Nilifika Karthago, ambako kila upande masikioni mwangu palivuma kama sufuria inayochemka ya mapenzi yasiyo matakatifu. Bado sikuwa nikimpenda yeyote, lakini nilipenda kupenda, na kutokana na upungufu uliokuwa umekita ndani yangu, nilijichukia kwa kutokuwa na shauku. Nilitafuta kitu cha kupenda, nikiwa nimependa kupenda kwenyewe, nami nilichukia usalama na njia isiyo na mitego. Kwa maana ndani yangu mlikuwa na njaa ya chakula kile cha ndani, yaani Wewe mwenyewe, Mungu wangu; lakini katika njaa hiyo sikuhisi njaa; sikuwa na shauku yoyote ya chakula kisichoharibika, si kwa sababu nilikuwa nimeshiba chakula hicho, bali kadiri nilivyokuwa mtupu zaidi, ndivyo nilivyozidi kukichukia. Kwa sababu hiyo nafsi yangu ilikuwa dhaifu na imejaa vidonda; kwa hali ya kusikitisha ilijitupa nje, ikitamani kukwanguliwa kwa kuguswa na vitu vinavyotambuliwa kwa hisi. Lakini kama hivyo visingekuwa na nafsi, visingekuwa vitu vya kupendwa. Basi, kupenda na kupendwa kulikuwa kutamu kwangu; lakini utamu ulizidi nilipopata kumfurahia yule niliyempenda. Kwa hiyo nilichafua chemchemi ya urafiki kwa uchafu wa tamaa za mwili, nikautia giza uangavu wake kwa jehanamu ya uchu; na hivyo, nikiwa mchafu na asiye na adabu, nilitamani sana, kwa ubatili uliopindukia, kuwa maridadi na mwenye ustaarabu. Basi nilijitosa kichwa mbele katika mapenzi ambayo nilitamani yatanase. Mungu wangu, Huruma yangu, kwa wema Wako mkuu, uliunyunyizia utamu huo nyongo nyingi kiasi gani kwa ajili yangu! Kwa maana nilipendwa, na kwa siri nikafikia kifungo cha kufurahiana; nami nilifungwa kwa furaha katika vifungo vilivyoleta huzuni, ili nichapwe kwa fimbo za chuma zinazowaka moto za wivu, mashaka, hofu, hasira na ugomvi.
Michezo ya kuigiza pia ilinivuta sana, ikiwa imejaa picha za taabu zangu na kuni za kuchochea moto wangu. Kwa nini mtu hutamani kuhuzunishwa kwa kutazama mambo ya kusikitisha na ya kutisha, ambayo yeye mwenyewe hangekubali kamwe kuyapata? Hata hivyo, akiwa mtazamaji, hutamani kuyahuzunikia, na huzuni hiyo yenyewe ndiyo furaha yake. Huu ni nini kama si wazimu wa kusikitisha? Kwa maana kadiri mtu anavyokuwa hajajinasua katika hisia za namna hiyo, ndivyo anavyoguswa zaidi na matukio hayo. Hata hivyo, anapoteseka yeye mwenyewe, hali hiyo kwa kawaida huitwa taabu; anapowasikitikia wengine, huitwa huruma. Lakini hii ni huruma ya namna gani kwa mateso ya kubuniwa na kuigizwa jukwaani? Kwa maana mtazamaji haitwi kutoa msaada, bali kuhuzunika tu; na kadiri anavyohuzunika zaidi, ndivyo anavyomshangilia zaidi mwigizaji wa hadithi hizo za kubuniwa. Na ikiwa misiba ya watu hao, iwe ni ya nyakati za kale au ya kubuniwa tu, inaigizwa kwa namna ambayo haimfanyi mtazamaji atokwe na machozi, huondoka akiwa amechukizwa na akilaumu; lakini akiguswa moyoni, hubaki akitazama kwa makini, akilia kwa furaha.
Je, basi, huzuni nazo hupendwa? Hakika wote hutamani furaha. Au, ingawa hakuna anayependa kuwa katika taabu, je, hufurahia kuwa na huruma? Na kwa kuwa huruma haiwezi kuwapo bila kuguswa na hisia, je, ni kwa sababu hiyo tu kwamba hisia hizo hupendwa? Hili pia hutoka katika mshipa ule wa urafiki. Lakini mshipa huo unaelekea wapi? Unatiririkia wapi? Kwa nini unatiririka na kuingia katika mkondo ule wa lami unaobubujika mawimbi yale ya kutisha ya uchu mchafu, mkondo ambao kwa hiari yake yenyewe unabadilika na kuwa sehemu yake, ukijitupa chini kwa utashi wake na kuharibika kutoka katika uangavu wake wa mbinguni? Je, basi, huruma iondolewe? La hasha. Basi, huzuni zipendwe nyakati fulani. Lakini jihadhari na uchafu, ee nafsi yangu, chini ya ulinzi wa Mungu wangu, Mungu wa baba zetu, anayestahili kusifiwa na kutukuzwa juu ya wote milele; jihadhari na uchafu. Kwa maana sasa sijaacha kuhurumia; lakini wakati ule katika majumba ya michezo ya kuigiza nilifurahi pamoja na wapendanao walipofurahiana kwa uovu, ingawa hayo yalikuwa ya kubuniwa tu katika mchezo. Na walipotengana, nilihuzunika pamoja nao kana kwamba nilikuwa mwenye huruma sana, lakini katika hali zote mbili nilipata raha. Lakini sasa namhurumia zaidi yule anayefurahia uovu wake kuliko yule anayedhaniwa kuwa anateseka kwa kukosa raha fulani yenye madhara na kwa kupoteza furaha fulani ya kusikitisha. Hakika hii ndiyo huruma ya kweli zaidi, lakini ndani yake huzuni haileti raha. Kwa maana ingawa anayewahuzunikia walio katika taabu husifiwa kwa tendo lake la mapendo, yule mwenye huruma ya kweli angependelea kusiwe na jambo lolote la kumhuzunisha. Kwa maana kama nia njema ingeweza kutaka mabaya, jambo ambalo haliwezekani kamwe, basi yule anayehurumia kwa kweli na kwa unyofu angeweza kutamani wawepo watu wenye taabu ili awahurumie. Basi huzuni fulani inaweza kuruhusiwa, lakini hakuna inayopaswa kupendwa. Kwa maana ndivyo Ulivyo Wewe, ee Bwana Mungu, unayezipenda nafsi kwa usafi mkuu zaidi kuliko sisi, na kuzihurumia kwa huruma isiyoharibika zaidi, lakini hujeruhiwi na huzuni yoyote. Na ni nani awezaye mambo haya?
Lakini mimi, mwenye taabu, wakati ule nilipenda kuhuzunika, nikatafuta mambo ya kunihuzunisha; nilipotazama taabu ya mtu mwingine, nayo ikiwa ya kubuniwa na kuigizwa, uigizaji ulionipendeza zaidi na kunivuta kwa nguvu zaidi ulikuwa ule ulionitoa machozi. Je, ni ajabu kwamba mimi, kondoo mwenye taabu, niliyepotea kutoka katika kundi Lako na nisiyevumilia ulinzi Wako, niliambukizwa ugonjwa mchafu? Na hapo ndipo palipotoka kupenda huzuni; si huzuni ambazo zingepenya ndani yangu kabisa, kwa maana sikupenda kuteseka kwa yale niliyopenda kuyatazama; bali zile ambazo, niliposikia hadithi zao za kubuniwa, zilikwaruza kidogo tu juu ya ngozi. Baada ya mikwaruzo hiyo, kana kwamba imetokana na kucha zenye sumu, yakafuata mavimbe yenye moto, majipu na kidonda kilichooza. Maisha yangu yalipokuwa hivyo, je, yalikuwa kweli maisha, ee Mungu wangu?
Na huruma Yako aminifu ilinifunika kutoka mbali. Nilijimaliza katika maovu mazito kiasi gani, nikifuatilia udadisi wa kukufuru mambo matakatifu, ambao, baada ya mimi kukuacha Wewe, ungenipeleka kwenye shimo lenye hila na katika utumishi wenye kudanganya wa mashetani, ambao niliwatolea matendo yangu maovu kama dhabihu; na katika mambo haya yote Wewe ulinichapa! Hata nilithubutu, wakati sherehe Zako zilipokuwa zikiadhimishwa ndani ya kuta za Kanisa Lako, kutamani na kutekeleza jambo ambalo matunda yake yalistahili kifo. Kwa ajili yake ulinichapa kwa adhabu nzito, ingawa hazikuwa kitu zikilinganishwa na kosa langu, ee Wewe uliye huruma yangu kuu mno, Mungu wangu, kimbilio langu dhidi ya waangamizi wale wa kutisha, ambao kati yao nilitangatanga kwa shingo ngumu, nikizidi kujitenga Nawe, nikipenda njia zangu mwenyewe badala ya Zako; nikipenda uhuru wa kutangatanga.
Masomo yale pia, yaliyohesabiwa kuwa ya kusifiwa, yalilenga kufaulu kupita wengine katika mahakama za mashauri; mtu alivyokuwa mjanja zaidi, ndivyo alivyosifiwa zaidi. Ndivyo ulivyo upofu wa wanadamu, wanaojivunia hata upofu wao wenyewe. Wakati huo nilikuwa wa kwanza katika shule ya balagha, jambo lililonifurahisha kwa majivuno, nami nikajaa kiburi, ingawa (Bwana, Wewe wajua) nilikuwa mtulivu zaidi na nilijitenga kabisa na vitendo vya upotoshaji vya wale “Wapotoshaji” (kwa maana jina hili lenye kuashiria mabaya na la kishetani ndilo lililokuwa alama yenyewe ya ushujaa). Niliishi kati yao, nikiwa na aibu isiyo na haya kwamba sikuwa hata kama wao. Niliishi nao, na wakati mwingine nilifurahia urafiki wao, ingawa siku zote nilichukia matendo yao—yaani, “upotoshaji” wao, ambao kwao waliwaonea kwa makusudi wageni wenye haya, wakiwavuruga kwa dhihaka zisizo na sababu, na kwa hayo wakilisha uovu uliokuwa ndani yao. Hakuna kinachoweza kufanana zaidi na matendo yenyewe ya mashetani kuliko mambo haya. Basi, wangeweza kuitwa kwa usahihi zaidi jina gani kuliko “Wapotoshaji”? Wao wenyewe walikuwa kwanza wamepotoshwa na kuharibika kabisa, huku roho za udanganyifu zikiwadhihaki na kuwapotosha kwa siri katika mambo yale yale ambayo wao wenyewe walifurahia kuwadhihaki na kuwadanganya wengine.
Nikiwa kati ya watu wa namna hiyo, katika umri ule wangu usio na utulivu, nilijifunza vitabu vya ufasaha wa kusema, ambao nilitamani kuupatia sifa kubwa, kwa lengo la kustahili hukumu ya maangamizi na la majivuno matupu: kufurahia ubatili wa kibinadamu. Katika mfululizo wa kawaida wa masomo, nilikutana na kitabu fulani cha Cicero, ambaye karibu watu wote huvutiwa na usemi wake, lakini si vivyo hivyo na moyo wake. Kitabu hiki chake kina himizo la kujifunza falsafa, nacho kinaitwa “Hortensius.” Lakini kitabu hiki kilibadili mielekeo ya moyo wangu, kikayaelekeza maombi yangu Kwako Wewe, ee Bwana; na kikanifanya niwe na makusudi na matamanio mengine. Mara moja kila tumaini la ubatili likawa halina thamani kwangu; nami nikaitamani hekima isiyokufa kwa hamu yenye kuwaka kwa namna isiyoelezeka, nikaanza sasa kuinuka ili nirudi Kwako. Kwa maana sikukitumia kitabu hicho kunoa ulimi wangu (jambo ambalo nilionekana kulinunua kwa fedha nilizopewa na mama yangu, katika mwaka ule wa kumi na tisa wa maisha yangu, baba yangu akiwa amekufa miaka miwili kabla); si kunoa ulimi wangu kulikonifanya nikitumie kitabu hicho. Wala hakikunijaza mtindo wake wa kuandika, bali maudhui yake.
Jinsi nilivyowaka wakati huo, Mungu wangu, jinsi nilivyowaka kwa hamu ya kuinuka tena kutoka katika mambo ya duniani hadi Kwako, ingawa sikujua ungefanya nini nami! Kwa maana hekima iko Kwako. Lakini upendo wa hekima huitwa kwa Kigiriki “falsafa,” nayo ndiyo ambayo kitabu kile kiliniwasha kuipenda. Wapo watu wanaopotosha kwa njia ya falsafa, wakiyapamba na kuyaficha makosa yao wenyewe chini ya jina kubwa, lenye kuvutia na kuheshimiwa; na karibu watu wote waliokuwa wa namna hiyo katika nyakati zile na nyakati zilizotangulia wanakemewa na kufichuliwa katika kitabu hicho. Humo pia linawekwa wazi shauri lile lenye kuleta uzima, lililotolewa na Roho Wako kwa njia ya mtumishi Wako mwema na mcha Mungu: Jihadharini mtu yeyote asiwateke kwa falsafa na udanganyifu mtupu, kwa kufuata mapokeo ya wanadamu na mafundisho ya awali ya ulimwengu, wala si kwa kumfuata Kristo. Kwa maana ndani Yake unakaa utimilifu wote wa Umungu katika mwili. Na kwa kuwa wakati huo (Wewe, ee mwanga wa moyo wangu, wajua) sikuwa nayajua Maandiko ya Mitume, nilifurahishwa na himizo hilo kwa kadiri hii tu: kwa njia yake nilichochewa kwa nguvu, nikawashwa na kuwaka kwa hamu ya kupenda, kutafuta, kupata, kushikilia na kukumbatia, si kundi hili au lile, bali hekima yenyewe, iwe ilivyo. Na jambo hili pekee ndilo lililonizuia kuwaka kikamilifu: jina la Kristo halikuwamo ndani yake. Kwa maana jina hili, kwa kadiri ya huruma Yako, ee Bwana, jina hili la Mwokozi wangu, Mwana Wako, moyo wangu mchanga ulikuwa umelinywa kwa uchaji hata pamoja na maziwa ya mama yangu, na kulihifadhi ndani kabisa kama hazina; na chochote kisichokuwa na jina hilo, hata kiwe na elimu nyingi kiasi gani, au kiwe kimeandikwa kwa ustadi au kiwe cha kweli kiasi gani, hakikuuteka moyo wangu kikamilifu.
Basi niliamua kuelekeza akili yangu kwenye Maandiko Matakatifu, ili nipate kuona yalikuwa ya namna gani. Lakini tazama, naona kitu kisichoeleweka kwa wenye kiburi, wala kisichofunuliwa wazi kwa watoto; chenye mlango wa kuingilia ulio chini, lakini kina chake kimeinuka juu, nacho kimefunikwa na mafumbo. Nami sikuwa mtu wa kuweza kuingia humo, au kuinamisha shingo yangu ili kufuata hatua zake. Kwa maana nilipoyageukia Maandiko hayo, sikuwa na mtazamo ninaoueleza sasa; bali yalionekana kwangu kutostahili kulinganishwa na adhama ya maandishi ya Tully. Kwa maana kiburi changu kilichovimba kilijiepusha na unyenyekevu wake, wala akili yangu pevu haikuweza kupenya ndani yake. Hata hivyo, yalikuwa ya namna ambayo yangekua pamoja na aliye mdogo. Lakini nilidharau kuwa mdogo; nami, nikiwa nimevimba kwa kiburi, nilijiona kuwa mkubwa.
Kwa hiyo nikajikuta miongoni mwa watu waliojivuna katika upumbavu wao, waliotawaliwa mno na tamaa za mwili na wenye maneno mengi matupu; vinywani mwao mlikuwa na mitego ya Ibilisi, iliyopakwa ulimbo wenye mchanganyiko wa silabi za jina Lako, na za jina la Bwana wetu Yesu Kristo, na la Roho Mtakatifu, Msaidizi, Mfariji wetu. Majina haya hayakuondoka vinywani mwao, lakini yalikuwa sauti tu na kelele za ulimi, kwa maana mioyo yao haikuwa na ukweli. Hata hivyo walipaza sauti wakisema, “Ukweli, Ukweli,” nao wakaniambia mengi kuuhusu, lakini haukuwa ndani yao: badala yake walisema uongo, si juu Yako tu (Wewe uliye Ukweli kweli), bali hata juu ya vitu vya msingi vya ulimwengu huu, ambavyo ni viumbe Vyako. Nami kwa kweli nilipaswa kuwapita hata wanafalsafa waliosema kweli kuhusu vitu hivyo, kwa ajili ya kukupenda Wewe, Baba yangu, uliye mwema kuliko wote, Uzuri wa vitu vyote vizuri. Ee Ukweli, Ukweli, hata wakati ule kiini cha roho yangu kilikutamani kwa hamu kubwa namna gani ndani kabisa, waliponirudishia mwangwi wa habari Zako mara nyingi na kwa namna mbalimbali, katika vitabu vingi na vikubwa mno, ingawa ulikuwa mwangwi tu? Hivi ndivyo vilivyokuwa vyombo ambamo, badala Yako, walinipakulia Jua na Mwezi, mimi niliyekuwa na njaa ya kukupata Wewe; hizo ni kazi Zako nzuri, lakini bado ni kazi Zako, si Wewe mwenyewe, wala hata si kazi Zako za kwanza. Kwa maana kazi Zako za kiroho hutangulia kazi hizi za kimwili, ingawa hizi ni za mbinguni na zinang’aa. Lakini sikuwa na njaa wala kiu hata ya zile kazi Zako za kwanza, bali ya Wewe mwenyewe, uliye Ukweli, ambaye ndani Yako hamna kubadilika wala kivuli cha kugeuka: lakini bado waliendelea kuniwekea katika vyombo hivyo mambo ya kubuni yanayometameta; ingekuwa bora kulipenda jua hili lenyewe (ambalo angalau ni halisi machoni petu) kuliko mambo hayo ya kubuni ambayo kupitia macho yetu huidanganya akili yetu. Hata hivyo, kwa sababu nilidhani mambo hayo ndiyo Wewe, nilijilisha hayo; si kwa hamu kubwa, kwa maana ndani yake sikuonja ladha Yako jinsi ulivyo; kwa sababu Wewe hukuwa mambo hayo matupu, wala sikupata lishe kutokana nayo, bali nilidhoofishwa zaidi. Chakula cha ndotoni hufanana sana na chakula chetu tunapokuwa macho; lakini waliolala hawapati lishe kutokana nacho, kwa sababu wamelala. Lakini mambo yale hayakufanana Nawe hata kidogo, kama ulivyonena nami sasa; kwa maana yalikuwa mambo ya kimwili ya kubuni, miili isiyo halisi, ambayo miili hii halisi, ya mbinguni au ya duniani, tunayoiona kwa macho yetu ya mwili, ina uhakika mkubwa zaidi kuliko hiyo: wanyama na ndege huvitambua vitu hivi kama sisi, navyo vina uhakika mkubwa zaidi kuliko taswira tunazojenga akilini kuhusu vitu hivyo. Tena, taswira tunazojenga akilini kuhusu vitu hivyo zina uhakika mkubwa zaidi kuliko dhana tunazojenga kwa kuvitumia, za miili mingine mikubwa zaidi na isiyo na mipaka, ambayo haipo. Pumba hizo tupu ndizo nilizokuwa nikilishwa wakati huo; lakini sikupata lishe. Lakini Wewe, unayependwa na roho yangu, ambaye katika kukutafuta ninadhoofika ili nipate kuwa na nguvu, si ile miili tunayoiona, hata ikiwa mbinguni; wala si ile tusiyoiona huko; kwa maana Wewe umeiumba, wala huihesabu miongoni mwa kazi Zako kuu kabisa. Basi, uko mbali namna gani na mambo yale yangu ya kubuni, mawazo ya miili ambayo haipo kabisa, ambayo taswira za miili iliyopo zina uhakika mkubwa zaidi kuliko hayo, na miili yenyewe ina uhakika mkubwa zaidi bado; lakini Wewe si miili hiyo, wala hata si roho, ambayo ndiyo uhai wa miili. Basi, uhai wa miili ni bora na una uhakika mkubwa zaidi kuliko miili. Lakini Wewe ndiwe uhai wa roho, uhai wa kila uhai, mwenye uhai ndani Yako mwenyewe; wala hubadiliki, Wewe uliye uhai wa roho yangu.
Basi, wakati ule ulikuwa wapi kwangu, na ulikuwa mbali nami kiasi gani? Hakika nilikuwa nikipotelea mbali Nawe, nikizuiwa hata kupata pumba za nguruwe niliokuwa nikiwalisha pumba. Kwa maana hekaya za washairi na wanagramatika ni bora zaidi namna gani kuliko mitego hii? Kwa kweli beti, mashairi na “Medea akiruka” vina manufaa zaidi kuliko vile vitu vitano vya msingi vya watu hawa, vilivyofichwa kwa sura mbalimbali, vinavyolingana na mapango matano ya giza, ambayo hayapo lakini humwua anayeyaamini. Kwa maana naweza kuzigeuza beti na mashairi kuwa chakula cha kweli; na ingawa niliimba habari za “Medea akiruka,” sikudai kwamba ni kweli; ingawa nilisikia habari hizo zikiimbwa, sikuziamini: lakini mambo yale niliyaamini. Ole wangu, ole wangu, ni kwa hatua gani nilivyoshushwa mpaka vilindi vya kuzimu! Nikitaabika na kuhangaika kwa kukosa Ukweli, kwa kuwa nilikutafuta Wewe, Mungu wangu (nakiri hayo Kwako, Wewe uliyenihurumia nilipokuwa bado sijakiri), si kwa ufahamu wa akili, ambao kwa huo ulitaka niwe bora kuliko wanyama, bali kwa hisi za mwili. Lakini Wewe ulikuwa ndani yangu zaidi kuliko kilicho ndani kabisa mwangu; na ulikuwa juu zaidi kuliko kilicho juu kabisa mwangu. Nilikutana na yule mwanamke asiye na haya, mjinga asiyejua kitu, aliyeonyeshwa kwa mfano katika maandiko ya Solomoni, akiwa ameketi mlangoni na kusema, Kuleni kwa hiari mkate wa siri, na kunyweni maji yaliyoibiwa, ambayo ni matamu: alinishawishi, kwa sababu aliikuta roho yangu ikikaa nje, katika jicho la mwili wangu, na kutafuna tena chakula cha namna ile niliyokuwa nimekimeza kupitia jicho hilo.
Kwa maana, zaidi ya hayo, sikujua kile kilicho na uwepo wa kweli; nami, kana kwamba kwa ukali wa akili yangu, nilishawishiwa kukubaliana na wadanganyifu wapumbavu waliponiuliza: “uovu unatoka wapi?” “je, Mungu amefungwa ndani ya umbo la mwili, na ana nywele na kucha?” “je, wanapaswa kuhesabiwa kuwa waadilifu wale waliokuwa na wake wengi kwa wakati mmoja, walioua watu na kutoa viumbe hai kuwa dhabihu?” Maswali hayo yalinisumbua sana katika ujinga wangu, nami, huku nikijitenga na ukweli, nilijiona kana kwamba ninauelekea; kwa sababu bado sikujua kwamba uovu si kitu kingine ila ukosefu wa wema, mpaka hatimaye kitu kinakoma kabisa kuwapo. Ningewezaje kuona hilo, mimi ambaye macho yangu yaliona miili tu, na akili yangu ilifikia taswira ya kubuniwa tu? Wala sikujua kwamba Mungu ni Roho, si mwenye sehemu zenye urefu na upana, wala ambaye uwepo wake ni ukubwa wa mwili; kwa maana ukubwa wowote wa mwili ni mdogo katika sehemu yake kuliko katika mwili mzima. Na ikiwa mwili huo hauna kikomo, basi lazima uwe mdogo katika sehemu iliyowekewa mipaka ya nafasi fulani kuliko katika hali yake isiyo na kikomo; na hivyo haupo mzima kila mahali, kama alivyo Roho, kama alivyo Mungu. Nami sikujua hata kidogo ni nini kilichomo ndani yetu ambacho kwa hicho tunafanana na Mungu, na tunaweza kusemwa kwa haki kuwa tumeumbwa kwa mfano wa Mungu.
Wala sikuujua ule uadilifu wa kweli wa ndani ambao hauhukumu kwa kufuata desturi, bali kwa kufuata sheria yenye haki kamilifu ya Mungu Mwenyezi, ambayo kwa hiyo mienendo ya mahali na nyakati mbalimbali ilipangwa kulingana na nyakati hizo na mahali hapo. Sheria yenyewe hubaki ileile daima na kila mahali, si kuwa jambo moja mahali pamoja na jingine mahali pengine. Kwa mujibu wake Ibrahimu, Isaka, Yakobo, Musa na Daudi walikuwa waadilifu, pamoja na wote waliosifiwa kwa kinywa cha Mungu; lakini walihukumiwa kuwa wasio waadilifu na watu wapumbavu, waliohukumu kwa hukumu ya kibinadamu, wakipima mwenendo wa kimaadili wa wanadamu wote kwa desturi zao wenyewe finyu. Ni kana kwamba mtu asiyejua ni silaha zipi za kujikinga zinazofaa kwa kila sehemu ya mwili, akiwa katika ghala la silaha, angefunika kichwa chake kwa kinga za miundi, au kutaka kuvaa kofia ya chuma miguuni, kisha kulalamika kwamba hazimtoshi. Au ni kana kwamba, siku ambayo shughuli za biashara husimamishwa kwa wote alasiri, mtu angekasirika kwa kutoruhusiwa kuendelea kufungua duka lake kwa sababu alikuwa ameruhusiwa kulifungua asubuhi; au, akiona katika nyumba moja mtumishi fulani akishika kitu ambacho msimamizi wa vyakula na vinywaji haruhusiwi kukigusa, au jambo linaloruhusiwa nje lakini limekatazwa katika chumba cha kulia chakula, angekasirika kwa sababu katika nyumba moja na familia moja jambo lilelile haliruhusiwi kila mahali na kwa kila mtu. Ndivyo walivyo wale wanaokereka kusikia kwamba jambo fulani lilikuwa halali kwa watu waadilifu zamani, lakini sasa si halali; au kwamba Mungu, kwa sababu fulani zinazohusiana na nyakati, aliwaamuru wale jambo moja na hawa jingine, huku wote wawili wakiutii uadilifu uleule. Na hali wanaona kwamba katika mtu mmoja, siku moja na nyumba moja, mambo tofauti yanafaa kwa viungo tofauti, na jambo lililokuwa halali hapo awali huwa si halali baada ya muda fulani; mahali pamoja huruhusiwa au kuamriwa, lakini mahali pengine hukatazwa kwa haki na kuadhibiwa. Basi, je, haki ina namna mbalimbali au hubadilika? La, bali nyakati ambazo haki inazitawala hazipiti kwa namna ileile, kwa sababu ni nyakati. Lakini wanadamu, ambao siku zao duniani ni chache, hawawezi kwa kutumia hisi zao kuoanisha sababu za mambo ya enzi zilizopita na mataifa mengine, ambayo hawakuyapitia, na sababu za mambo wanayoyapitia wenyewe. Hata hivyo, katika mwili mmoja, siku moja au familia moja, wanaona kwa urahisi kile kinachofaa kwa kila kiungo, wakati, sehemu na mtu. Yale ya kwanza wanayapinga, lakini haya ya pili wanayakubali.
Wakati huo sikuyajua mambo haya wala sikuyatambua; yalijitokeza machoni pangu kila upande, lakini sikuyaona. Nilitunga mashairi, ambayo ndani yake sikuweza kuweka kila kikundi cha silabi chenye mpangilio wa kimapigo mahali popote tu, bali niliviweka kwa namna tofauti kulingana na mizani tofauti; wala hata katika mizani moja sikuweza kuweka kikundi kilekile cha silabi katika kila nafasi. Hata hivyo, sanaa yenyewe niliyotumia kutunga haikuwa na kanuni tofauti kwa hali hizo tofauti, bali ilizijumuisha zote katika umoja mmoja. Bado sikuona jinsi uadilifu ule ambao watu wema na watakatifu waliutii ulivyojumuisha katika umoja mmoja, kwa namna bora na tukufu zaidi, mambo yote ambayo Mungu aliamuru, bila kubadilika katika sehemu yoyote; ingawa katika nyakati tofauti haukuagiza kila kitu kwa wakati mmoja, bali uligawa na kuamuru kile kilichofaa kwa kila wakati. Nami katika upofu wangu niliwalaumu Mababa watakatifu, si tu katika mambo ambayo kwayo walitumia vitu vya wakati wao kama Mungu alivyowaamuru na kuwavuvia, bali pia katika mambo ambayo kwayo walitabiri mambo yajayo, kama Mungu alivyokuwa akiyafunua ndani yao.
Je, wakati wowote au mahali popote, yaweza kuwa kinyume cha haki mtu kumpenda Mungu kwa moyo wake wote, kwa roho yake yote, na kwa akili yake yote; na jirani yake kama nafsi yake? Kwa hiyo, maovu yale ya aibu yaliyo kinyume cha maumbile yanapaswa kuchukiwa na kuadhibiwa kila mahali na kila wakati; kama yalivyokuwa yale ya watu wa Sodoma. Hata kama mataifa yote yangeyatenda, yote yangekuwa na hatia ya kosa hilo hilo kwa mujibu wa sheria ya Mungu, ambaye hakuwaumba wanadamu ili watendeane maovu ya namna hiyo. Kwa maana hata uhusiano unaopaswa kuwapo kati ya Mungu na sisi huvunjwa wakati maumbile hayo hayo, ambayo Yeye ndiye Muumba wake, yanapochafuliwa na upotovu wa tamaa. Lakini matendo yanayokiuka desturi za wanadamu yanapaswa kuepukwa kulingana na desturi zinazofuatwa katika kila mahali; ili jambo lililokubaliwa na kuthibitishwa kwa desturi au sheria ya mji au taifa lolote lisivunjwe kwa utashi wa kiholela wa mtu yeyote, awe mwenyeji au mgeni. Kwa maana sehemu yoyote isiyopatana na kitu kizima ilicho sehemu yake huleta hitilafu. Lakini Mungu anapoamuru jambo lifanywe kinyume cha desturi au makubaliano ya watu wowote, hata kama hawajawahi kulifanya hapo awali, lazima lifanywe; na kama liliachwa, lazima lirudishwe; na kama halikuamriwa kamwe, sasa lazima liamriwe. Kwa maana ikiwa ni halali kwa mfalme, katika nchi anayoitawala, kuamuru jambo ambalo hakuna yeyote kabla yake, wala yeye mwenyewe hapo awali, aliyekuwa ameliamuru, na kumtii hakuwezi kuwa kinyume cha manufaa ya wote katika nchi hiyo (la, kutomtii ndiko kungekuwa kinyume nayo, kwa maana kuwatii watawala ni makubaliano ya jumla ya jamii ya wanadamu); basi tunapaswa kumtii Mungu bila kusita kwa kiasi kikubwa zaidi, katika yote anayoamuru, Yeye aliye Mtawala wa viumbe Vyake vyote! Kwa maana kama vile miongoni mwa mamlaka katika jamii ya wanadamu, mamlaka iliyo kuu zaidi hutiiwa kuliko iliyo ndogo, vivyo hivyo Mungu lazima atiiwe kuliko wote.
Vivyo hivyo katika matendo ya ukatili, ambamo kuna nia ya kuumiza, iwe kwa matukano au kwa madhara; nayo hufanywa ama kwa kulipiza kisasi, kama adui mmoja dhidi ya mwingine; ama kwa kutaka faida fulani iliyo ya mwingine, kama mnyang’anyi anavyomtendea msafiri; ama kwa kuepuka uovu fulani, kama anavyotendewa mtu anayeogopwa; ama kwa husuda, kama mtu mwenye bahati ndogo anavyomtendea mwenye bahati kubwa zaidi, au mtu aliyefanikiwa katika jambo fulani anavyomtendea yule ambaye anaogopa au anahuzunika kumwona akimfikia kwa mafanikio; ama kwa kufurahia tu maumivu ya mwingine, kama watazamaji wa mapambano ya wapiganaji uwanjani, au wale wanaowadhihaki na kuwakejeli wengine. Hizi ndizo aina kuu za uovu zinazotokana na tamaa ya mwili, ya macho, au ya kutawala, ama kila moja peke yake, ama mbili zikiwa pamoja, ama zote kwa pamoja; na hivyo wanadamu huishi kwa uovu dhidi ya zile tatu na zile saba, kinubi kile cha nyuzi kumi, yaani Amri Zako Kumi, Ee Mungu uliye juu kabisa na mtamu kupita wote. Lakini kunaweza kuwa na maovu gani ya aibu dhidi Yako, Wewe usiyeweza kuchafuliwa? Au matendo gani ya ukatili dhidi Yako, Wewe usiyeweza kudhuriwa? Lakini Wewe huadhibu yale wanadamu wanayojitendea wenyewe, kwa kuwa hata wanapokutendea Wewe dhambi, wanazitendea uovu nafsi zao wenyewe; nao uovu hujikanusha wenyewe, kwa kuharibu na kupotosha maumbile yao, ambayo Wewe umeyaumba na kuyawekea utaratibu, ama kwa kutumia bila kiasi vitu vilivyoruhusiwa, ama kwa kuwaka tamaa ya vitu visivyoruhusiwa, hata kuvitumia kinyume cha maumbile; au wanakuwa na hatia kwa kukukasirikia kwa moyo na ulimi, wakipiga mateke michokoo; au wanapovunja mipaka ya jamii ya wanadamu, hufurahia kwa ujasiri miungano au migawanyiko ya kujitakia wenyewe, kulingana na lengo lolote wanalotaka kulifikia au jambo linalowakwaza. Na mambo haya hufanyika wakati Wewe unapoachwa, Ee Chemchemi ya Uzima, Wewe uliye Muumba na Mtawala wa pekee na wa kweli wa ulimwengu mzima, na mtu, kwa kiburi cha kufuata mapenzi yake mwenyewe, anapochagua kutoka humo kitu fulani cha uongo na kukipenda. Basi kwa unyenyekevu na ibada tunakurudia Wewe; Nawe hutusafisha tabia zetu mbaya, na kuzihurumia dhambi za wale wanaoziungama, na kusikia kilio cha mfungwa, na kutufungua minyororo tuliyojitengenezea wenyewe, ikiwa hatuinui dhidi Yako pembe za uhuru wa udanganyifu, tukipoteza vyote kwa tamaa ya kupata zaidi, kwa kupenda zaidi manufaa yetu binafsi kuliko Wewe, uliye Wema wa wote.
Katikati ya makosa haya ya uchafu na ukatili, na maovu mengi namna hii, zipo dhambi za watu ambao, kwa jumla, wanapiga hatua katika wema; dhambi hizo hukemewa na wale wanaohukumu kwa haki, kwa kufuata kanuni ya ukamilifu, lakini watu wenyewe husifiwa kwa matumaini ya matunda ya baadaye, kama inavyokuwa kwa jani changa la nafaka inayokua. Na kuna matendo yanayofanana na makosa ya uchafu au ukatili, lakini ambayo si dhambi; kwa sababu hayakukosei Wewe, Bwana Mungu wetu, wala jamii ya wanadamu. Hivyo ndivyo ilivyo, kwa mfano, vitu vinavyofaa kwa wakati fulani vinapopatikana kwa ajili ya mahitaji ya maisha, nasi hatujui kama vinatafutwa kwa tamaa ya kumiliki; au watu wanapoadhibiwa na mamlaka halali kwa ajili ya kuwarekebisha, nasi hatujui kama hilo linafanywa kwa tamaa ya kuumiza. Basi, matendo mengi yanayolaumiwa machoni pa wanadamu yanakubaliwa kwa ushuhuda Wako; na mengi yanayosifiwa na wanadamu yanahukumiwa kuwa mabaya, Wewe ukiwa shahidi: kwa sababu sura ya tendo, nia ya mtendaji, na hitaji lisilojulikana la wakati huo, kila kimoja hutofautiana. Lakini Wewe unapoamuru ghafula jambo lisilo la kawaida na lisilowaziwa, naam, hata kama wakati fulani ulikuwa umelikataza, na kwa wakati huo bado unaficha sababu ya amri Yako, nalo likiwa kinyume cha kanuni ya jamii fulani ya wanadamu, ni nani anayetilia shaka kwamba linapaswa kufanywa, ilhali jamii ya wanadamu iliyo ya haki ni ile inayokutumikia Wewe? Lakini heri wale wanaozijua amri Zako! Kwa maana mambo yote yalifanywa na watumishi Wako; ama kuonyesha jambo lililohitajika kwa wakati huo, ama kutangulia kuonyesha mambo yajayo.
Kwa kutoyajua mambo haya, niliwadhihaki watumishi Wako hao watakatifu na manabii Wako. Nami nilipata nini kwa kuwadhihaki, isipokuwa kudhihakiwa na Wewe, huku nikivutwa bila kujitambua, hatua kwa hatua, katika upumbavu ule, hata kuamini kwamba mtini ulilia ulipochumwa, na mti, mama yake, ukatoa machozi kama maziwa? Hata hivyo, kama mtakatifu fulani wa Wamanikeo angelikula tini ile, iliyochumwa kwa hatia ya mtu mwingine, si yake mwenyewe, na kuiingiza ndani ya matumbo yake, angepumua malaika kutoka humo; naam, chembe za uungu zingebubujika kwa kila kilio au mguno katika sala yake. Chembe hizo za Mungu aliye juu kabisa na wa kweli zingalibaki zimefungwa ndani ya tini ile kama zisingewekwa huru kwa meno au tumbo la mtakatifu fulani wa wale “Wateule”! Nami, maskini, niliamini kwamba matunda ya nchi yalipaswa kuhurumiwa zaidi kuliko wanadamu, ambao matunda hayo yaliumbwa kwa ajili yao. Kwa maana kama mtu mwenye njaa, asiye Mmanikeo, angeomba apewe kiasi cha matunda hayo, tonge ambalo angepewa lingeonekana kana kwamba limehukumiwa adhabu ya kifo.
Nawe uliunyosha mkono Wako kutoka juu, ukaivuta roho yangu kutoka katika lile giza nene, wakati mama yangu, mwaminifu Wako, alipokuwa akikulilia kwa ajili yangu, zaidi ya vile akina mama wanavyolilia vifo vya kimwili vya watoto wao. Kwa maana yeye, kwa imani na roho alivyopokea kutoka Kwako, alitambua kifo nilichokuwa nimelala ndani yake, Nawe ukamsikia, Ee Bwana; ulimسikia, wala hukuyadharau machozi yake, yalipokuwa yakitiririka na kuilowesha ardhi chini ya macho yake kila mahali aliposali; naam, ulimsikia. Kwa maana ile ndoto uliyomfariji nayo ilitoka wapi? Ndoto hiyo ilimfanya aniruhusu kuishi naye na kula pamoja naye mezani nyumbani, jambo ambalo alikuwa ameanza kuliepuka, akichukizwa na kuyachukia makufuru ya upotovu wangu. Kwa maana alijiona amesimama juu ya rula fulani ya mbao, na kijana mwenye kung’aa akimjia, mwenye furaha na akimtabasamia, huku yeye mwenyewe akiwa na huzuni na kulemewa na majonzi. Lakini kijana huyo alipomuuliza sababu za huzuni yake na machozi yake ya kila siku—ili kumfundisha, kama ilivyo desturi yao, si ili kufundishwa—naye akajibu kwamba alikuwa akiulilia upotevu wangu, alimwambia atulie na aridhike, kisha akamwambia aangalie na kutambua, “Kwamba pale alipokuwa yeye, nami nilikuwapo pia.” Alipotazama, aliniona nimesimama karibu naye juu ya rula ileile. Hili lilitoka wapi, isipokuwa kwamba masikio Yako yalikuwa yameuelekea moyo wake? Ee Wewe uliye mwema na mwenyezi, unayemjali kila mmoja wetu kana kwamba unamjali yeye peke yake, na kutujali sisi sote kana kwamba tu mtu mmoja tu!
Na hili nalo lilitoka wapi: aliponisimulia maono haya, nami nikataka kuyapindua yamaanishe, “Kwamba badala yake yeye asikate tamaa ya kuwa siku moja kama nilivyokuwa mimi,” mara moja, bila kusita hata kidogo, akanijibu: “Hapana; kwa maana sikuambiwa, ‘Alipo yeye, nawe upo hapo pia’; bali, ‘Ulipopo wewe, naye yupo hapo pia’”? Ninakiri Kwako, Ee Bwana, kwamba kadiri ninavyoweza kukumbuka—nami nimezungumza juu ya jambo hili mara nyingi—jibu Lako hilo kupitia mama yangu aliyekuwa macho, kwamba hakuchanganyikiwa na tafsiri yangu ya uongo iliyoonekana kuwa ya kuaminika, bali aliona upesi kile kilichopaswa kuonekana, ambacho hakika sikuwa nimekitambua kabla hajasema, lilinigusa hata wakati ule kuliko ndoto yenyewe. Kwa ndoto hiyo, furaha ya mwanamke huyo mtakatifu, ambayo ingetimia baada ya muda mrefu sana, ilitangulia kuonyeshwa muda mrefu kabla, ili kumfariji katika uchungu aliokuwa nao wakati huo. Kwa maana karibu miaka tisa ilipita, nami nikigaagaa katika matope ya shimo lile refu na katika giza la uongo, nikijaribu mara nyingi kuinuka, lakini nikiangushwa tena kwa uchungu mkubwa zaidi. Katika muda huo wote, mjane huyo mwenye usafi wa maisha, mchaji wa Mungu na mwenye kiasi—wa namna unayoipenda Wewe—sasa akiwa ametiwa moyo zaidi na matumaini, lakini bila kulegeza hata kidogo kilio na maombolezo yake, hakuacha kamwe, katika saa zote za ibada zake, kukulilia kwa ajili ya hali yangu. Na sala zake ziliingia mbele Zako; lakini bado uliniacha nizidi kunaswa na kunaswa tena katika giza lile.
Wakati huo ulimpa jibu jingine, ninalolikumbuka; kwa maana ninapita mengi, nikiharakia yale yanayonisukuma zaidi kukiri mbele Yako, na mengi siyakumbuki. Basi ulimpa jibu jingine kupitia Padri Wako, Askofu fulani aliyelelewa katika Kanisa Lako na aliyesoma kwa kina vitabu Vyako. Mwanamke huyu alipomsihi akubali kuzungumza nami, kukanusha makosa yangu, kuniondolea mafundisho mabaya na kunifundisha mema (kwa maana alikuwa na desturi ya kufanya hivyo alipowakuta watu waliokuwa tayari kupokea mafundisho hayo), alikataa, kwa hekima, kama nilivyotambua baadaye. Kwa maana alijibu kwamba bado sikuwa tayari kufundishwa, kwa kuwa nilikuwa nimejaa majivuno kwa sababu ya uzushi huo uliokuwa mpya kwangu, na tayari nilikuwa nimewatatanisha watu mbalimbali wasio na ujuzi kwa maswali ya kuwanasa, kama alivyokuwa amemweleza. Akasema: “Lakini mwache kwa muda; wewe mwombee tu kwa Mungu. Kwa kusoma, yeye mwenyewe atagundua upotovu huo ni nini, na jinsi unavyomkufuru Mungu kwa kiwango kikubwa.” Wakati huohuo alimweleza jinsi yeye mwenyewe, alipokuwa mdogo, alivyokabidhiwa kwa Wamanikeo na mama yake aliyekuwa amepotoshwa; naye hakuwa amesoma tu, bali pia mara kwa mara alikuwa amenakili karibu vitabu vyao vyote. Bila hoja wala uthibitisho kutoka kwa mtu yeyote, alikuwa ameona jinsi ilivyokuwa lazima kuliepuka kundi hilo, naye akaliepuka. Alipokwisha kusema hayo, mwanamke huyo hakuridhika, bali alizidi kumsihi, kwa maombi na machozi mengi, aje kuniona na kuzungumza nami. Naye, akiwa amekerwa kidogo na kusisitiza kwake, akasema: “Nenda zako, na Mungu akubariki, kwa maana haiwezekani mwana wa machozi haya aangamie.” Alilipokea jibu hilo kana kwamba lilikuwa limetoka mbinguni, kama alivyokuwa akinitajia mara nyingi katika mazungumzo yake nami.