili kong pamamaga ay nahiwalay ako sa Iyo; oo, ang aking mukhang namamaga sa kapalaluan ang siyang nagsara sa aking mga mata.
Ngunit Ikaw, Panginoon, ay nananatili magpakailanman, subalit hindi Ka magpakailanmang nagagalit sa amin; sapagkat kinahahabagan Mo ang aming alabok at abo, at kinalugdan Mong ituwid ang aking mga kapangitan; at sa pamamagitan ng mga panloob na pag-udyok ay ginising Mo ako, upang hindi ako mapalagay hangga’t hindi Ka nahahayag sa aking panloob na paningin. Sa gayon, sa pamamagitan ng lihim na kamay ng Iyong pagpapagaling ay humupa ang aking pamamaga, at ang ligalig at malabong paningin ng aking isip ay araw-araw na gumaling sa pamamagitan ng mahapding pagpapahid ng mga dalamhating nagdudulot ng kagalingan.
At Ikaw, na ninais munang ipakita sa akin kung paanong sinasalungat Mo ang mga palalo ngunit pinagkakalooban ng biyaya ang mga mapagpakumbaba, at kung gaano kadakilang gawa ng Iyong awa ang ginawa Mo upang ilatag sa mga tao ang landas ng pagpapakumbaba, nang ang Iyong Salita ay naging tao at nanahan sa piling ng mga tao—ipinagkaloob Mo sa akin, sa pamamagitan ng isang taong lubhang namamaga sa di-likas na kapalaluan, ang ilang aklat ng mga Platonista na isinalin mula sa Griyego tungo sa Latin. At doon ay nabasa ko, hindi nga sa mismong mga salita, ngunit sa gayunding diwa, na pinagtitibay ng marami at sari-saring pangangatwiran, na Nang pasimula ay ang Salita, at ang Salita ay kasama ng Diyos, at ang Salita ay Diyos: Siya ay kasama na ng Diyos nang pasimula: ang lahat ng bagay ay nilikha sa pamamagitan Niya, at kung wala Siya ay walang anumang nilikha: ang nilikha sa pamamagitan Niya ay buhay, at ang buhay ang siyang ilaw ng mga tao, at ang ilaw ay nagliliwanag sa kadiliman, at hindi ito naunawaan ng kadiliman. At na ang kaluluwa ng tao, bagaman nagpapatotoo sa ilaw, ay hindi mismo ang ilaw na iyon; kundi ang Salita ng Diyos, na Diyos, ang tunay na ilaw na tumatanglaw sa bawat taong dumarating sa sanlibutan. At na Siya ay nasa sanlibutan, at ang sanlibutan ay nilikha sa pamamagitan Niya, at hindi Siya nakilala ng sanlibutan. Ngunit na Siya ay dumating sa mga Kanya, at hindi Siya tinanggap ng mga Kanya; subalit ang lahat ng tumanggap sa Kanya ay binigyan Niya ng kapangyarihang maging mga anak ng Diyos, ang lahat ng sumampalataya sa Kanyang pangalan—ito ay hindi ko nabasa roon.
Muli ay nabasa ko roon na ang Diyos na Salita ay isinilang hindi mula sa laman ni sa dugo, ni sa kalooban ng tao, ni sa kalooban ng laman, kundi mula sa Diyos. Ngunit na ang Salita ay naging tao at nanahan sa piling natin, hindi ko nabasa roon. Sapagkat natunton ko sa mga aklat na iyon na sinasabi sa marami at sari-saring paraan na ang Anak ay nasa anyo ng Ama, at hindi Niya itinuring na pang-aagaw ang pagiging kapantay ng Diyos, sapagkat sa kalikasan ay kaisa Siya sa Diwa ng Ama. Ngunit na hinubad Niya ang Kanyang sarili, kinuha ang anyo ng isang alipin, naging katulad ng mga tao, at nang matagpuang nasa anyong tao, ay nagpakababa Siya at naging masunurin hanggang kamatayan, at kamatayan pa sa krus: kaya naman dinakila Siya ng Diyos mula sa mga patay, at binigyan Siya ng pangalang higit sa lahat ng pangalan, upang sa pangalan ni Jesus ay lumuhod ang bawat tuhod, ng mga nasa langit, nasa lupa, at nasa ilalim ng lupa; at ipahayag ng bawat dila na ang Panginoong Jesucristo ay nasa kaluwalhatian ng Diyos Ama—wala ang mga ito sa mga aklat na iyon. Sapagkat na bago pa ang lahat ng panahon at higit sa lahat ng panahon ay nananatiling di-nagbabago ang Iyong Bugtong na Anak, na kapwa Mong walang hanggan, at na mula sa Kanyang kapuspusan ay tumatanggap ang mga kaluluwa upang maging mapalad; at na sa pakikibahagi sa karunungang nananahan sa kanila ay napapanibago sila upang maging marunong—naroon ang mga ito. Ngunit na sa takdang panahon ay namatay Siya para sa mga makasalanan; at na hindi Mo ipinagkait ang Iyong Bugtong na Anak, kundi ibinigay Mo Siya para sa ating lahat—wala ang mga ito roon. Sapagkat inilihim Mo ang mga bagay na ito sa marurunong at ipinahayag sa mga musmos; upang ang mga nagpapagal at nabibigatan ay lumapit sa Kanya, at paginhawahin Niya sila, sapagkat Siya ay maamo at mapagpakumbaba ang puso; at ang maaamo ay inaakay Niya sa katarungan, at ang mapagpakumbaba ay tinuturuan Niya ng Kanyang mga landas, na minamasdan ang ating kababaan at kapighatian, at pinatatawad ang lahat ng ating kasalanan. Ngunit yaong mga nagmamataas sa matayog na landas ng kaalamang nagkukunwaring higit na dakila ay hindi nakikinig sa Kanya na nagsasabi, Matuto kayo sa Akin, sapagkat Ako ay maamo at mapagpakumbaba ang puso, at makasusumpong kayo ng kapahingahan para sa inyong mga kaluluwa. Bagaman nakilala nila ang Diyos, hindi nila Siya niluwalhati bilang Diyos, ni nagpasalamat sa Kanya, kundi naging walang kabuluhan ang kanilang mga pag-iisip; at nagdilim ang kanilang hangal na puso; sa pagpapanggap nilang marurunong, sila ay naging mga hangal.
At dahil dito, nabasa ko rin doon na ipinagpalit nila ang kaluwalhatian ng Iyong kalikasang walang pagkasira sa mga diyus-diyosan at sari-saring anyo, sa wangis ng larawan ng taong nasisira, ng mga ibon, ng mga hayop, at ng mga gumagapang; samakatuwid, sa pagkaing iyon ng Egipto na naging kapalit ng pagkapanganay ni Esau, sapagkat ang Iyong bayang panganay ay sumamba sa ulo ng isang hayop na may apat na paa sa halip na sa Iyo; sa kanilang puso ay nagbalik sila sa Egipto; at iniyukod nila ang Iyong larawan, ang sarili nilang kaluluwa, sa harap ng larawan ng isang guyang kumakain ng dayami. Natagpuan ko rito ang mga bagay na ito, ngunit hindi ako nagpakabusog sa mga ito. Sapagkat niloob Mo, O Panginoon, na alisin kay Jacob ang kahihiyan ng pagkabawas, upang maglingkod ang nakatatanda sa nakababata; at tinawag Mo ang mga Hentil upang makibahagi sa Iyong pamana. At ako ay lumapit sa Iyo mula sa mga Hentil; at itinuon ko ang aking isip sa gintong niloob Mong kunin ng Iyong bayan mula sa Egipto, yamang Iyo iyon, saanman ito naroroon. At sinabi Mo sa mga taga-Atenas sa pamamagitan ng Iyong Apostol na sa Iyo tayo nabubuhay, kumikilos, at umiiral, gaya ng sinabi ng isa sa sarili nilang mga makata. At tunay ngang nagmula roon ang mga aklat na ito. Ngunit hindi ko itinuon ang aking isip sa mga diyus-diyosan ng Egipto, na pinaglingkuran gamit ang Iyong ginto ng mga nagpalit ng katotohanan ng Diyos sa kasinungalingan, at sumamba at naglingkod sa nilikha sa halip na sa Maylikha.
At nang mahikayat ako ng mga iyon na bumalik sa aking sarili, pumasok ako sa kaibuturan ng aking sarili, na Ikaw ang aking Patnubay; at nagawa ko iyon, sapagkat Ikaw ay naging aking Katulong. At pumasok ako at nakita ng mata ng aking kaluluwa (sa kalagayan nito noon), sa ibabaw ng mismong mata ng aking kaluluwa, sa ibabaw ng aking isip, ang Liwanag na Hindi Nagbabago. Hindi ito ang karaniwang liwanag na nakikita ng lahat ng may laman, ni isang higit na dakilang liwanag na kauri nito, na para bang ang ningning nito ay lalo pang pinagningning nang maraming ulit, at pinuno ang buong kalawakan ng kadakilaan nito. Hindi gayon ang liwanag na ito, kundi naiiba, oo, lubhang naiiba sa mga iyon. Hindi rin ito nasa ibabaw ng aking kaluluwa na gaya ng langis sa ibabaw ng tubig, ni gaya ng langit sa ibabaw ng lupa; kundi higit ito sa aking kaluluwa, sapagkat Ito ang lumikha sa akin; at ako ay nasa ibaba Nito, sapagkat ako ay nilikha Nito. Ang nakakakilala sa Katotohanan ay nakaaalam kung ano ang Liwanag na iyon; at ang nakakakilala Rito ay nakakakilala sa kawalang-hanggan. Nakikilala ito ng pag-ibig. O Katotohanan na Ikaw ang Kawalang-hanggan! At Pag-ibig na Ikaw ang Katotohanan! At Kawalang-hanggan na Ikaw ang Pag-ibig! Ikaw ang aking Diyos; sa Iyo ako nagbubuntong-hininga araw at gabi. Nang una Kitang makilala, itinaas Mo ako upang makita kong may maaari akong makita, ngunit hindi pa ako handang makakita. At nadaig Mo ang kahinaan ng aking paningin nang ibuhos Mo sa akin ang napakatinding mga sinag ng Iyong liwanag, at nanginig ako sa pag-ibig at banal na pagkatakot; at natanto kong malayo ako sa Iyo, sa lupain ng kawalang-katulad, na para bang narinig ko ang Iyong tinig mula sa kaitaasan: “Ako ang pagkain ng mga nasa hustong gulang; lumaki ka, at kakainin mo Ako; at hindi mo Ako babaguhin upang maging bahagi mo, gaya ng pagkain ng iyong laman, kundi ikaw ang babaguhin upang maging bahagi Ko.” At natutuhan kong pinarurusahan Mo ang tao dahil sa kasamaan, at pinanghina Mo ang aking kaluluwa na gaya ng isang gagamba. At sinabi ko, “Wala bang katotohanan sapagkat hindi ito nakakalat sa kalawakang may hangganan o walang hangganan?” At sumigaw Ka sa akin mula sa malayo: “Ngunit tunay nga, AKO AY AKO NGA.” At narinig ko, gaya ng pakikinig ng puso, at wala na akong dahilan upang mag-alinlangan; at higit ko pang pag-aalinlanganan na ako ay nabubuhay kaysa isiping hindi umiiral ang Katotohanan, na malinaw na nakikita at nauunawaan sa pamamagitan ng mga bagay na nilikha. At minasdan ko ang iba pang mga bagay na nasa ibaba Mo, at natanto kong hindi sila lubos na umiiral, ni lubos na hindi umiiral; sapagkat umiiral sila dahil nagmula sila sa Iyo, ngunit hindi sila umiiral dahil hindi sila kung ano Ka. Sapagkat ang tunay na umiiral ay yaong nananatiling hindi nagbabago. Kaya mabuti para sa akin ang kumapit nang mahigpit sa Diyos; sapagkat kung hindi ako mananatili sa Kanya, hindi ako makapananatili sa aking sarili; ngunit Siya, na nananatili sa Kanyang sarili, ay nagpapanibago sa lahat ng bagay. At Ikaw ang Panginoon kong Diyos, sapagkat hindi Mo kailangan ang aking kabutihan.
At naging malinaw sa akin na mabuti ang mga bagay na nasisira pa rin; hindi sila ang pinakamataas na kabutihan, ngunit hindi rin sila maaaring masira kung hindi sila mabuti. Sapagkat kung sila ang pinakamataas na kabutihan, hindi sila masisira; at kung wala silang anumang kabutihan, wala sa kanila ang maaaring masira. Sapagkat nakapipinsala ang pagkasira, ngunit kung hindi nito binabawasan ang kabutihan, hindi ito makapipinsala. Kaya alinman sa hindi nakapipinsala ang pagkasira, na hindi maaaring mangyari; o, gaya ng lubhang tiyak, lahat ng nasisira ay nawawalan ng kabutihan. Ngunit kung mawalan sila ng lahat ng kabutihan, titigil silang umiral. Sapagkat kung patuloy silang iiral at hindi na maaaring masira, magiging mas mabuti sila kaysa dati, dahil mananatili silang di-nasisira. At ano pa ang higit na salungat sa katwiran kaysa sabihing bumubuti ang mga bagay sa pagkawala ng lahat ng kanilang kabutihan? Kaya kung mawalan sila ng lahat ng kabutihan, hindi na sila iiral. Samakatuwid, hangga’t umiiral sila, mabuti sila; kaya anumang umiiral ay mabuti. Kung gayon, ang kasamaang sinisiyasat ko kung saan nagmula ay hindi isang substansiya; sapagkat kung isa itong substansiya, magiging mabuti ito. Sapagkat alinman sa ito ay isang substansiyang di-nasisira, at sa gayon ay isang pinakamataas na kabutihan; o isang substansiyang nasisira, na hindi maaaring masira kung hindi ito mabuti. Kaya naunawaan ko, at naging malinaw sa akin, na ginawa Mong mabuti ang lahat ng bagay, at walang anumang substansiyang hindi Mo ginawa. At dahil hindi Mo ginawang magkakapantay ang lahat ng bagay, kaya may sari-saring bagay; sapagkat mabuti ang bawat isa, at sama-sama ay napakabuti, dahil ginawa ng aming Diyos na napakabuti ang lahat ng bagay.
At para sa Iyo ay walang anumang masama; oo, hindi lamang para sa Iyo, kundi maging para sa Iyong sangnilikha sa kabuuan, sapagkat walang anuman sa labas nito na maaaring pumasok at sumira sa kaayusang itinakda Mo para rito. Ngunit sa mga bahagi nito, may mga bagay na itinuturing na masama dahil hindi sila naaayon sa ilang iba pang bagay; gayunman, ang mga bagay ding iyon ay naaayon sa iba, at mabuti; at mabuti rin sila sa kanilang sarili. At lahat ng mga bagay na ito na hindi naaayon sa isa’t isa ay naaayon naman sa mababang bahaging tinatawag nating Lupa, na may sarili nitong maulap at mahanging langit na naaayon dito. Malayo nawa sa akin ang sabihing, “Hindi dapat umiral ang mga bagay na ito”: sapagkat kung ang mga ito lamang ang makikita ko, tunay ngang hahangarin ko ang mas mabubuti; ngunit kahit para sa mga ito lamang, dapat pa rin Kitang purihin. Sapagkat ipinakikita ng mga ito na dapat Kang purihin: mula sa lupa, ang mga dragon at lahat ng kalaliman, apoy, graniso, niyebe, yelo, at hanging unos na tumutupad sa Iyong salita; mga bundok at lahat ng burol, mga punong namumunga at lahat ng sedro; mga hayop sa ilang at lahat ng alagang hayop, mga gumagapang at mga ibong lumilipad; mga hari sa lupa at lahat ng bayan, mga prinsipe at lahat ng hukom sa lupa; mga binata at dalaga, matatanda at kabataan, purihin ang Iyong Pangalan. Ngunit nang mula sa langit ay pinupuri Ka ng mga ito—pinupuri Ka, aming Diyos, sa kaitaasan ng lahat ng Iyong anghel, lahat ng Iyong hukbo, ng araw at buwan, ng lahat ng bituin at liwanag, ng Langit ng mga langit, at ng mga tubig na nasa ibabaw ng mga langit, na nagpupuri sa Iyong Pangalan—hindi ko na hinangad ang mas mabubuting bagay, sapagkat naunawaan ko ang lahat bilang isang kabuuan. At sa mas wastong paghatol ay naunawaan kong ang mga bagay sa itaas ay mas mabuti kaysa mga naririto sa ibaba, ngunit ang lahat nang sama-sama ay mas mabuti kaysa mga nasa itaas lamang.
Walang katinuan sa mga taong hindi nalulugod sa anuman sa Iyong nilikha; gayundin, wala nito sa akin noong hindi ako nalulugod sa marami sa Iyong ginawa. At dahil hindi nangahas ang aking kaluluwa na hindi malugod sa aking Diyos, nanaisin sana nitong huwag ituring na Iyo ang anumang hindi nito kinalulugdan. Kaya nahulog ito sa paniniwalang may dalawang substansiya, at hindi nakasumpong ng kapahingahan, kundi nagsalita nang walang kabuluhan. At nang makabalik mula roon, gumawa ito para sa sarili ng isang Diyos na umaabot nang walang hanggan sa buong kalawakan; at inakala nitong iyon ay Ikaw, at inilagay iyon sa puso nito. At muli itong naging templo ng sarili nitong diyus-diyosan, na kasuklam-suklam sa Iyo. Ngunit matapos Mong haplusin ang aking ulo nang hindi ko namamalayan, at ipikit ang aking mga mata upang hindi sila tumingin sa kawalang-kabuluhan, medyo lumayo ako sa dati kong sarili, at ang aking kahibangan ay nahimbing. At nagising ako sa Iyo, at nakita Kitang walang hanggan, ngunit sa ibang paraan; at ang pagkakitang ito ay hindi nagmula sa laman.
At muli kong pinagmasdan ang iba pang mga bagay; at nakita kong sa Iyo nila utang ang kanilang pag-iral; at lahat ay may hangganan sa Iyo: ngunit sa ibang paraan; hindi na para bang nasa isang espasyo; kundi sapagkat hawak Mo ang lahat ng bagay sa Iyong kamay, sa Iyong Katotohanan; at ang lahat ng bagay ay totoo ayon sa kanilang pag-iral, at walang kabulaanan maliban kung inaakalang umiiral ang hindi naman umiiral. At nakita kong magkakatugma ang lahat ng bagay, hindi lamang sa kani-kanilang lugar, kundi pati sa kani-kanilang panahon. At Ikaw, na tanging Walang Hanggan, ay hindi nagsimulang gumawa matapos lumipas ang di-mabilang na mga yugto ng panahon; sapagkat ang lahat ng yugto ng panahon, kapwa ang mga lumipas na at ang mga lilipas pa, ay hindi lumilipas ni dumarating kundi sa pamamagitan Mo, na gumagawa at nananatili.
At naunawaan ko, at hindi ko itinuring na kataka-taka, na ang tinapay na masarap sa panlasa ng malusog ay kasuklam-suklam sa may karamdaman; at ang liwanag ay masakit sa mga matang may sakit, samantalang kalugud-lugod ito sa mga matang malusog. At hindi kinalulugdan ng masasama ang Iyong katuwiran; lalo pa ang mga makamandag na ahas at mga gumagapang na hayop, na nilikha Mong mabuti at angkop sa mas mababang mga bahagi ng Iyong Sangnilikha, na kinabibilangan din ng mga taong ubod ng sama; at lalo silang nababagay roon habang lalo silang nalalayo sa pagkakatulad sa Iyo; ngunit nababagay naman sila sa nakahihigit na mga nilalang habang lalo silang nagiging katulad Mo. At siniyasat ko kung ano ang kasamaan, at natuklasan kong hindi ito isang substansiya, kundi ang pagbaluktot ng kalooban, na tumatalikod sa Iyo, O Diyos na Kataas-taasan, patungo sa mga bagay na ito na mas mababa, itinatapon ang nasa kaloob-looban nito at nagmamapuri sa panlabas.
At namangha ako na minamahal na kita ngayon, at hindi na isang kathang larawan na ipinalalagay kong Ikaw. Gayunman, hindi ako nagpatuloy upang magtamasa sa aking Diyos; sa halip, itinaas ako sa Iyo ng Iyong kagandahan, at di nagtagal ay muling hinila palayo sa Iyo ng sarili kong bigat, anupat malungkot akong lumubog sa mga bagay na ito na mas mababa. Ang bigat na ito ay ang kinagawiang makalaman. Gayunman, nanatili sa akin ang alaala Mo; ni hindi ko pinagdudahan sa anumang paraan na may Isang maaari kong kapitan, ngunit hindi pa ako handang kumapit sa Iyo: sapagkat ang katawang nabubulok ay nagpapabigat sa kaluluwa, at ang makalupang tabernakulo ay nagpapabigat sa isip na nagninilay sa maraming bagay. At lubos akong nakatitiyak na ang Iyong di-nakikitang mga gawa mula nang likhain ang sanlibutan ay malinaw na nakikita, na nauunawaan sa pamamagitan ng mga bagay na ginawa, maging ang Iyong walang hanggang kapangyarihan at pagka-Diyos. Sapagkat nang siniyasat ko kung saan nagmumula ang paghanga ko sa kagandahan ng mga katawang nasa langit o nasa lupa; at kung ano ang tumutulong sa akin upang humatol nang wasto tungkol sa mga bagay na nagbabago, at sabihin, “Dapat ganito ito, at ito naman ay hindi”; nang siniyasat ko, wika ko, kung saan nagmumula ang ganito kong paghatol, yamang humahatol nga ako nang gayon, natagpuan ko ang di-nagbabago at tunay na Kawalang-hanggan ng Katotohanan na nakahihigit sa aking nagbabagong isip. At sa gayon, unti-unti akong umakyat mula sa mga katawan tungo sa kaluluwa, na nakadadama sa pamamagitan ng mga pandama ng katawan; at mula roon tungo sa panloob nitong kakayahan, na pinaghaharapan ng mga pandama ng katawan ng mga bagay na nasa labas, at hanggang dito rin umaabot ang mga kakayahan ng mga hayop; at mula roon ay muli tungo sa kakayahang mangatwiran, na pinagsasanggunian upang hatulan ang anumang tinatanggap mula sa mga pandama ng katawan. Nang matuklasan nitong ito rin ay isang bagay na nagbabago sa loob ko, umangat ito tungo sa sarili nitong pag-unawa, at inilayo ang aking mga kaisipan sa kapangyarihan ng kinagawian, habang humihiwalay sa napakaraming magkakasalungat na kathang larawan; upang matuklasan nito kung ano ang liwanag na iyon na dumidilig dito nang walang anumang pag-aalinlangang ibulalas nito, “Na ang di-nagbabago ay dapat piliin kaysa sa nagbabago”; at mula rito ay nakilala rin nito ang Di-nagbabagong Iyon, na kung hindi nito nakilala sa anumang paraan, ay wala sana itong matibay na batayan upang piliin iyon kaysa sa nagbabago. At sa gayon, sa kislap ng isang nanginginig na sulyap ay narating nito ang SIYANG UMIIRAL. At noon ay nakita ko ang Iyong mga bagay na di-nakikita, na nauunawaan sa pamamagitan ng mga bagay na ginawa. Ngunit hindi ko maituon nang matagal doon ang aking paningin; at nang umurong ang aking kahinaan sa pagkasilaw, muli akong napabalik sa dati kong mga gawi, na ang tanging dala ay isang mapagmahal na alaala niyon, at isang pananabik sa yaong para bang nalanghap ko ang samyo, ngunit hindi ko pa kayang kainin.
Pagkatapos ay naghanap ako ng paraan upang magkaroon ng sapat na lakas na tamasahin Ka; at hindi ko ito natagpuan hanggang sa yakapin ko ang Tagapamagitan sa Diyos at sa mga tao, ang taong si Kristo Hesus, na sumasaibabaw ng lahat, Diyos na pinupuri magpakailanman, na tumatawag sa akin at nagsasabi, Ako ang daan, ang katotohanan, at ang buhay, at inihahalo sa ating laman ang pagkaing hindi ko kayang tanggapin. Sapagkat ang Salita ay nagkatawang-tao, upang ang Iyong karunungan, na sa pamamagitan nito ay nilikha Mo ang lahat ng bagay, ay makapaglaan ng gatas para sa ating kalagayang sanggol pa. Sapagkat hindi ako kumapit sa aking Panginoong Hesukristo, ako na mapagpakumbaba, sa Kanya na Mapagpakumbaba; ni hindi ko pa alam kung saan tayo aakayin ng Kanyang kahinaan. Sapagkat ang Iyong Salita, ang Walang-hanggang Katotohanan, na lubhang mataas kaysa sa pinakamataas na bahagi ng Iyong Sangnilikha, ay itinataas tungo sa Kanyang sarili ang mga nagpapasakop: ngunit sa mababang daigdig na ito ay nagtayo Siya para sa Kanyang sarili ng isang abang tahanan mula sa ating putik, upang sa pamamagitan nito ay maibaba mula sa kanilang pagmamataas ang mga handang magpasakop, at mailapit sila sa Kanyang sarili; pinapawi ang kanilang kapalaluan at pinagyayaman ang kanilang pag-ibig; upang hindi na sila magpatuloy sa pagtitiwala sa sarili, kundi sa halip ay pumayag na maging mahina, habang nakikita sa harap ng kanilang mga paa ang pagka-Diyos na naging mahina sa pagsuot ng ating mga kasuotang balat; at sa kanilang kapaguran, ay magpatirapa sila sa Kanya, at sa Kanyang pagbangon ay maibangon din Niya sila.
Ngunit iba ang aking iniisip; ang aking Panginoong Kristo ay itinuturing ko lamang na isang taong may dakilang karunungan, na walang sinumang makapapantay; lalo na sapagkat, dahil sa Kanyang kahanga-hangang pagsilang mula sa isang Birhen, sa tingin ko ay kaayon nito, sa pamamagitan ng pagkalinga ng Diyos sa atin, natamo Niya ang gayong kataas na kapangyarihan, upang maging huwaran ng pagwawalang-halaga sa mga bagay na lumilipas alang-alang sa pagtatamo ng kawalang-kamatayan. Ngunit kung anong hiwaga ang nakapaloob sa “Ang Salita ay nagkatawang-tao,” ay hindi ko man lamang mawari. Ito lamang ang natutuhan ko mula sa mga nakasulat na iniabot sa atin tungkol sa Kanya: na Siya ay kumain at uminom, natulog, lumakad, nagalak sa espiritu, nalungkot, at nagsalita; na hindi lamang laman ang nagkaisa sa Iyong Salita, kundi pati ang kaluluwa at pag-iisip ng tao. Alam ito ng lahat ng nakaaalam na hindi nagbabago ang Iyong Salita, na alam ko na noon ayon sa abot ng aking kakayahan, at hindi ko ito pinagdudahan ni kaunti. Sapagkat ang kung minsan ay kusang pagpapagalaw sa mga bahagi ng katawan, at kung minsan ay hindi; ang kung minsan ay pagkaantig ng isang damdamin, at kung minsan ay hindi; ang kung minsan ay pagpapahayag ng mga salitang marunong sa pamamagitan ng mga tandang pantao, at kung minsan ay pananahimik, ay nauukol sa kaluluwa at pag-iisip na maaaring magbago. At kung ang mga bagay na ito ay maling isinulat tungkol sa Kanya, manganganib ding maparatangang mali ang lahat ng iba pa, at walang matitirang pananampalatayang nagliligtas para sa sangkatauhan sa mga aklat na iyon. Kaya, yamang isinulat ang mga iyon nang totoo, kinilala ko na kay Kristo ay may isang ganap na tao; hindi lamang katawan ng tao, ni isang katawan na may kaluluwang nakadarama ngunit walang katwiran, kundi tunay na tao; na itinuring kong nakahihigit sa iba, hindi lamang dahil Siya ay isang anyo ng Katotohanan, kundi dahil sa isang natatanging kadakilaan ng kalikasang pantao at sa isang higit na ganap na pakikibahagi sa karunungan. Ngunit inakala ni Alypius na naniniwala ang mga Katoliko na ang Diyos ay nabihisan ng laman sa paraang, bukod sa Diyos at laman, ay wala nang anumang kaluluwa kay Kristo, at hindi niya inisip na kinikilala nilang may pag-iisip ng tao si Kristo. At dahil lubos siyang kumbinsido na ang mga gawang nakatala tungkol sa Kanya ay magagawa lamang ng isang nilalang na may buhay at katwiran, lalo siyang naging mabagal sa paglapit sa Pananampalatayang Kristiyano. Ngunit nang maunawaan niya kalaunan na ito ang kamalian ng mga ereheng Apolinaryano, nagalak siya sa Pananampalatayang Katoliko at umayon dito. Ngunit inaamin kong medyo nahuli ko nang natutuhan kung paanong sa pananalitang iyon, Ang Salita ay nagkatawang-tao, naiiba ang katotohanang Katoliko sa kasinungalingan ni Photinus. Sapagkat ang pagtanggi sa mga erehe ay lalong nagpapalinaw sa mga aral ng Iyong Simbahan at sa wastong doktrina. Sapagkat kailangan ding magkaroon ng mga maling pananampalataya, upang makilala sa gitna ng mahihina ang mga napatunayang tapat.
Ngunit nang mabasa ko ang mga aklat na iyon ng mga Platonista, at sa pamamagitan ng mga iyon ay matutong hanapin ang katotohanang walang katawan, nakita ko ang Iyong mga bagay na di-nakikita, na nauunawaan sa pamamagitan ng mga bagay na nilikha. At bagaman napaurong ako, naunawaan ko kung ano ang hindi ko mapagnilayan dahil sa kadiliman ng aking isip, at natiyak kong “Ikaw ay umiiral, at walang hanggan, gayunma’y hindi nakakalat sa kalawakan, may hangganan man ito o wala; at Ikaw ang tunay na umiiral, na laging nananatiling gayon, hindi nagbabago sa alinmang bahagi ni sa anumang pagkilos; at ang lahat ng iba pang bagay ay mula sa Iyo, batay lamang sa lubos na tiyak na katotohanang ito: na ang mga ito ay umiiral.” Natiyak ko ang mga bagay na ito, gayunma’y kulang pa ang aking katatagan upang matamasa Ka. Nagdaldal ako na parang isang bihasa; ngunit kung hindi ko hinanap ang Iyong daan kay Kristong ating Tagapagligtas, mapatutunayang hindi ako bihasa, kundi nasawi. Sapagkat nagsimula na akong maghangad na magmukhang marunong, puspos ng sarili kong kaparusahan, gayunma’y hindi ako nagdalamhati, kundi nangutya, palalo dahil sa kaalaman. Sapagkat nasaan ang pag-ibig na nagtatayo sa saligan ng kababaang-loob, na si Kristo Hesus? O kailan kaya ito maituturo sa akin ng mga aklat na iyon? Kaya naniniwala akong niloob Mong matagpuan ko muna ang mga ito bago ko pag-aralan ang Iyong Kasulatan, upang maikintal sa aking alaala kung paano ako naantig ng mga iyon; at upang sa kalaunan, kapag napaamo na ang aking diwa sa pamamagitan ng Iyong mga aklat, at nahipo na ng Iyong mga daliring nagpapagaling ang aking mga sugat, ay maunawaan at mapag-iba ko ang kapalaluan at ang pagpapahayag ng pananampalataya; ang mga nakakita kung saan sila dapat pumunta ngunit hindi nakita ang daan, at ang daang naghahatid hindi lamang upang mamasdan kundi upang manahan sa lupaing pinagpala. Sapagkat kung nahubog muna ako sa Iyong Banal na Kasulatan, at naging matamis Ka sa akin sa palagiang pagbasa nito, at saka ko natagpuan ang iba pang mga aklat na iyon, marahil ay mailalayo ako ng mga iyon sa matibay na saligan ng kabanalan; o, kung nanatili ako sa mabuting kalagayang tinamo ko mula sa Kasulatan, baka inakala kong maaari rin itong matamo sa pag-aaral lamang ng mga aklat na iyon.
Kaya buong pananabik kong kinuha ang marangal na kasulatang iyon ng Iyong Espiritu, at lalo na ang mga sulat ni Apostol Pablo. Sa gayon ay naglaho ang mga suliraning iyon na dahil sa mga ito ay inakala ko noong sinasalungat niya ang kaniyang sarili, at hindi umaayon ang kaniyang mga pahayag sa mga patotoo ng Kautusan at ng mga Propeta. At nakita kong iisa at magkakatugma ang mukha ng dalisay na salitang iyon; at natutuhan kong magalak nang may panginginig. Sa gayon ako nagsimula; at anumang katotohanang nabasa ko sa ibang mga aklat na iyon ay natagpuan ko rito sa gitna ng pagpupuri sa Iyong Biyaya; upang ang sinumang nakakakita ay huwag magmalaki na para bang hindi niya tinanggap, hindi lamang ang kaniyang nakikita, kundi pati ang kakayahang makakita (sapagkat ano ang mayroon siya na hindi niya tinanggap?); at upang hindi lamang siya mahikayat na pagmasdan Ka, Ikaw na laging hindi nagbabago, kundi mapagaling din upang makapanatili sa Iyo; at upang ang hindi makakita sa malayo ay makalakad pa rin sa daang maghahatid sa kaniya roon, upang mapagmasdan Ka at makapanatili sa Iyo. Sapagkat bagaman nalulugod ang tao sa kautusan ng Diyos ayon sa kaniyang panloob na pagkatao, ano ang gagawin niya sa ibang kautusang iyon sa kaniyang mga sangkap, na nakikipagdigma sa kautusan ng kaniyang isip at bumibihag sa kaniya sa ilalim ng kautusan ng kasalanang nasa kaniyang mga sangkap? Sapagkat matuwid Ka, O Panginoon, ngunit kami ay nagkasala at gumawa ng kalikuan at kasamaan, at bumigat sa amin ang Iyong kamay, at makatarungan kaming ibinigay sa kapangyarihan ng makasalanang iyon mula pa noong una, ang hari ng kamatayan; sapagkat hinikayat niya ang aming kalooban na maging katulad ng kaniyang kalooban, na dahil dito ay hindi siya nanatili sa Iyong katotohanan. Ano ang gagawin ng taong kaaba-aba? Sino ang magliligtas sa kaniya mula sa katawang ito ng kaniyang kamatayan, kundi ang Iyong Biyaya lamang, sa pamamagitan ni Hesukristo na aming Panginoon, na Iyong isinilang na kapwa Mo walang hanggan, at hinubog sa pasimula ng Iyong mga landas, na sa Kaniya ay walang nasumpungang karapat-dapat sa kamatayan ang prinsipe ng sanlibutang ito, ngunit pinatay pa rin niya Siya; at ang kasulatang laban sa amin ay pinawi? Hindi ito nilalaman ng mga kasulatang iyon. Hindi inilalahad ng mga pahinang iyon ang larawan ng ganitong kabanalan, ang mga luha ng pangungumpisal, ang hain sa Iyo, ang espiritung nagdadalamhati, ang pusong wasak at nagsisisi, ang kaligtasan ng bayan, ang Lungsod na Nobya, ang paunang kaloob ng Espiritu Santo, ang Kalis ng aming Katubusan. Walang umaawit doon: Hindi ba dapat magpasakop sa Diyos ang aking kaluluwa? Sapagkat sa Kaniya nagmumula ang aking kaligtasan. Sapagkat Siya ang aking Diyos at aking kaligtasan, ang aking tagapangalaga; hindi na ako matitinag. Walang nakaririnig doon sa Kaniyang pagtawag: Lumapit kayo sa Akin, kayong lahat na nagpapagal. Hinahamak nila ang pagkatuto mula sa Kaniya, sapagkat Siya ay maamo at mapagpakumbaba ang puso; sapagkat inilihim Mo ang mga bagay na ito sa marurunong at matatalino, at ipinahayag Mo sa mga munting bata. Sapagkat magkaibang bagay ang matanaw mula sa tuktok ng bundok na masukal ang lupain ng kapayapaan, ngunit walang matagpuang daan patungo roon; at walang saysay na subukang dumaan sa mga landas na hindi maraanan, na hinaharangan at kinukubkob ng mga takas at tumalikod sa hukbo, sa ilalim ng kanilang pinunong leon at dragon; at ang manatili sa daang patungo roon, na binabantayan ng hukbo ng makalangit na Heneral; doon ay hindi nananamsam ang mga tumalikod sa makalangit na hukbo, sapagkat iniiwasan nila iyon na para bang isa itong tunay na pagpapahirap. Ang mga bagay na ito ay kamangha-manghang tumimo sa kaibuturan ng aking pagkatao nang basahin ko ang pinakamababa sa Iyong mga Apostol, at pagnilayan ang Iyong mga gawa, at ako ay nanginig nang labis.