Bwana, kwa kuwa umilele ni Wako, je, hujui ninayokuambia? Au je, unaona kwa kufuata wakati yale yanayotokea katika wakati? Basi kwa nini ninakusimulia mambo mengi hivi kwa utaratibu mbele Yako? Kwa kweli, si ili upate kuyajua kupitia kwangu, bali ili nichochee moyo wangu na mioyo ya wasomaji wangu kujitoa Kwako, tupate sote kusema: Bwana ni mkuu, naye anastahili kusifiwa sana. Nimeshasema, nami nitasema tena: ninafanya hivi kwa kuupenda upendo Wako. Kwa maana sisi pia husali, na hata hivyo Ukweli amesema: Baba yenu anajua mnayohitaji kabla hamjaomba. Basi ni hisia za mioyo yetu tunazokufunulia, tukikiri taabu zetu na huruma Zako kwetu, ili utuweke huru kabisa, kwa kuwa umeshaanza kufanya hivyo; ili tuache kuwa wenye taabu ndani yetu wenyewe, tupate kuwa wenye heri ndani Yako. Kwa maana umetuita tuwe maskini wa roho, wapole, wenye kuomboleza, wenye njaa na kiu ya haki, wenye huruma, wenye moyo safi, na wapatanishi. Tazama, nimekuambia mambo mengi, kadiri nilivyoweza na nilivyotaka, kwa sababu Wewe ulitaka kwanza nikiri mbele Yako, Bwana Mungu wangu. Kwa maana Wewe ni mwema, kwa maana huruma Yako yadumu milele.
Lakini nitawezaje, kwa ulimi wa kalamu yangu, kueleza maonyo Yako yote, na vitisho Vyako vyote, na faraja na mwongozo Wako, ambavyo kwavyo ulinifikisha kwenye kuhubiri Neno Lako na kuwagawia watu Wako Sakramenti Yako? Na hata nikiweza kuvieleza kwa utaratibu, kila tone la wakati lina thamani kwangu; na kwa muda mrefu nimekuwa na shauku inayowaka ya kutafakari sheria Yako, na humo nikiri mbele Yako ninayoyafahamu na nisiyoyafahamu, mapambazuko ya nuru Yako ndani yangu, na mabaki ya giza langu, mpaka udhaifu umezwe na nguvu. Wala sitaki jambo jingine lolote liniibie saa ninazozipata zikiwa huru baada ya kutimiza mahitaji ya kuupa mwili wangu na nguvu za akili yangu pumziko jipya, na huduma tunayowajibika kuwapa watu, au ile tunayowapa ingawa hatuwajibiki kufanya hivyo.
Ee Bwana Mungu wangu, utege sikio kwa sala yangu, na huruma Yako iyasikilize matamanio yangu: kwa maana hayajishughulishi nami peke yangu, bali yanataka kuyatumikia mapendo ya kindugu; nawe wauona moyo wangu, kwamba ndivyo ulivyo. Natamani kukutolea kama dhabihu huduma ya mawazo yangu na ulimi wangu; Wewe unipe kile nitakachoweza kukutolea. Kwa maana mimi ni maskini na mhitaji, lakini Wewe ni tajiri kwa wote wanaokuita; Wewe, usiyeweza kusumbuliwa na mahangaiko, unatujali sisi. Zitahiri midomo yangu ya ndani na ya nje, uiondolee pupa yote na uongo wote: Maandiko Yako yawe furaha yangu safi; nisidanganyike ndani yake, wala nisiyatumie kuwadanganya wengine. Bwana, sikiliza na uhurumie, Ee Bwana Mungu wangu, Nuru ya vipofu na Nguvu ya wanyonge; naam, pia Nuru ya wanaoona na Nguvu ya wenye nguvu; isikilize nafsi yangu, uisikie ikilia kutoka vilindini. Kwa maana ikiwa masikio Yako hayako pamoja nasi hata vilindini, tutakwenda wapi? Tutalilia wapi? Mchana ni Wako, na usiku ni Wako; kwa ishara Yako nyakati hupita mbio. Utujalie sehemu ya wakati huo kwa ajili ya kutafakari mambo yaliyofichika katika sheria Yako, wala usitufungie mlango sisi tunaobisha. Kwa maana si bure ulitaka siri zenye giza za kurasa nyingi hivi ziandikwe; wala misitu hiyo haikosi kulungu wanaojificha humo, wanaozunguka na kutembea, wanaokula, kulala na kucheua. Unikamilishe, Ee Bwana, na unifunulie mambo hayo. Tazama, sauti Yako ndiyo furaha yangu; sauti Yako inapita wingi wa anasa. Unipe kile ninachokipenda: kwa maana ninakipenda kweli; nawe ndiye uliyenijalia hilo. Usiziache zawadi Zako mwenyewe, wala usiidharau mimea Yako michanga yenye kiu. Nijalie kukiri mbele Yako chochote nitakachokipata katika vitabu Vyako, na kusikia sauti ya sifa, na kunywa kutoka Kwako, na kutafakari maajabu ya sheria Yako; tangu mwanzo, ulipoumba mbingu na dunia, hadi kutawala milele kwa mji Wako mtakatifu pamoja Nawe.
Bwana, unihurumie, uyasikie matamanio yangu. Kwa maana, nionavyo mimi, si ya mambo ya dunia, si ya dhahabu na fedha na mawe ya thamani, wala mavazi ya fahari, wala heshima na vyeo, wala anasa za mwili, wala mahitaji ya mwili na ya maisha haya ya hija yetu: hayo yote wataongezewa wale wanaoutafuta ufalme Wako na haki Yako. Tazama, Ee Bwana Mungu wangu, matamanio yangu yako katika nini. Waovu wamenisimulia habari za mambo ya kufurahisha, lakini si kama sheria Yako, Ee Bwana. Tazama matamanio yangu yalipo. Tazama, Baba, tazama, uone na ukubali; na yapendeze mbele ya huruma Yako, ili nipate neema mbele Yako, ili maana za ndani za maneno Yako zifunguliwe kwangu ninayebisha. Ninakuomba kwa njia ya Bwana wetu Yesu Kristo Mwana Wako, Mtu aliye mkono Wako wa kuume, Mwana wa mtu, ambaye umemthibitisha kwa ajili Yako mwenyewe kuwa Mpatanishi kati Yako na sisi; ambaye kwa njia Yake ulitutafuta tulipokuwa hatukutafuti, bali ulitutafuta ili tupate kukutafuta,—Neno Lako, ambaye kwa njia Yake uliviumba vitu vyote, na miongoni mwavyo, mimi pia;—Mwana Wako wa pekee, ambaye kwa njia Yake uliwaita watu wanaoamini wafanywe wana Wako, na miongoni mwao mimi pia;—ninakuomba kwa njia Yake, anayeketi mkono Wako wa kuume na kutuombea mbele Yako, ambaye ndani Yake zimefichwa hazina zote za hekima na maarifa. Hizo ndizo ninazozitafuta katika vitabu Vyako. Musa aliandika habari Zake; Yeye mwenyewe anasema hivyo; Ukweli unasema hivyo.
Ningependa kusikia na kuelewa jinsi ambavyo “Hapo mwanzo uliziumba mbingu na nchi.” Musa aliandika haya, akaandika na kuondoka, akapita kutoka hapa, kutoka Kwako kwenda Kwako; wala sasa hayupo mbele yangu. Kwa maana kama angekuwapo, ningemshika na kumuuliza, na kumsihi kwa jina Lako anifafanulie mambo haya, nami ningetega masikio yangu ya mwili kusikiliza sauti zitokazo kinywani mwake. Naye kama angesema kwa Kiebrania, sauti yake ingefikia hisi zangu bure tu, wala hakuna lolote katika maneno yake ambalo lingeifikia akili yangu; lakini kama angesema kwa Kilatini, ningejua alichosema. Lakini ningepata wapi kujua kama alisema kweli? Naam, na hata kama ningelijua hilo pia, je, ningelijua kutoka kwake? Hakika ndani yangu, ndani kabisa, katika chumba cha mawazo yangu, Ukweli ungesema, “Ni kweli,” si kwa Kiebrania, wala kwa Kigiriki, wala kwa Kilatini, wala kwa lugha ya wageni, bila viungo vya sauti au ulimi, wala sauti ya silabi; nami mara moja ningemwambia kwa uhakika huyo mtu Wako, “Unasema kweli.” Basi, kwa kuwa siwezi kumuuliza yeye, nakusihi Wewe, Wewe, ee Ukweli, ambaye Musa, akiwa amejaa Wewe, alisema kweli; nakusihi Wewe, Mungu wangu, unisamehe dhambi zangu; na Wewe uliyemjalia huyo mtumishi Wako kusema mambo haya, unijalie nami kuyaelewa.
Tazama, mbingu na nchi zipo; zinatangaza kwamba ziliumbwa, kwa maana zinabadilika na kuwa tofauti. Lakini chochote ambacho hakikuumbwa, na hata hivyo kipo, hakina ndani yake kitu ambacho hakikuwa nacho hapo awali; na huku ndiko kubadilika na kuwa tofauti. Pia zinatangaza kwamba hazikujiumba zenyewe: “Kwa hiyo tupo kwa sababu tumeumbwa; basi, kabla hatujawapo, hatukuwapo ili tujiumbe wenyewe.” Sasa, ushahidi ulio katika vitu hivyo ndio sauti ya hivyo vinavyosema. Kwa hiyo Wewe, Bwana, ndiye uliyeviumba; Wewe uliye mzuri, kwa maana navyo ni vizuri; Wewe uliye mwema, kwa maana navyo ni vyema; Wewe uliyepo, kwa maana navyo vipo. Hata hivyo, si vizuri wala vyema, wala havipo kwa namna ile ambayo Wewe, Muumba wao, ulivyo; vikilinganishwa na Wewe, si vizuri, wala vyema, wala havipo. Hili tunalijua, shukrani Kwako. Na maarifa yetu, yakilinganishwa na maarifa Yako, ni ujinga.
Lakini uliziumbaje mbingu na nchi? Na ni chombo gani ulichotumia kufanya kazi Yako hiyo kuu ya uumbaji? Kwa maana hukufanya kama fundi wa kibinadamu, anayeumba kitu kimoja cha kimwili kutoka katika kingine, kulingana na uamuzi wa akili yake, ambayo kwa namna fulani inaweza kukipa umbo lile inaloliona ndani yake kwa jicho lake la ndani. Naye angewezaje kufanya hivyo, kama Wewe hukuwa umeiumba akili hiyo? Naye hukipa umbo kitu ambacho tayari kipo na kina uhai wake wa kuwapo, kama udongo, au jiwe, au mbao, au dhahabu, au kitu kingine kama hicho. Navyo vingetoka wapi, kama si Wewe uliyeviweka viwepo? Wewe ulimuumba fundi mwili wake; Wewe uliumba akili inayoamuru viungo vyake; Wewe uliumba malighafi anayotumia kutengeneza kitu chochote; Wewe ulimpa uwezo wa kuelewa ufundi wake na kuona ndani yake kile anachokifanya kwa nje; Wewe uliumba hisi za mwili wake, ambazo kwake ni kama mkalimani, ili aweze kuhamisha kutoka akilini kwenda katika malighafi kile anachokifanya, na kuijulisha akili yake kilichofanyika; ili akili hiyo, ndani yake, iweze kuutafuta ushauri wa ukweli unaoitawala, kujua kama kazi imefanywa vizuri au la. Hivi vyote vinakusifu Wewe, Muumba wa vyote. Lakini unaviumbaje? Ee Mungu, uliziumbaje mbingu na nchi? Hakika, hukuziumba mbingu na nchi ndani ya mbingu, wala ndani ya nchi; wala ndani ya hewa au maji, kwa kuwa hivi navyo ni sehemu ya mbingu na nchi; wala hukuumba ulimwengu wote ndani ya ulimwengu wote; kwa sababu kabla haujaumbwa ili uwepo, hapakuwa na mahali pa kuuumba. Wala hukushika kitu chochote mkononi Mwako ambacho ungetumia kuumba mbingu na nchi. Kwa maana ungepata wapi kitu hicho ambacho hukuwa umekiumba, ili ukitumie kuumba kitu kingine? Kwa maana ni kitu gani kilichopo isipokuwa kwa sababu Wewe upo? Kwa hiyo ulisema, navyo vikaumbwa, na katika Neno Lako uliviumba.
Lakini ulisemaje? Je, kwa namna ile sauti ilivyotoka katika wingu, ikisema, Huyu ni Mwanangu mpendwa? Kwa maana sauti ile ilipita na kutoweka, ilianza na kuisha; silabi zilisikika na kupita, ya pili baada ya ya kwanza, ya tatu baada ya ya pili, na kadhalika kwa kufuatana, mpaka ya mwisho baada ya nyingine zote, na ukimya baada ya ya mwisho. Kutokana na hayo ni wazi kabisa kwamba sauti hiyo ilitolewa kwa mwendo wa kiumbe, nayo yenyewe ilikuwa ya muda, ikitumikia mapenzi Yako ya milele. Na maneno haya Yako, yaliyoumbwa kwa muda, sikio la nje liliyafikisha kwa nafsi yenye akili, ambayo sikio lake la ndani lilikuwa likilisikiliza Neno Lako la Milele. Lakini nafsi hiyo iliyalinganisha maneno haya yanayosikika katika wakati na hilo Neno Lako la Milele lililo katika ukimya, ikasema, “Ni tofauti, tofauti kabisa. Maneno haya yako chini yangu kwa mbali sana, wala hayapo, kwa sababu yanakimbia na kupita; lakini Neno la Bwana wangu linadumu juu yangu milele.” Basi, ikiwa kwa maneno yanayosikika na kupita ulisema mbingu na nchi ziumbwe, na hivyo ukaziumba mbingu na nchi, basi kulikuwapo kiumbe chenye mwili kabla ya mbingu na nchi, ambacho kwa mienendo yake katika wakati sauti hiyo ingeweza kufuata mkondo wake katika wakati. Lakini hakukuwa na kitu chochote chenye mwili kabla ya mbingu na nchi; au kama kilikuwapo, hakika Wewe ulikuwa umekiumba, bila sauti ya namna hiyo inayopita, kile ambacho ungetumia kutoa sauti hii inayopita, ambayo kwayo ungesema, Mbingu na nchi ziumbwe. Kwa maana chochote kile ambacho kingetumiwa kutoa sauti kama hiyo, kama kisingeumbwa na Wewe, kisingeweza kuwapo hata kidogo. Basi, ulisema kwa Neno gani, ili kiumbwe kitu chenye mwili, ambacho nacho kingeweza kutumiwa kutoa maneno haya?
Basi, unatuita tulifahamu Neno, ambaye ni Mungu pamoja Nawe Mungu, ambaye anasemwa milele, na kwa Yeye vitu vyote vinasemwa milele. Kwa maana yaliyosemwa hayakusemwa kwa kufuatana, jambo moja likimalizika ili jingine lisemwe, bali yote pamoja na milele. Vinginevyo tungekuwa na wakati na mabadiliko, wala si umilele wa kweli wala kutokufa kwa kweli. Hili nalijua, ee Mungu wangu, nami nashukuru. Nalijua, nakukiri, ee Bwana; na pamoja nami analijua na anakuhimidi yeyote asiyeacha kuushukuru Ukweli ulio hakika. Twajua, Bwana, twajua; kwa kuwa kadiri kitu kilichokuwapo kinavyoacha kuwapo, na kisichokuwapo kinavyoanza kuwapo, ndivyo kinavyokufa na kuzaliwa. Basi, hakuna chochote katika Neno Lako kinachokipisha kingine au kuchukua mahali pa kingine, kwa sababu Neno Lako kwa kweli halifi na ni la milele. Na kwa hiyo, kwa Neno aliye wa milele pamoja Nawe, unasema mara moja na milele yote unayosema; na chochote unachosema kifanyike kinafanyika; wala hufanyi kwa njia nyingine isipokuwa kwa kusema. Hata hivyo, si vitu vyote unavyovifanya kwa kusema vinafanywa pamoja au ni vya milele.
Kwa nini, nakusihi, ee Bwana Mungu wangu? Kwa namna fulani naliona hili; lakini sijui nilielezeje, isipokuwa kusema kwamba chochote kinachoanza kuwapo na kuacha kuwapo, huanza na kuacha wakati ule ambapo katika Akili Yako ya milele inajulikana kwamba chapaswa kuanza au kuacha; katika Akili hiyo hakuna kinachoanza wala kuacha kuwapo. Huyo ndiye Neno Lako, ambaye pia ni “Mwanzo, kwa sababu pia anasema nasi.” Hivyo katika Injili anasema kwa njia ya mwili; na sauti hiyo ilisikika kwa nje katika masikio ya watu, ili iaminiwe na kutafutwa ndani, na kupatikana katika Ukweli wa milele, ambamo Mwalimu mwema na wa pekee huwafundisha wanafunzi Wake wote. Humo, Bwana, naisikia sauti Yako ikisema nami; kwa sababu anayesema nasi ndiye anayetufundisha; lakini asiyetufundisha, hata akisema, hasemi nasi. Ni nani basi anayetufundisha isipokuwa Ukweli usiobadilika? Kwa maana hata tunapoonywa kwa njia ya kiumbe kinachobadilika, tunaongozwa tu kuelekea Ukweli usiobadilika; humo twajifunza kweli, tunaposimama na kumsikiliza, na kufurahi sana kwa sababu ya sauti ya Bwana Arusi, inayoturudisha Kwake, ambaye kwake tumetoka. Na kwa hiyo Yeye ndiye Mwanzo, kwa sababu kama asingedumu, tusingekuwa na pa kurudi baada ya kupotea. Lakini tunaporudi kutoka upotevuni, ni kwa njia ya kujua; na ili tujue, anatufundisha, kwa sababu Yeye ndiye Mwanzo, naye anasema nasi.
Katika Mwanzo huyu, ee Mungu, ulifanya mbingu na dunia, katika Neno Lako, katika Mwana Wako, katika Uweza Wako, katika Hekima Yako, katika Ukweli Wako; ukisema kwa namna ya ajabu, na kufanya kwa namna ya ajabu. Ni nani atakayefahamu? Ni nani atakayeeleza? Ni nini hiki kinachong’aa ndani yangu na kuugusa moyo wangu kwa nguvu bila kuuumiza; nami natetemeka na kuwaka? Natetemeka kwa kadiri nisivyofanana nacho; nawaka kwa kadiri ninavyofanana nacho. Ni Hekima, Hekima yenyewe inayong’aa ndani yangu, ikipasua wingu langu ambalo hunifunika tena, ninapodhoofika nisistahimili mwanga wake, kwa sababu ya giza linalonikusanyikia kuwa adhabu yangu. Kwa maana nguvu zangu zimedhoofishwa katika hali ya uhitaji, hata siwezi kustahimili baraka zangu, mpaka Wewe, Bwana, uliyoyatendea kwa rehema maovu yangu yote, utakapoponya udhaifu wangu wote. Kwa maana pia utaukomboa uhai wangu usiharibike, utanivika taji ya fadhili na huruma nyororo, na utaitosheleza shauku yangu kwa mambo mema, kwa sababu ujana wangu utafanywa upya kama wa tai. Kwa maana tumeokolewa katika matumaini; kwa hiyo tunazingojea ahadi Zako kwa saburi. Mwenye kuweza na akusikie ndani yake ukinena kwa njia ya neno Lako la ufunuo; mimi nitapaza sauti kwa ujasiri: Jinsi zilivyo za ajabu kazi Zako, ee Bwana! Kwa Hekima umezifanya zote; na Hekima hii ndiyo Mwanzo, na katika Mwanzo huyo ulifanya mbingu na dunia.
Tazama, je, hawajajaa chachu yao ya kale wale wanaotuambia: “Mungu alikuwa akifanya nini kabla hajafanya mbingu na dunia? Kwa maana ikiwa (wasema wao) alikuwa bila shughuli wala hakufanya kazi, kwa nini basi asiendelee hivyo tangu sasa na hata milele, kama alivyokuwa hapo awali? Kwa maana kama msukumo mpya ulizuka ndani ya Mungu, na nia mpya ya kufanya kiumbe ambacho hakuwa amekifanya kamwe hapo awali, huo ungewezaje kuwa umilele wa kweli, ambamo inazuka nia ambayo haikuwapo? Kwa maana nia ya Mungu si kiumbe, bali ipo kabla ya kiumbe; kwa kuwa hakuna kitu ambacho kingeweza kuumbwa kama nia ya Muumba isingetangulia. Basi nia ya Mungu ni ya Dutu Yake yenyewe. Na kama kitu chochote kimezuka katika Dutu ya Mungu ambacho hakikuwapo hapo awali, Dutu hiyo haiwezi kuitwa ya milele kwa kweli. Lakini kama nia ya Mungu tangu milele imekuwa kwamba kiumbe kiwepo, kwa nini basi kiumbe nacho hakikuwapo tangu milele?”
Wanaosema hivyo bado hawakuelewi Wewe, ee Hekima ya Mungu, Nuru ya nafsi; bado hawaelewi jinsi vile vilivyofanywa kwa njia Yako na ndani Yako vinavyofanywa. Hata hivyo, wanajitahidi kufahamu mambo ya milele, huku mioyo yao ikiyumbayumba kati ya mabadiliko ya mambo yaliyopita na yajayo, nayo bado haina utulivu. Ni nani atakayeushika moyo huo na kuuthibitisha, ili utulie kwa muda, na kwa muda uone utukufu wa Umilele huo usiobadilika kamwe, na kuulinganisha na nyakati ambazo hazitulii kamwe, na kuona kwamba hauwezi kulinganishwa nazo; na kwamba muda mrefu hauwi mrefu isipokuwa kwa mabadiliko mengi yanayopita, ambayo hayawezi yote kudumishwa pamoja; lakini kwamba katika Yeye aliye wa Milele hakuna kinachopita, bali vyote vipo sasa, ilhali hakuna wakati ambao wote upo sasa kwa pamoja; na kwamba wakati wote uliopita unasukumwa mbele na wakati ujao, na wakati wote ujao hufuata wakati uliopita; na wakati wote uliopita na ujao umeumbwa, nao unatiririka kutoka kwa Yeye aliyepo daima sasa? Ni nani atakayeushika moyo wa mwanadamu, ili utulie na kuona jinsi umilele, ambao daima umetulia, si uliopita wala ujao, unavyozitokeza nyakati zilizopita na zijazo? Je, mkono wangu unaweza kufanya hili, au mkono wa kinywa changu unaweza kutimiza jambo kubwa namna hii kwa maneno?
Tazama, ninamjibu yule anayeuliza, “Mungu alikuwa akifanya nini kabla hajaumba mbingu na dunia?” Sijibu kama inavyosemekana kwamba mtu fulani alijibu kwa mzaha, akikwepa uzito wa swali hilo: “Alikuwa akiiandaa jehanamu,” akasema, “kwa wale wanaochokonoa mafumbo.” Kujibu maswali ni jambo moja, na kuwadhihaki waulizaji ni jambo jingine. Basi sijibu hivyo; kwa maana ni afadhali nijibu, “Sijui,” kuhusu nisichokijua, kuliko kujibu kwa namna inayomfanya yule anayeuliza mambo ya kina achekwe, na yule anayejibu mambo ya uongo asifiwe. Lakini nasema kwamba Wewe, Mungu wetu, ndiwe Muumba wa kila kiumbe; na ikiwa kwa jina “mbingu na dunia” inamaanishwa kila kiumbe, nasema kwa ujasiri “kwamba kabla Mungu hajaumba mbingu na dunia, hakuumba kitu chochote.” Kwa maana ikiwa aliumba, aliumba nini isipokuwa kiumbe? Laiti ningejua kila ninachotamani kujua kwa manufaa yangu, kama ninavyojua kwamba hakuna kiumbe kilichoumbwa kabla ya kiumbe chochote kuumbwa.
Lakini ikiwa akili ya mtu inatangatanga katika taswira za nyakati zilizopita, naye anastaajabu kwamba Wewe, Mungu Mwenyezi, unayeumba vyote na kuvitegemeza vyote, Muumba wa mbingu na dunia, ulikaa kwa enzi zisizohesabika bila kuifanya kazi kubwa namna hiyo kabla ya kutaka kuifanya, basi na aamke na kutambua kwamba anastaajabia mawazo yasiyo ya kweli. Kwa maana enzi zisizohesabika zingewezaje kupita ikiwa hukuzi khuluku Wewe, uliye Mwanzilishi na Muumba wa enzi zote? Au ni nyakati gani zingeweza kuwapo bila kuumbwa na Wewe? Au zingewezaje kupita ikiwa hazikuwapo kamwe? Basi, kwa kuwa Wewe ndiwe Muumba wa nyakati zote, ikiwa kulikuwa na wakati wowote kabla hujaumba mbingu na dunia, kwa nini wanasema kwamba ulijizuia kufanya kazi? Kwa maana wakati huo wenyewe ni Wewe uliyeuumba, wala nyakati zisingeweza kupita kabla hujaziumba nyakati hizo. Lakini ikiwa kabla ya mbingu na dunia hakukuwa na wakati, kwa nini linaulizwa swali la kile ulichokuwa ukifanya wakati huo? Kwa maana hakukuwa na “wakati huo” pale ambapo hapakuwa na wakati.
Wala huutangulii wakati kwa muda; la sivyo usingezitangulia nyakati zote. Bali unayatangulia mambo yote yaliyopita kwa ukuu wa umilele uliopo daima sasa; na unayapita mambo yote yajayo kwa sababu bado ni yajayo, na yatakapokuja, yatakuwa yamepita; lakini Wewe ni Yuleyule, na miaka Yako haikomi. Miaka Yako haiji wala haiendi; ilhali yetu huja na kwenda, ili yote ipate kuja. Miaka Yako yote ipo pamoja, kwa sababu inadumu; wala miaka inayokuja haiiondoi ile inayoondoka, kwa maana haipiti; lakini yetu itakuwa imekuwapo yote pale ambapo haitakuwapo tena. Miaka Yako ni siku moja; na siku Yako si siku inayojirudia kila siku, bali ni Leo, kwa kuwa Leo Yako haiipishi kesho, wala haichukui nafasi ya jana. Leo Yako ni Umilele; kwa hiyo ulimzaa Yule aliye wa milele pamoja Nawe, uliyemwambia: Leo nimekuzaa. Umefanya vitu vyote; na kabla ya nyakati zote Wewe upo; wala hapakuwa na wakati wowote ambapo wakati haukuwapo.
Basi, hapakuwa na wakati wowote ambapo ulikuwa hujaumba kitu chochote, kwa sababu wakati wenyewe uliuumba Wewe. Wala hakuna nyakati zilizo za milele pamoja Nawe, kwa sababu Wewe unadumu; lakini kama nyakati zingedumu, zisingekuwa nyakati. Kwa maana wakati ni nini? Ni nani anayeweza kulieleza hili kwa urahisi na kwa ufupi? Ni nani anayeweza hata kulifahamu katika mawazo yake, hata aweze kusema neno juu yake? Lakini katika mazungumzo yetu, ni nini tunachokitaja kwa mazoea na ufahamu mkubwa kuliko wakati? Nasi tunaelewa tunapouzungumzia; tunaelewa pia tunapomsikia mwingine akiuzungumzia. Basi wakati ni nini? Ikiwa hakuna anayeniuliza, najua; nikitaka kumweleza anayeuliza, sijui. Hata hivyo, nasema kwa ujasiri kwamba najua kuwa kama hakuna chochote kilichokuwa kinapita, wakati uliopita usingekuwapo; na kama hakuna chochote kilichokuwa kinakuja, wakati ujao usingekuwapo; na kama hakuna chochote kilichokuwapo, wakati wa sasa usingekuwapo. Basi, nyakati hizo mbili, uliopita na ujao, zinakuwapo kwa namna gani, kwa kuwa uliopita sasa haupo, na ujao bado haupo? Lakini wakati wa sasa, kama ungebaki kuwa wa sasa daima, wala usingepita na kuwa wakati uliopita, kwa kweli usingekuwa wakati, bali umilele. Ikiwa wakati wa sasa, ili uwe wakati, unakuwapo tu kwa sababu unapita na kuwa wakati uliopita, tunawezaje kusema kwamba huo upo, ilhali sababu ya kuwapo kwake ni kwamba hautakuwapo; yaani, kwamba hatuwezi kusema kwa kweli kuwa wakati upo, isipokuwa kwa sababu unaelekea kutokuwapo?
Na bado tunasema, “muda mrefu” na “muda mfupi”; lakini tunasema hivyo tu kuhusu muda uliopita au ujao. Kwa mfano, tunaita miaka mia moja iliyopita muda mrefu uliopita; na miaka mia moja ijayo, muda mrefu ujao. Lakini muda mfupi uliopita tunauita (tuseme), mara nyingi, siku zilizopita; na muda mfupi ujao, mara nyingi, siku zijazo. Lakini kile ambacho hakipo ni kirefu au kifupi kwa maana gani? Kwa maana yaliyopita hayapo sasa; na yajayo bado hayapo. Basi tusiseme, “ni mrefu”; bali kuhusu muda uliopita, “umekuwa mrefu”; na kuhusu muda ujao, “utakuwa mrefu.” Ee Bwana wangu, Nuru yangu, je, hata hapa Ukweli Wako hautamdhihaki mwanadamu? Kwa maana ule muda uliopita ambao ulikuwa mrefu, je, ulikuwa mrefu wakati ulipokuwa umekwisha kupita, au ulipokuwa bado wa sasa? Kwa maana ungeweza kuwa mrefu wakati kulipokuwa na kitu ambacho kingeweza kuwa kirefu; lakini ulipokwisha kupita, haukuwapo tena; kwa hiyo, kile ambacho hakikuwapo kabisa hakikuweza pia kuwa kirefu. Basi tusiseme, “muda uliopita umekuwa mrefu”: kwa maana hatutakipata kile ambacho kimekuwa kirefu, kwa kuwa tangu ulipopita, haupo tena; bali tuseme, “ule muda wa sasa ulikuwa mrefu”; kwa sababu, ulipokuwa wa sasa, ulikuwa mrefu. Kwa maana ulikuwa bado haujapita hata ukakoma kuwapo; na kwa hiyo kulikuwa na kitu ambacho kingeweza kuwa kirefu; lakini ulipokwisha kupita, kile kilichokoma kuwapo kilikoma pia kuwa kirefu.
Basi tuangalie, wewe nafsi ya mwanadamu, kama muda wa sasa unaweza kuwa mrefu: kwa maana umepewa uwezo wa kuhisi na kupima urefu wa muda. Utanijibu nini? Je, miaka mia moja, ikiwa ya sasa, ni muda mrefu? Angalia kwanza kama miaka mia moja inaweza kuwa ya sasa. Kwa maana ikiwa mwaka wa kwanza kati ya miaka hiyo ndio unaoendelea sasa, huo ni wa sasa, lakini ile mingine tisini na tisa ni ya wakati ujao, na kwa hiyo bado haipo; lakini ikiwa mwaka wa pili ndio unaoendelea, mmoja umekwisha kupita, mwingine ni wa sasa, na iliyobaki ni ya wakati ujao. Vivyo hivyo, tukidhani kwamba mwaka wowote wa katikati ya miaka hiyo mia moja ni wa sasa, yote iliyo kabla yake imepita; yote iliyo baada yake ni ya wakati ujao; kwa hiyo miaka mia moja haiwezi kuwa ya sasa. Lakini angalia angalau kama ule mwaka mmoja unaoendelea sasa wenyewe ni wa sasa; kwa maana ikiwa mwezi unaoendelea ni wa kwanza wa mwaka huo, miezi iliyobaki ni ya wakati ujao; ikiwa ni wa pili, wa kwanza umekwisha kupita, na iliyobaki bado haipo. Kwa hiyo, hata mwaka unaoendelea sasa si wa sasa; na ikiwa si wa sasa kwa ukamilifu wake, basi mwaka huo si wa sasa. Kwa maana miezi kumi na miwili hufanya mwaka; na kati ya hiyo, mwezi wowote unaoendelea ndio wa sasa; iliyobaki imepita au ni ya wakati ujao. Ingawa hata mwezi huo unaoendelea si wa sasa; bali ni siku moja tu; siku zilizobaki ni za wakati ujao ikiwa hiyo ni ya kwanza; zimepita ikiwa hiyo ni ya mwisho; na ikiwa ni mojawapo ya siku za katikati, basi iko kati ya zilizopita na zijazo.
Tazama jinsi muda wa sasa, ambao peke yake tuliona unaweza kuitwa mrefu, unavyopunguzwa hata kufikia urefu wa siku moja tu kwa shida. Lakini hata huo tuuchunguze; kwa sababu hata siku moja si ya sasa kwa ukamilifu wake. Kwa maana imeundwa na saa ishirini na nne za usiku na mchana: kati ya hizo, saa ya kwanza ina saa nyingine zote baada yake; ya mwisho ina hizo zote kabla yake; na saa yoyote ya katikati ina zile zilizo kabla yake zikiwa zimepita, na zile zilizo baada yake zikiwa bado zinakuja. Naam, hata saa hiyo moja hupita katika visehemu vinavyoruka upesi. Sehemu yoyote yake iliyokwisha kupita ni ya wakati uliopita; yoyote iliyobaki ni ya wakati ujao. Ikiwa tunaweza kuwaza nukta ya wakati ambayo haiwezi kugawanywa hata katika visehemu vidogo kabisa vya muda mfupi, hiyo peke yake ndiyo inayoweza kuitwa ya sasa. Hata hivyo, hupita kwa kasi kubwa sana kutoka wakati ujao hadi wakati uliopita, kiasi kwamba haiwezi kurefushwa kwa kukawia hata kidogo. Kwa maana ikirefushwa, hugawanyika katika wakati uliopita na ujao. Wakati wa sasa hauna urefu wowote. Basi uko wapi muda ambao tunaweza kuuita mrefu? Je, ni muda ujao? Kuhusu huo hatusemi, “ni mrefu”; kwa sababu bado haupo hata uwe mrefu; bali tunasema, “utakuwa mrefu.” Basi utakuwa mrefu lini? Kwa maana ikiwa hata wakati huo, unapokuwa bado ujao, hautakuwa mrefu (kwa sababu kile kinachoweza kuwa kirefu bado hakipo), na hivyo utakuwa mrefu tu wakati ambapo, kutoka katika wakati ujao ambao bado haupo, utaanza sasa kuwapo na kuwa wa sasa, ili kiwepo kile kinachoweza kuwa kirefu; basi muda wa sasa unapaza sauti kwa maneno yaliyotangulia kwamba hauwezi kuwa mrefu.
Na bado, Bwana, tunatambua vipindi vya muda, tunavilinganisha, na kusema kwamba vingine ni vifupi zaidi na vingine virefu zaidi. Tunapima pia ni kwa kiasi gani muda huu ni mrefu au mfupi kuliko ule; na tunajibu, “Huu ni mara mbili au mara tatu ya ule; na ule ni mara moja tu, au ni sawa tu na ule mwingine.” Lakini tunapima vipindi vya muda vinapokuwa vinapita, kwa kuvitambua; lakini ni nani awezaye kupima vipindi vilivyopita, ambavyo sasa havipo, au vijavyo, ambavyo bado havipo? Isipokuwa mtu athubutu kusema kwamba kile ambacho hakipo kinaweza kupimwa. Basi muda unapokuwa unapita, unaweza kutambuliwa na kupimwa; lakini unapokwisha kupita, hauwezi, kwa sababu haupo.
Ninauliza, Baba, sisemi kwa uhakika: Ee Mungu wangu, uniongoze na kunielekeza. “Ni nani atakayeniambia kwamba hakuna nyakati tatu (kama tulivyojifunza tulipokuwa wavulana, na kuwafundisha wavulana), wakati uliopita, wa sasa, na ujao; bali upo wa sasa tu, kwa sababu ile mingine miwili haipo? Au nayo ipo; na wakati ujao unapogeuka kuwa wa sasa, je, unatoka mahali fulani pa siri; na vivyo hivyo, unapojiondoa, unageuka kutoka wakati wa sasa na kuwa uliopita? Kwa maana wale waliotabiri mambo yajayo waliyaona wapi, ikiwa bado hayapo? Kwa maana kisichokuwapo hakiwezi kuonekana. Na wale wanaosimulia mambo yaliyopita wasingeweza kuyasimulia kama wasingeyatambua akilini, na kama yasingekuwapo, yasingeweza kutambuliwa kwa namna yoyote. Basi, mambo yaliyopita na yajayo yapo.”
Uniruhusu, Bwana, kuchunguza zaidi. Ee tumaini langu, usiache kusudi langu livurugike. Kwa maana ikiwa nyakati zilizopita na zijazo zipo, ningependa kujua ziko wapi. Hata kama siwezi kujua hilo, najua kwamba popote zilipo, hazipo huko kama nyakati zijazo au zilizopita, bali kama wakati wa sasa. Kwa maana ikiwa hata huko ni nyakati zijazo, basi bado hazipo huko; na ikiwa hata huko ni nyakati zilizopita, basi hazipo tena huko. Kwa hiyo, chochote kilichopo, popote kilipo, kipo tu kama cha sasa. Ingawa mambo yaliyopita yanaposimuliwa, yanayotolewa katika kumbukumbu si yale mambo yenyewe ambayo yamepita, bali ni maneno yanayoundwa kutokana na picha za mambo hayo, ambazo mambo hayo, yalipokuwa yakipita, yaliacha akilini kama alama kwa njia ya milango ya fahamu. Hivyo utoto wangu, ambao sasa haupo, uko katika wakati uliopita, ambao sasa haupo: lakini sasa, ninapokumbuka picha yake na kuusimulia, ninauona katika wakati wa sasa, kwa sababu bado umo katika kumbukumbu yangu. Kama kuna sababu ya namna hiyo pia ya kutabiri mambo yajayo; yaani, kwamba picha za mambo ambayo bado hayapo zinaweza kutambuliwa mapema, zikiwa tayari zipo, nakiri, Ee Mungu wangu, sijui. Hili kwa kweli nalijua: kwa kawaida tunafikiri mapema kuhusu matendo yetu yajayo, na fikira hizo za mapema zipo sasa, lakini tendo tunalolifikiria mapema bado halipo, kwa sababu bado litakuja. Tutakapolianza na kuanza kufanya tulichokuwa tukikifikiria mapema, ndipo tendo hilo litakapokuwapo; kwa sababu wakati huo halitakuwa tena la baadaye, bali la sasa.
Basi, utambuzi huu wa siri wa mambo yajayo uwe kwa namna yoyote ile, kinachoweza kuonekana ni kile tu kilichopo. Lakini kilichopo sasa si cha baadaye, bali ni cha sasa. Kwa hiyo, inaposemwa kwamba mambo yajayo yanaonekana, si mambo yenyewe ambayo bado hayapo (yaani, yatakayokuwapo) yanayoonekana, bali labda ni visababishi au ishara zake, ambazo tayari zipo. Kwa hiyo, hayo si mambo ya baadaye bali ni ya sasa kwa wale wanaoona sasa kile ambacho kutokana nacho mambo yajayo, yakiwa yamefikiriwa mapema akilini, yanatabiriwa. Nazo fikira hizo za mapema zipo sasa; na wale wanaotabiri mambo hayo huziona fikira hizo zikiwa mbele yao sasa. Sasa, katika wingi na aina mbalimbali za mambo, nipate mfano fulani. Ninaona mapambazuko, ninatabiri kwamba jua linakaribia kuchomoza. Ninachoona ni cha sasa; ninachotabiri ni cha baadaye; si jua, ambalo tayari lipo, bali kuchomoza kwa jua, ambako bado hakujatokea. Hata hivyo, kama nisingekuwa na picha akilini mwangu ya kuchomoza kwa jua kwenyewe (kama nilivyo nayo sasa ninapozungumza juu yake), nisingeweza kukutabiri. Lakini yale mapambazuko ninayoyaona angani si kuchomoza kwa jua, ingawa yanakutangulia; wala ile picha iliyo akilini mwangu si kuchomoza kwa jua; mambo hayo mawili yanaonekana yakiwa ya sasa, ili lile jingine litakalotokea liweze kutabiriwa. Basi, mambo yajayo bado hayapo: na ikiwa bado hayapo, basi hayapo: na ikiwa hayapo, hayawezi kuonekana; hata hivyo, yanaweza kutabiriwa kutokana na mambo ya sasa, ambayo tayari yapo na yanaonekana.
Basi Wewe, Mtawala wa uumbaji Wako, unazifundishaje roho mambo yajayo? Kwa maana uliwafundisha Manabii Wako. Wewe ambaye Kwako hakuna jambo lililo la baadaye, unafundishaje mambo yajayo; au tuseme, kuhusu mambo yajayo, unafundishaje mambo ya sasa? Kwa maana kisichokuwapo hakiwezi pia kufundishwa. Njia hii iko mbali sana na ufahamu wangu: inanizidi mno, siwezi kuifikia; lakini kwa msaada Wako nitaweza, utakaponijalia, Ee nuru tamu ya macho yangu ya ndani.
Jambo lililo wazi na dhahiri sasa ni kwamba mambo yajayo wala yaliyopita hayapo. Wala si sahihi kusema, “kuna nyakati tatu, uliopita, wa sasa, na ujao”: lakini labda ingekuwa sahihi kusema, “kuna nyakati tatu; wakati wa sasa wa mambo yaliyopita, wakati wa sasa wa mambo ya sasa, na wakati wa sasa wa mambo yajayo.” Kwa maana hizi tatu zipo kwa namna fulani ndani ya roho, lakini sizioni mahali pengine; wakati wa sasa wa mambo yaliyopita ni kumbukumbu; wakati wa sasa wa mambo ya sasa ni kuona; wakati wa sasa wa mambo yajayo ni matarajio. Ikiwa tunaruhusiwa kusema hivyo, ninaona nyakati tatu, nami nakiri kwamba zipo tatu. Na isemwe pia, “kuna nyakati tatu, uliopita, wa sasa, na ujao”: kwa namna yetu isiyo sahihi ya kusema. Tazama, sipingi, wala sikanushi, wala sioni kosa, mradi kile kinachosemwa hivyo kieleweke, yaani kwamba kile kitakachokuwapo wala kile kilichopita havipo sasa. Kwa maana ni mambo machache tu tunayoyasema kwa usahihi, na mengi tunayoyasema si kwa usahihi; hata hivyo, mambo yanayokusudiwa yanaeleweka.
Nilisema basi, kama ninavyosema hata sasa, kwamba tunapima nyakati zinapopita, ili tuweze kusema: muda huu ni mara mbili ya ule; au, huu ni sawa kabisa na ule; na vivyo hivyo kuhusu sehemu nyingine zozote za wakati zinazoweza kupimwa. Kwa hiyo, kama nilivyosema, tunapima nyakati zinapopita. Na mtu akiniuliza, “Unajuaje?” ningeweza kujibu, “Ninajua kwamba tunapima, wala hatuwezi kupima vitu ambavyo havipo; na mambo yaliyopita na yale yajayo hayapo.” Lakini tunaupimaje wakati wa sasa, ilhali hauna urefu wowote? Unapimwa unapopita, lakini ukiisha kupita haupimwi; kwa maana hakutakuwa na kitu cha kupimwa. Lakini unatoka wapi, unapitia njia gani, na unaelekea wapi unapokuwa ukipimwa? Unatoka wapi, kama si katika wakati ujao? Unapitia wapi, kama si katika wakati wa sasa? Unaelekea wapi, kama si katika wakati uliopita? Basi, unatoka katika kile ambacho bado hakipo, ukipitia kile kisicho na urefu wowote, na kuingia katika kile ambacho sasa hakipo. Lakini tunapima nini, kama si wakati wenye urefu fulani? Kwa maana hatusemi muda mmoja, mara mbili, mara tatu, sawa, au kwa namna nyingine yoyote kama hizo tunazotumia kuzungumzia wakati, isipokuwa tunapozungumzia urefu wa vipindi vya wakati. Basi, tunaupima wakati unaopita katika kipindi gani? Je, ni katika wakati ujao, ambamo unatoka? Lakini hatupimi kile ambacho bado hakipo. Au ni katika wakati wa sasa, ambamo unapitia? Lakini hatupimi kitu kisicho na urefu wowote. Au ni katika wakati uliopita, ambako unaelekea? Lakini wala hatupimi kile ambacho sasa hakipo.
Nafsi yangu inawaka kwa shauku ya kulijua fumbo hili lenye utata mkubwa sana. Usilinifiche, Ee Bwana Mungu wangu, Baba mwema; kwa njia ya Kristo nakusihi, usiyafiche mambo haya ya kawaida lakini yaliyositirika, hata kuizuia shauku yangu isipenye ndani yake; bali yaache yaanze kuwa wazi kwa huruma Yako inayoangaza, Ee Bwana. Nimuulize nani kuhusu mambo haya? Na ni kwa nani ninayeweza kukiri kutokujua kwangu kwa manufaa zaidi kuliko Kwako, Wewe ambaye juhudi zangu hizi za kujifunza, zilizochochewa kwa shauku kubwa kuelekea Maandiko Yako, hazikusumbui? Nipe kile ninachokipenda; kwa maana ninakipenda kweli, na Wewe ndiwe uliyenijalia upendo huo. Nipe, Baba, Wewe unayejua kweli kuwapa watoto Wako vipawa vyema. Nipe, kwa sababu nimeazimia kujua, nami nitabaki katika mahangaiko mpaka utakapolifunua. Kwa njia ya Kristo nakusihi, katika Jina Lake, Ee Mtakatifu wa watakatifu, mtu yeyote asinivuruge. Kwa maana niliamini, na kwa hiyo ninasema. Haya ndiyo matumaini yangu, na kwa ajili ya haya ninaishi: ili nipate kutafakari furaha za Bwana. Tazama, umezifanya siku zangu zichakae, nazo zinapita, nami sijui jinsi zinavyopita. Nasi tunazungumza juu ya muda, na muda, na nyakati, na nyakati: “Ni muda gani umepita tangu aliposema hili”; “ni muda gani tangu alipofanya hili”; na “ni muda gani tangu nilipoona lile”; na “silabi hii ina muda mara mbili ya ule wa silabi hiyo moja fupi.” Tunasema maneno haya, na tunayakusikia, na tunaeleweka, nasi tunaelewa. Ni mambo yaliyo wazi kabisa na ya kawaida, lakini mambo hayohayo yamesitirika tena kwa kina kikubwa sana, na kuyagundua kungekuwa jambo jipya.
Wakati mmoja nilimsikia mtu msomi akisema kwamba mienendo ya jua, mwezi na nyota ndiyo iliyokuwa wakati, nami sikukubaliana naye. Kwa maana kwa nini mienendo ya vitu vyote isiwe ndiyo nyakati badala yake? Au, ikiwa mianga ya mbinguni ingekoma kusogea, na gurudumu la mfinyanzi likaendelea kuzunguka, je, kusingekuwa na wakati ambao kwa huo tungeweza kupima mizunguko hiyo, na kusema kwamba lilizunguka kwa vipindi vilivyo sawa, au kwamba, ikiwa wakati mwingine lilizunguka polepole zaidi na wakati mwingine kwa kasi zaidi, baadhi ya mizunguko ilichukua muda mrefu zaidi na mingine muda mfupi zaidi? Au, tulipokuwa tukisema hayo, je, hatungekuwa pia tukizungumza ndani ya wakati? Au, je, katika maneno yetu kungekuwa na silabi fupi na nyingine ndefu, kama si kwa sababu zile zilitamkwa kwa muda mfupi zaidi, na hizi kwa muda mrefu zaidi? Ee Mungu, uwajalie watu kuona katika kitu kidogo dalili zinazopatikana katika vitu vikubwa na vidogo vilevile. Nyota na mianga ya mbinguni pia ni kwa ajili ya ishara, na majira, na miaka, na siku; ndivyo zilivyo; lakini hata hivyo, mimi nisingesema kwamba mzunguko wa gurudumu lile la mbao ulikuwa siku moja, wala yeye asingesema kwamba kwa sababu hiyo haukuwa muda.
Natamani kujua nguvu na asili ya muda, ambao kwao tunapima miendo ya vitu na kusema, kwa mfano, mwendo huu unachukua muda mrefu mara mbili kuliko ule. Kwa maana nauliza: kwa kuwa “siku” haimaanishi tu kipindi ambacho jua linakaa juu ya dunia (kwa maana hiyo mchana ni kitu kimoja, na usiku ni kingine), bali pia mzunguko wake wote kutoka mashariki hadi mashariki tena; na kwa maana hiyo tunasema, “siku kadhaa zimepita,” tukijumuisha usiku tunaposema “siku kadhaa,” wala hatuihesabu usiku kando; basi, kwa kuwa siku inatimizwa na mwendo wa jua na mzunguko wake kutoka mashariki hadi mashariki tena, nauliza: je, mwendo peke yake ndio unaofanya siku iwe siku, au ni kipindi ambacho mwendo huo unakamilishwa, au ni vyote viwili? Kwa maana ikiwa lile la kwanza ndilo siku, basi tungekuwa na siku hata kama jua lingemaliza safari hiyo katika kipindi kifupi kama saa moja. Ikiwa lile la pili ndilo siku, basi kipindi kifupi kama saa moja kati ya kuchomoza kwa jua mara moja na kuchomoza kwake tena kisingekuwa siku; bali jua lingelazimika kuzunguka mara ishirini na nne ili kukamilisha siku moja. Ikiwa ni vyote viwili, basi kile kipindi ambacho jua lingekamilisha mzunguko wake wote ndani ya saa moja kisingeweza kuitwa siku; wala kipindi ambacho, jua likiwa limesimama tuli, kingepita kwa urefu uleule wa muda ambao kwa kawaida jua hutumia kukamilisha safari yake yote, kutoka asubuhi hadi asubuhi. Kwa hiyo sasa sitauliza ni nini hicho kinachoitwa siku, bali muda ni nini, ambao kwa kuutumia kupima mzunguko wa jua, tungesema kwamba ulikamilishwa kwa nusu ya muda wake wa kawaida, kama ungekamilishwa katika kipindi kifupi kama saa kumi na mbili; na kwa kulinganisha vipindi hivyo viwili, tungeita hiki muda wa kipimo kimoja, na kile muda wa vipimo viwili; hata tukidhani kwamba jua hukamilisha mzunguko wake kutoka mashariki hadi mashariki wakati mwingine kwa muda huo wa kipimo kimoja, na wakati mwingine kwa muda huo wa vipimo viwili. Basi mtu yeyote asiniambie kwamba miendo ya magimba ya angani ndiyo inayounda muda, kwa sababu, kwa sala ya mtu mmoja, jua liliposimama tuli hadi alipoweza kukamilisha vita vyake kwa ushindi, jua lilisimama tuli, lakini muda uliendelea kupita. Kwa maana vita hivyo vilipiganwa na kumalizika katika kipindi chake cha muda kilichowekwa. Basi ninaona muda kuwa namna fulani ya mwendelezo. Lakini je, ninauona, au ni kana kwamba ninauona? Wewe uliye Nuru na Ukweli, utanionyesha.
Je, unaniagiza nikubali ikiwa mtu anafafanua muda kuwa “mwendo wa kitu”? Huniagizi hivyo. Kwa maana nasikia kwamba hakuna kitu kinachosogea isipokuwa ndani ya muda; hili unasema Wewe; lakini sisikii kwamba mwendo wa kitu ndio muda; hilo hulisemi. Kwa maana kitu kinaposogea, je, si kwa muda ninapima kinachukua muda gani kusogea, tangu kilipoanza kusogea hadi kilipoacha? Na ikiwa sikuona kilipoanzia, nacho kinaendelea kusogea hata nisiuone mwisho wake, siwezi kupima, isipokuwa labda tangu nilipoanza kukiona hadi ninapoacha kukiona. Na nikikitazama kwa muda mrefu, naweza kusema tu kwamba ni muda mrefu, lakini si urefu wake hasa; kwa sababu tunaposema “muda gani,” tunafanya hivyo kwa kulinganisha; kama vile, “huu ni mrefu sawa na ule,” au “ni mrefu mara mbili kuliko ule,” au maneno yanayofanana na hayo. Lakini tunapoweza kutambua umbali kati ya mahali ambapo kitu kinachosogea kinatoka na kinapoenda, au sehemu zake ikiwa kinazunguka kama kwenye mashine ya kukerezea, ndipo tunaweza kusema kwa usahihi mwendo wa kitu hicho au wa sehemu yake, kutoka mahali hapa hadi pale, ulikamilishwa kwa muda gani. Basi, kwa kuwa mwendo wa kitu ni jambo moja, na kile tunachotumia kupima urefu wa mwendo huo ni jambo jingine, ni nani asiyeona ni kipi kati ya hivyo viwili kinachostahili zaidi kuitwa muda? Kwa maana ikiwa kitu wakati mwingine husogea na wakati mwingine husimama tuli, basi kwa muda tunapima si mwendo wake tu, bali pia kusimama kwake tuli; nasi tunasema, “kilisimama tuli kwa muda uleule ambao kilisogea”; au “kilisimama tuli kwa muda mrefu mara mbili au tatu kuliko muda ambao kilisogea”; au kipindi kingine chochote ambacho kipimo chetu kimehakikisha au kimekisia; zaidi au pungufu, kama tunavyozoea kusema. Kwa hiyo muda si mwendo wa kitu.
Nami nakiri Kwako, Ee Bwana, kwamba bado sijui muda ni nini; na tena nakiri Kwako, Ee Bwana, kwamba ninajua kuwa ninasema haya ndani ya muda, na kwamba, baada ya kuzungumza kwa muda mrefu kuhusu muda, huo “urefu” wenyewe si mrefu isipokuwa kwa kipindi cha muda. Basi ninajuaje hili, hali sijui muda ni nini? Au labda sijui jinsi ya kueleza ninachokijua? Ole wangu, ambaye hata sijui nisichokijua. Tazama, Ee Mungu wangu, sisemi uongo mbele Zako; bali kama ninavyosema, ndivyo ulivyo moyo wangu. Wewe utawasha taa yangu; Wewe, Ee Bwana Mungu wangu, utautia nuru giza langu.
Je, nafsi yangu haikiri Kwako kwa kweli kabisa kwamba mimi hupima nyakati? Je, basi, ee Mungu wangu, mimi hupima lakini sijui ninachopima? Hupima mwendo wa kitu katika muda fulani; je, siupimi pia muda wenyewe? Au kweli ningeweza kupima mwendo wa kitu, ulidumu kwa muda gani, na kwa muda gani kingeweza kutoka hapa hadi pale, bila kupima muda ambao kitu hicho kiko katika mwendo? Basi, muda huu wenyewe naupimaje? Je, tunatumia muda mfupi kupima muda mrefu, kama tunavyotumia urefu wa dhiraa kupima urefu wa kipimo cha fimbo? Kwa maana ndivyo tunavyoonekana kutumia muda wa silabi fupi kupima muda wa silabi ndefu, na kusema kwamba hii ni mara mbili ya ile. Hivyo tunapima muda wa beti kwa muda wa mishororo, na muda wa mishororo kwa muda wa vipashio vya mizani, na muda wa vipashio vya mizani kwa muda wa silabi, na muda wa silabi ndefu kwa muda wa silabi fupi; si kwa kupima kurasa (kwa maana hapo tunapima nafasi, si nyakati); bali tunapotamka maneno nayo yakapita, tunasema, “ubeti huu ni mrefu,” kwa sababu una mishororo mingi kiasi hicho; mishororo ni mirefu kwa sababu ina vipashio vingi vya mizani kiasi hicho; vipashio vya mizani ni virefu kwa sababu vinarefushwa na silabi nyingi kiasi hicho; silabi ni ndefu kwa sababu ni mara mbili ya silabi fupi. Lakini hata kwa njia hii hatupati kipimo chochote cha hakika cha muda; kwa sababu huenda mshororo mfupi zaidi, ukitamkwa kwa kuvuta sauti zaidi, ukachukua muda mrefu kuliko mshororo mrefu zaidi uliotamkwa kwa haraka. Na ndivyo ilivyo kwa mshororo, kipashio cha mizani na silabi. Kwa hiyo ilionekana kwangu kwamba muda si kitu kingine ila kurefuka; lakini kurefuka kwa nini, sijui; nami najiuliza, je, si kurefuka kwa akili yenyewe? Kwa maana, nakuomba, ee Mungu wangu, ninapima nini ninaposema, ama bila kutaja kiasi hususa, “muda huu ni mrefu kuliko ule,” au kwa kutaja kiasi hususa, “huu ni mara mbili ya ule”? Ninajua kwamba ninapima muda; hata hivyo, sipimi muda ujao, kwa maana bado haujafika; wala muda uliopo, kwa maana hauna urefu wowote; wala muda uliopita, kwa maana sasa haupo. Basi, ninapima nini? Nyakati zinazopita, si zilizopita? Kwa maana ndivyo nilivyosema.
Jipe moyo, ee akili yangu, na songa mbele kwa nguvu. Mungu ndiye msaidizi wetu; Yeye ndiye aliyetuumba, wala si sisi wenyewe. Songa mbele pale ukweli unapoanza kupambazuka. Tuchukulie sasa kwamba sauti ya kitu inaanza kusikika, nayo inasikika, na kuendelea kusikika, kisha, sikiliza, inakoma; sasa ni kimya, na sauti hiyo imepita, wala si sauti tena. Kabla haijasikika, ilikuwa bado inakuja, nayo haikuweza kupimwa, kwa sababu bado haikuwepo; na sasa haiwezi kupimwa, kwa sababu haipo tena. Kwa hiyo, wakati ilipokuwa ikisikika, ingeweza kupimwa; kwa sababu wakati huo kulikuwa na kitu ambacho kingeweza kupimwa. Lakini hata wakati huo haikuwa imetulia; kwa maana ilikuwa ikiendelea kupita na kutoweka. Je, kwa sababu hiyo ingeweza kupimwa kwa urahisi zaidi? Kwa maana ilipokuwa ikipita, ilikuwa ikirefuka katika muda fulani, hata ikawezekana kuipima, kwa kuwa wakati uliopo hauna urefu. Basi, ikiwa wakati huo ingeweza kupimwa, tazama, tuchukulie kwamba sauti nyingine imeanza kusikika, nayo bado inasikika kwa namna ileile mfululizo bila kukatizwa hata kidogo; tuipime wakati inaposikika; kwa kuwa ikishaacha kusikika, itakuwa imepita, wala hakutakuwa na kitu kilichobaki cha kupimwa; basi tuiipime kweli, na tuseme ni ya muda gani. Lakini bado inasikika, nayo haiwezi kupimwa isipokuwa tangu wakati ilipoanza hadi wakati ilipokoma. Kwa maana muda ulio katikati ndio hasa tunaoupima, yaani, tangu mwanzo fulani hadi mwisho fulani. Kwa hiyo, sauti ambayo bado haijaisha haiwezi kupimwa ili iweze kusemwa ina urefu au ufupi gani; wala haiwezi kusemwa kuwa sawa na nyingine, au mara mbili ya sauti moja, au jambo kama hilo. Lakini ikiisha, haipo tena. Basi, inawezaje kupimwa? Hata hivyo, tunapima nyakati; lakini si zile ambazo bado hazijafika, wala zile ambazo hazipo tena, wala zile ambazo hazirefushwi kwa muda fulani wa kutua, wala zile ambazo hazina mipaka. Hatupimi nyakati zijazo, wala zilizopita, wala zilizopo, wala zinazopita; na hata hivyo tunapima nyakati.
“Deus Creator omnium,” mstari huu wenye silabi nane una silabi fupi na ndefu zinazopokezana. Basi, zile silabi nne fupi, ya kwanza, ya tatu, ya tano na ya saba, kila moja ina kipimo kimoja tu cha muda, ikilinganishwa na zile nne ndefu, ya pili, ya nne, ya sita na ya nane. Kila moja ya hizi ndefu ina muda mara mbili ya kila moja ya zile fupi. Ninazitamka, ninazitathmini, nami nakuta ndivyo ilivyo, kama hisi ya kawaida inavyotambua. Basi, kwa hisi ya kawaida ninapima silabi ndefu kwa silabi fupi, nami ninatambua kwa hisi kwamba ina muda mara mbili zaidi; lakini moja inaposikika baada ya nyingine, ikiwa ya kwanza ni fupi na inayofuata ni ndefu, nitaishikiliaje ile fupi, na ninapopima, nitailinganishaje na ile ndefu, ili nigundue kwamba hii ina muda mara mbili zaidi, ilhali ile ndefu haianzi kusikika mpaka ile fupi ikome kusikika? Na je, ninaipima hiyo silabi ndefu kana kwamba ipo sasa, ilhali siipimi mpaka iwe imekwisha? Lakini kuisha kwake ndiko kupita kwake. Basi, ninapima nini? Iko wapi silabi fupi ninayotumia kupima? Iko wapi ile ndefu ninayoipima? Zote mbili zimesikika, zimetoweka, zimepita, hazipo tena; na hata hivyo ninapima, nami najibu kwa uhakika, kwa kadiri mtu anavyoweza kutegemea hisi iliyozoezwa, kwamba kwa upande wa muda silabi hii ina kipimo kimoja tu, na ile ina viwili. Hata hivyo, nisingeweza kufanya hivyo kama zisingekuwa zimekwisha kupita na kuisha. Basi, si silabi zenyewe, ambazo sasa hazipo, ninazozipima, bali ni kitu fulani katika kumbukumbu yangu, kinachobaki humo kikiwa thabiti.
Ni ndani yako, ee akili yangu, ninamopima vipindi vya wakati. Usinikatishe, yaani, usijikatishe mwenyewe kwa misukosuko ya athari zilizomo ndani yako. Ndani yako ninapima vipindi vya wakati; athari ambayo mambo yanapopita huiacha ndani yako hubaki hata mambo hayo yanapokuwa yametoweka; hiyo ndiyo ninayoipima ikiwa bado ipo, si mambo yanayopita na kuacha athari hiyo. Hiyo ndiyo ninayoipima ninapopima vipindi vya wakati. Basi, ama hii ndiyo wakati, ama mimi sipimi vipindi vya wakati. Vipi tunapopima ukimya na kusema kwamba ukimya huu umedumu kwa muda uleule ambao sauti ile ilidumu? Je, hatunyooshi fikira zetu hadi zilingane na urefu wa sauti fulani, kana kwamba inasikika, ili tuweze kueleza vipindi vya ukimya katika muda fulani uliowekwa? Kwa maana ingawa sauti na ulimi vyote vimetulia, katika fikira tunapitia mashairi, mistari ya mashairi, na mazungumzo mengine yoyote, au urefu wa mienendo, nasi tunaeleza, kwa upande wa vipindi vya wakati, hiki kina urefu gani kikilinganishwa na kile, kama vile tu tungevitamka kwa sauti. Mtu akitaka kutoa sauti ndefu, naye akiwa ameamua katika fikira itakuwa ndefu kiasi gani, huwa tayari amepitia muda fulani akiwa kimya; na akiuhifadhi katika kumbukumbu, anaanza kutamka maneno hayo, yanayoendelea kusikika mpaka yafikie mwisho alioukusudia. Naam, yamesikika, tena yatasikika; kwa maana sehemu yake iliyokwisha imesikika tayari, na iliyobaki itasikika. Na hivyo huendelea, mpaka uzingativu wa sasa uhamishe yaliyo ya wakati ujao na kuyaingiza katika wakati uliopita; wakati uliopita ukiongezeka kadiri wakati ujao unavyopungua, mpaka wakati ujao unapoisha kabisa, yote yawe yamepita.
Lakini wakati huo ujao unapunguzwaje au kuishwaje, ilhali bado haupo? Au wakati huo uliopita unaongezwaje, ilhali sasa haupo tena, isipokuwa kwamba katika akili inayotekeleza jambo hili, mambo matatu yanafanyika? Kwa maana akili hutarajia, huzingatia na hukumbuka; hivyo kile inachokitarajia hupitia kile inachokizingatia na kuingia katika kile inachokikumbuka. Basi, ni nani anayekana kwamba mambo yajayo bado hayapo? Na hata hivyo, ndani ya akili kuna matarajio ya mambo yajayo. Na ni nani anayekana kwamba mambo yaliyopita sasa hayapo tena? Na hata hivyo, bado ndani ya akili kuna kumbukumbu ya mambo yaliyopita. Na ni nani anayekana kwamba wakati wa sasa hauna urefu, kwa sababu hupita kwa dakika moja tu? Na hata hivyo, uzingativu wetu huendelea, nao ndio njia ambayo kile kitakachokuwa cha sasa hupitia na kuwa kisichopo tena. Basi, si wakati ujao ulio mrefu, kwa maana bado haupo; bali wakati ujao mrefu ni “matarajio marefu ya wakati ujao”; wala si wakati uliopita, ambao sasa haupo, ulio mrefu; bali wakati uliopita mrefu ni “kumbukumbu ndefu ya wakati uliopita.”
Ninakaribia kukariri Zaburi ninayoijua. Kabla sijaanza, matarajio yangu yanaenea katika Zaburi nzima; lakini ninapokuwa nimeanza, sehemu yoyote nitakayokuwa nimeihamishia katika wakati uliopita huenea katika kumbukumbu yangu; hivyo mwendelezo wa tendo hili langu hugawanyika kati ya kumbukumbu yangu ya yale niliyokariri na matarajio ya yale ninayokaribia kukariri; lakini “uzingativu” upo pamoja nami sasa, ili kupitia huo kile kilichokuwa cha wakati ujao kiweze kuhamishwa na kuwa cha wakati uliopita. Kadiri jambo hili linavyofanyika tena na tena, ndivyo matarajio yanavyozidi kupungua na kumbukumbu kuongezeka; mpaka hatimaye matarajio yote yaishe, wakati tendo hilo lote, likiwa limekamilika, litakapokuwa limeingia katika kumbukumbu. Na hili linalofanyika katika Zaburi nzima, ndilo linalofanyika katika kila sehemu yake na katika kila silabi yake; vivyo hivyo katika tendo lile refu zaidi ambalo Zaburi hii inaweza kuwa sehemu yake; vivyo hivyo katika maisha yote ya mwanadamu, ambayo matendo yake yote ni sehemu zake; vivyo hivyo katika enzi nzima ya wanadamu, ambayo maisha yote ya wanadamu ni sehemu zake.
Lakini kwa kuwa fadhili Zako za upendo ni bora kuliko maisha yote, tazama, maisha yangu si chochote ila kutawanyika, na mkono Wako wa kuume umenitegemeza katika Bwana wangu, Mwana wa Adamu, Mpatanishi kati Yako Wewe Uliye Mmoja, na sisi tulio wengi, ambao pia tumetawanyika kwa kuvutwa huku na huku na mambo mengi, ili kwa njia Yake niweze kumshika Yeye ambaye amenishika mimi, na nikusanywe tena kutoka katika mwenendo wangu wa zamani, nimfuate Yeye Uliye Mmoja, nikiyasahau yaliyo nyuma, wala si kuvutwa huku na huku bali kujinyoosha kuelekea mbele, si kwa mambo yatakayokuwapo na kupita, bali kwa yale yaliyo mbele. Si kwa kutawanyika bali kwa kukaza nia, ninaendelea kuifuata tuzo ya mwito wangu wa mbinguni, ambako nitaweza kuisikia sauti ya sifa Zako na kutafakari furaha Zako, ambazo haziji wala hazipiti. Lakini sasa miaka yangu inapita katika maombolezo. Na Wewe, Ee Bwana, ndiwe faraja yangu, Baba yangu wa milele, lakini mimi nimegawanyika katikati ya nyakati ambazo mpangilio wake siujui; na mawazo yangu, hata vina vya ndani kabisa vya nafsi yangu, yameraruliwa na kuchanwachanwa na mabadiliko yenye vurugu, mpaka nitiririke na kukusanyika ndani Yako, nikiwa nimetakaswa na kuyeyushwa kwa moto wa upendo Wako.
Na sasa nitasimama na kuwa imara ndani Yako, katika kile kinachonipa umbo, yaani ukweli Wako; wala sitayavumilia maswali ya watu ambao, kwa ugonjwa ulio adhabu kwao, wana kiu ya mambo mengi kuliko wanavyoweza kuyapokea, nao husema, “Mungu alikuwa akifanya nini kabla hajafanya mbingu na dunia?” Au, “Ilikuwaje wazo la kufanya kitu chochote lilimjia, ilhali hakuwa amewahi kufanya chochote hapo awali?” Uwajalie, Ee Bwana, wafikirie vizuri wanayoyasema, na wagundue kwamba haiwezekani kusema “kamwe” wakati ambapo “wakati” haupo. Basi, kusema kwamba Yeye “hakuwa amewahi kufanya” ni kusema nini kingine isipokuwa kwamba “alifanya pasipo wakati”? Kwa hiyo waone kwamba wakati hauwezi kuwapo bila kiumbe kilichoumbwa, nao waache kusema maneno hayo ya ubatili. Nao pia wajinyooshe kuelekea mambo yaliyo mbele; na wakuelewe Wewe uliyeko kabla ya nyakati zote, Muumba wa milele wa nyakati zote, na kwamba hakuna nyakati zilizo za milele pamoja Nawe, wala kiumbe chochote, hata kama kuna kiumbe kilichokuwapo kabla ya nyakati zote.
Ee Bwana Mungu wangu, kina hicho cha siri Zako kina undani ulioje, na matokeo ya makosa yangu yamenitupa mbali nacho kiasi gani! Yaponye macho yangu, ili nishiriki furaha ya nuru Yako. Hakika, ikiwa kuna akili iliyopewa ujuzi mkubwa na uwezo wa kujua mambo yajayo kiasi cha kujua mambo yote yaliyopita na yajayo kama mimi ninavyoijua Zaburi ninayoifahamu vizuri, kwa kweli akili hiyo ni ya ajabu kupita kiasi, na ya kushangaza hata kutisha; kwa kuwa hakuna jambo lililopita, wala jambo litakalokuja katika enzi zijazo, lililofichika kwake zaidi ya jinsi ambavyo, nilipoimba Zaburi hiyo, sikufichwa ni maneno gani na kiasi gani kilichokuwa kimepita tangu mwanzo, na ni maneno gani na kiasi gani kilichobaki mpaka mwisho. Lakini hasha, Wewe Muumba wa ulimwengu mzima, Muumba wa roho na miili, hasha, kwamba Wewe unajua kwa namna hiyo mambo yote yaliyopita na yajayo. Unayajua kwa namna ya ajabu zaidi sana na ya siri zaidi sana. Kwa maana hisia za mtu anayeimba anachokijua, au anayesikiliza wimbo anaoufahamu vizuri, hubadilika kwa kutazamia maneno yanayokuja na kukumbuka yale yaliyopita, na hisi zake hugawanyika,—lakini hakuna jambo linalokutokea Wewe kwa namna hiyo, Wewe uliye wa milele bila kubadilika, yaani Muumba wa milele wa akili. Basi, kama vile ulivyozijua mbingu na dunia hapo Mwanzo, bila mabadiliko yoyote katika ujuzi Wako, ndivyo ulivyozifanya mbingu na dunia hapo Mwanzo, bila kutawanyika kokote katika tendo Lako. Anayeuelewa ukweli huu, na akukiri Wewe; na asiyeuelewa, na akukiri Wewe. Ee, umetukuka jinsi gani, na bado wanyenyekevu wa moyo ndio makao Yako; kwa maana Wewe huwainua walioinama chini, nao hawaanguki wale ambao Wewe ndiwe unayewainua.