एका आत्म्याची कहाणी
लिझ्यूच्या संत तेरेझ यांचे आत्मचरित्र
संत तेरेझ यांच्या इतर लेखन व वचनांसह
लिझ्यूच्या संत तेरेझ यांचे एका आत्म्याची कहाणी हे आत्मचरित्र आध्यात्मिक साहित्यातील एक अभिजात ग्रंथ आहे. आजवर लिहिलेल्या सर्वांत सुंदर आत्मचरित्रांपैकी ते एक आहे. सिस्टर तेरेझ यांनी मदर अग्नेस ऑफ जीझस यांच्या आज्ञेचे पालन म्हणून हे आत्मचरित्र लिहिले. मदर अग्नेस या त्यांच्या धर्मसंघातील वरिष्ठ आणि त्यांची सख्खी बहीण पॉलिन होत्या. या आत्मचरित्रातून तेरेझ यांचे देवावरील गाढ प्रेम प्रकट होते आणि त्यांच्या आत्म्यात देवाची कृपा किती सुंदर रीतीने कार्य करत होती, याचा प्रत्यय वाचकाला येतो.
एका आत्म्याची कहाणी या ग्रंथाची ही विनामूल्य आवृत्ती सार्वजनिक मालकीची आहे. गुटेनबर्ग प्रकल्पामुळे तिचा वापर करण्यास व प्रती काढण्यास कोणतेही निर्बंध नाहीत.
संत तेरेझ यांच्या या आध्यात्मिक उत्कृष्ट कृतीसोबत पूरक वाचन म्हणून संत तेरेझ यांच्याकडून शिकण्यासारखे धडे: देवाच्या छोट्या फुलाचे शहाणपण हे पुस्तकही तुम्हाला वाचावेसे वाटेल.
अनुक्रमणिका
महामहीम कार्डिनल बॉर्न यांची प्रस्तावना
+++
प्रकरण १. बालपणाच्या पहिल्या आठवणी
प्रकरण ३. पॉलिनचा कार्मेल मठात प्रवेश
प्रकरण ४. प्रथम पवित्र परमप्रसाद आणि दृढीकरणाचा संस्कार
प्रकरण ५. तेरेझ यांना मिळालेले ईश्वरी पाचारण
प्रकरण ७. छोट्या फुलाचा कार्मेल मठात प्रवेश
प्रकरण ८. सिस्टर तेरेझ यांची धर्मव्रते
उपसंहार: दैवी प्रेमासाठी अर्पण झालेला जीव
+++
+++
सिस्टर तेरेझ यांची पत्रे
सेलीन यांना
मदर अग्नेस ऑफ जीझस यांना
सिस्टर मेरी ऑफ द सेक्रेड हार्ट यांना
सिस्टर फ्रान्सिस तेरेसा यांना
मारी गेरेँ यांना
झान गेरेँ यांना
मिशनऱ्यांना
+++
सिस्टर तेरेझ यांच्या प्रार्थना
त्यांची आत्मार्पणाची प्रार्थना
सकाळची प्रार्थना
येशूच्या पवित्र मुखाला समर्पणाची प्रार्थना
पवित्र बाळयेशूच्या सन्मानार्थ प्रार्थना
पवित्र बाळयेशूला प्रार्थना
येशूच्या पवित्र मुखाला प्रार्थना
संत जोन ऑफ आर्क यांच्या सन्मानार्थ प्रार्थना
नम्रता लाभावी म्हणून प्रार्थना
+++
+++
निवडक कविता
माझे आजचे गीत
आठवणी
मला प्रेमाची तहान आहे
फुले उधळायला
हे मरिये, मी तुझ्यावर प्रेम का करते
+++
या डिजिटल आवृत्तीविषयी टीप
लिझ्यूच्या संत तेरेझ यांच्या आत्मचरित्राच्या (एका आत्म्याची कहाणी) या डिजिटल आवृत्तीत, फा. टी. एन. टेलर यांनी संपादित केलेल्या लिझ्यूच्या सिस्टर तेरेझ (लंडन: बर्न्स, ओट्स & वॉशबर्न, 1912; 8वी आवृत्ती, 1922) या ग्रंथातील बराचसा मजकूर समाविष्ट आहे, पण संपूर्ण मजकूर नाही. त्या ग्रंथात अनुवादित स्वरूपात दिलेले संत तेरेझ यांचे सर्व लेखन आणि वचने या डिजिटल आवृत्तीत आहेत. त्यात आत्मचरित्रासोबत ‘उपदेश आणि आठवणी’, पत्रे आणि निवडक कविता यांचाही समावेश आहे. कार्डिनल बॉर्न यांची प्रस्तावना, तेरेझ यांच्या आई-वडिलांविषयी आणि जन्माविषयी सांगणारे प्रास्ताविक, तसेच त्यांचे अखेरचे आजारपण, त्यांचा मृत्यू आणि त्यासंबंधीच्या घटनांचे वर्णन करणारा उपसंहारही यात आहे. मात्र, चित्रे, चित्रांची सूची, संत तेरेझ यांच्या मध्यस्थीने लाभल्याचे सांगितलेल्या कृपांची वृत्तांत, त्यांना धन्य घोषित करण्यासंबंधीची कागदपत्रे आणि त्यांनी स्वतः न लिहिलेला इतर काही मजकूर यात समाविष्ट केलेला नाही.
प्रत्येक प्रकरणातील तळटीपांना नव्याने क्रमवार क्रमांक दिले आहेत. त्या त्या प्रकरणाच्या शेवटी दिल्या आहेत. संदर्भ पाहणे सोपे व्हावे म्हणून त्यांपैकी काही तळटीपांत किरकोळ बदल केले आहेत. मूळ पुस्तकातील पृष्ठक्रमांकांचा संदर्भ देणाऱ्या काही तळटीपा बदलल्या किंवा वगळल्या आहेत. संत थेरेस यांच्या काळातील कॅथलिक बायबलमध्ये अनेक स्तोत्रांचे क्रमांक आज प्रचलित असलेल्या क्रमांकांपेक्षा वेगळे होते. म्हणून स्तोत्रांच्या संदर्भांत मूळचा ‘जुना’ क्रमांक दिला असून त्यापुढे चौकोनी कंसात ‘नवा’ क्रमांक दिला आहे—उदा., ‘स्तोत्र 22[23]:1-4’. तळटीपांचे क्रमांकही चौकोनी कंसात दिले आहेत, उदा., ‘[1]’.
मूळ पुस्तकातील पानांच्या माथ्यावरची शीर्षके व पृष्ठक्रमांक, संत थेरेस यांना अधिकृतपणे संत घोषित करण्यापूर्वी ‘संत’ असे संबोधताना चर्चचा निर्णय आधीच गृहीत धरण्याचा हेतू नसल्याचे निवेदन, तसेच इतर आनुषंगिक मजकूर येथे दिलेला नाही. हे सर्व 1922 मधील छापील पुस्तकासाठी योग्य मानले गेले होते, पण 2005 मधील ई-पुस्तकासाठी तसे मानले गेले नाही. ‘soeur’ यासारख्या फ्रेंच शब्दांत येणारे ‘oe’ हे जोडाक्षर प्रमाणित ISO-8859-1 वर्णसंचात उपलब्ध नाही, त्यामुळे येथे ते ‘oe’ या दोन स्वतंत्र अक्षरांनी दाखवले आहे. तिरपा मजकूर दाखवण्यासाठी त्याच्या सुरुवातीला आणि शेवटी अधोरेखा दिल्या आहेत, याप्रमाणे. छापील पुस्तकाप्रमाणे येथे प्रत्येक प्रकरणाचा पहिला शब्द पूर्णपणे मोठ्या इंग्रजी अक्षरांत दिलेला नाही. मुद्रणातील काही उघड चुका दुरुस्त केल्या असून बदल चौकोनी कंसात दाखवले आहेत. उदा., प्रकरण IX मध्ये ‘the’ ऐवजी ‘[s]he’. बाकी सर्व बाबतींत—मोठ्या अक्षरांचा वापर, विरामचिन्हे, व्याकरण आणि ब्रिटिश शब्दलेखन यांसह—लिझ्यूच्या सिस्टर थेरेस या ग्रंथाच्या आठव्या आवृत्तीशी प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यात काही तफावत असेल, तर ती मजकूर उतरवणाऱ्या माझी, डेव्हिड मॅक्लॅमरॉकची, चूक आहे.
लिझ्यूच्या सिस्टर थेरेस, येशूचे छोटे फूल
‘एका आत्म्याची कहाणी’ या ग्रंथाचा नवा व संपूर्ण अनुवाद, तसेच सिस्टर थेरेस यांच्या मध्यस्थीने लाभल्याचे मानल्या जाणाऱ्या काही कृपांचे वृत्तांत
संपादक: फादर टी. एन. टेलर, ग्लासगो महाधर्मप्रांताचे याजक आणि धन्यघोषणेच्या न्यायाधिकरणापुढे साक्ष देणारे साक्षीदार
बर्न्स, ओट्स & वॉशबर्न लि.
28 ऑर्चर्ड स्ट्रीट, लंडन, डब्ल्यू., आणि 8 ते 10 पॅटरनॉस्टर रो, लंडन, ई. सी.
निहिल ऑब्स्टाट (प्रकाशनास हरकत नाही): योआन्नेस एन. स्ट्रासमायर, एस. जे., नियुक्त परीक्षक
इम्प्रिमातूर (मुद्रणास अनुमती): कॅनन एडमंड सर्माँ, व्हिकार जनरल
वेस्टमिन्स्टर, 9 डिसेंबर 1912.
लाभलेल्या कृपांबद्दल कृतज्ञतापूर्वक देवाच्या सेविका सिस्टर थेरेस यांना, आणि अनेक वर्षे त्यांनी दाखवलेल्या अगणित मायेच्या कृतज्ञ स्मरणार्थ सिस्टर थेरेस यांच्या ‘छोट्या आई’, येशूच्या मदर अॅग्नेस यांना, हे पुस्तक अर्पण.
प्रस्तावना
देवाने पिढ्यान्पिढ्या ज्यांच्या जीवनातून पवित्रतेचे आदर्श आपल्यापुढे ठेवले, त्यांची चरित्रे वाचताना असे वाटते की चर्चच्या इतिहासात मानवी जीवनाच्या प्रत्येक अवस्थेला पावित्र्य लाभले आहे आणि प्रत्येक अवस्था माणसांना त्यांच्या निर्माणकर्त्याच्या अधिक जवळ नेण्याचे साधन ठरली आहे. पण आपल्या सृष्टीतील जीवांसमोर पवित्रतेची किती विविध रूपे उलगडून दाखवावीत, याला निर्माणकर्त्याच्या दृष्टीने मर्यादा नाही. बाल येशूच्या व पवित्र मुखाच्या सिस्टर थेरेस यांची कहाणी प्रथम वाचताना अनेकांना जवळजवळ धक्काच बसला. कठोर नियम पाळणाऱ्या एका धर्मसंघातील ही अगदी तरुण भगिनी जगापासून पूर्णपणे अलिप्त राहून, कुणाच्या नजरेस न पडता प्रार्थना व आत्मसंयमाची साधना करत होती. तरीही ती आपल्यासमोर येते आणि तिच्या दैवी वराने ज्या घनिष्ठ मैत्रीसाठी तिला प्रेमाने बोलावले, त्या मैत्रीची अद्भुते ती साऱ्या जगाला उलगडून दाखवते. सिस्टर थेरेस यांना ज्या वाटेने नेण्यात आले, ती कार्मेलमधील जीवनाची नेहमीची वाट नव्हती, हे खरे. मध्यस्थीच्या ज्या अद्भुत प्रेषितकार्यासाठी कार्मेलच्या बहुतेक भगिनी आपले जीवन वाहतात, ते पार पाडण्यासाठी त्यांना ज्या मार्गाने बोलावले जाते, तोही थेरेस यांचा मार्ग नव्हता. पण हेही तितकेच निश्चित आहे की, त्यांच्या बाबतीत देवासाठी केलेले कार्य आणि त्यांचे प्रेषितकार्य मठाच्या भिंतींआड बंदिस्त राहणार नव्हते, किंवा पृथ्वीवरील त्यांच्या मोजक्या वर्षांपुरते मर्यादित राहणार नव्हते.
सर्वप्रथम, देव त्यांच्या आत्म्यात कसे कार्य करीत होता, याची नोंद त्यांनी आज्ञापालन म्हणून लिहून ठेवली, हे आपल्याला माहीत आहे. शिवाय, त्यांच्या मध्यस्थीने आश्चर्य वाटावे इतक्या विपुल प्रमाणात लाभलेल्या कृपांचा दीर्घ वृत्तांत हाच पुरेसा पुरावा आहे की त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण आणि आगळ्या पाचारणाची कहाणी दैवी अनुमती व मार्गदर्शनाशिवाय सर्व देशांतील कॅथलिकांचा सामायिक ठेवा झाली नाही. मानवजातीवरील आपल्या प्रेमाची रहस्ये गुप्त ठेवणे आणि ती प्रकट करणे हे देवाच्याच हाती आहे. सिस्टर थेरेस यांच्या बाबतीत आपल्या गरजांचा उदारपणे विचार करून ही रहस्ये उलगडून दाखवण्याची देवाची इच्छा होती.
आपला दैवी गुरु आपल्या या निवडलेल्या छोट्या सेविकेद्वारे आपल्याला कोणते गुप्त खजिने उलगडून दाखवतो?
देवाच्या सेवेत साधेपणा राखण्याची, पुन्हा पुन्हा करावी लागणारी लहान कर्तव्ये नेमकेपणाने पार पाडण्याची आणि ज्याने आपल्याला निर्माण केले, आपला उद्धार केला आणि आपल्याला पवित्र केले, त्याच्यावर पूर्ण भरवसा ठेवण्याची ही जुनीच कथा आहे. नम्रता, स्वतःला पुढे न करणे, आज्ञाधारकपणा, गाजावाजा न करता जगणे, देवावर आणि दुसऱ्यांवर अढळ प्रेम करणे, आणि या साऱ्यांसाठी लागणारा आत्मसंयम व सततची धडपड—हे सर्व या छोट्या संताच्या जीवनकथेच्या प्रत्येक पानावर दिसते. ही पाने उलटताना आपल्या अंतःकरणावर एक धडा ठसतो: आपल्या स्वर्गातील पित्याला संतोष देण्याचा सर्वांत खात्रीचा आणि सुरक्षित मार्ग म्हणजे त्याच्या दृष्टीत सदैव लहान मुलांसारखे राहणे. हे पुस्तक वाचून ज्यांची अंतःकरणे भक्तीने पेट घेतात, अशा आपल्या अनेक भक्तांना सिस्टर थेरेस आत्म्याच्या व शरीराच्या आरोग्यासाठी अद्भुत देणग्या मिळवून देतील, यात शंका नाही; यापूर्वीही त्यांनी असे अनेकदा केले आहे. पण एका अढळ सत्याची खोल आणि फलदायी जाणीव त्यांनी आपणा सर्वांना, एकालाही न वगळता, मिळवून द्यावी: आपल्या स्वर्गीय पित्याची इच्छा पूर्ण करताना आपण लहान मुलांसारखे झालो नाही, तर आपल्या चिरंतन निवासात आपल्याला प्रवेश करता येणार नाही.
कार्डिनल फ्रान्सिस बॉर्न, वेस्टमिन्स्टरचे महाधर्माध्यक्ष.
धन्य कुमारी मरियेच्या मंदिरातील समर्पणाचा सण, 1912.
प्रस्तावना: मारी फ्रांस्वाझ थेरेस मार्तँ यांचे आईवडील & जन्म
सप्टेंबर 1843 मध्ये एक वीस वर्षांचा तरुण ग्रेट सेंट बर्नार्डचा डोंगर चढून गेला. आल्प्सच्या वैभवाने त्याच्या संवेदनशील मनाला खोलवर स्पर्श केला आणि त्याचे डोळे पवित्र उत्साहाने चमकले. देवाच्या निर्मितीच्या सौंदर्यात त्याचे स्वतःचे सौंदर्य पाहण्याची सवय असलेल्या त्या डोळ्यांत लवकरच अश्रू तरळले. तो थोडा वेळ थांबला आणि मग पुन्हा वाटेला लागला. लवकरच तो त्या प्रसिद्ध मठात पोहोचला. त्या उंचीवरून दीपस्तंभाप्रमाणे तो मठ श्रद्धेचे आणि उदात्त सेवाप्रेमाचे किरण दूरवर पसरवत होता.
पाहुण्याच्या चेहऱ्यावरचा मोकळेपणा आणि प्रांजळपणा मठप्रमुखांच्या मनाला भावला आणि त्यांनी नेहमीपेक्षाही अधिक अगत्याने त्याचे स्वागत केले. लुई जोझेफ स्तानिस्लास मार्तँ असे त्या यात्रेकरूचे नाव होते. त्याचा जन्म 22 ऑगस्ट 1823 रोजी बोर्दो येथे झाला. त्या वेळी त्याचे वडील, एक शूर आणि श्रद्धाळू सैनिक, तिथल्या लष्करी तुकडीत कॅप्टन होते. त्याच्या बाप्तिस्म्याच्या वेळी बोर्दोचे संतवृत्तीचे धर्माध्यक्ष म्हणाले, “देवाने या बाळाला स्वतःसाठी आधीच निवडले आहे.” पुढील घटनांनी त्यांचे शब्द खरे ठरवले. गारोन नदीकाठच्या या शहरातून त्याचे आईवडील निम्न नॉर्मंडीतील आलांसों येथे राहायला गेले. जुन्या घराप्रमाणेच नव्या घरातही लुई हा घरातला लाडका शेंडेफळ होता.
स्वित्झर्लंडमधील सरोवरांचे, पर्वतांचे आणि आकाशाचे सौंदर्य या प्रवाशाला दूरच्या आलांसोंहून खेचून घेऊन आले नव्हते. आपले आयुष्य देवाला अर्पण करण्यासाठी तो मठात आला होता, आणि त्याने बहुतेक प्रवास पायीच केला होता. त्याचा हेतू कळल्यावर मठप्रमुखांनी त्याला लॅटिन कितपत येते, हे विचारले. तेव्हा त्या तरुणाने लॅटिनचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला नव्हता, असे त्यांच्या लक्षात आले. “बाळा, मला खरोखर वाईट वाटते,” ते आदरणीय साधू म्हणाले. “ही अट पूर्ण करणे आवश्यक आहे. पण धीर सोडू नकोस. आपल्या देशात परत जा, मन लावून अभ्यास कर. तुझा अभ्यास पूर्ण झाला की आम्ही तुला खुल्या मनाने स्वीकारू.”
लुई निराश झाला. तो घरी परतायला निघाला—त्याच्या दृष्टीने जणू हद्दपारीलाच निघाला होता. पण लवकरच त्याला स्पष्ट झाले की त्याचे जीवन एका वेगळ्या, पण तितक्याच फलदायी मार्गाने देवाला अर्पण होणार होते आणि आल्प्समधला तो मठ त्याच्यासाठी केवळ एक गोड आठवण राहणार होता.
* * * * * *
लुई मार्तँचा प्रयत्न निष्फळ ठरल्यानंतर काही वर्षांनी आलांसोंमध्येच तसाच एक प्रसंग घडला. झेली गेऱँ ही देखणी आणि भक्तिमान तरुणी आपल्या आईसोबत सेवाभावी धर्मभगिनींच्या मठात गेली. तिथे प्रवेश मिळेल, अशी तिला आशा होती. त्या धर्मभगिनींच्या सेवाकार्यात सहभागी व्हावे, अशी तिची कित्येक वर्षांची इच्छा होती; पण ती पूर्ण होणार नव्हती. त्यानंतर झालेल्या भेटीत पवित्र आत्म्याच्या मार्गदर्शनाने मठप्रमुख भगिनींनी निःसंकोचपणे ठरवले की झेलीला मठीय जीवनाचे बोलावणे नाही. तिने संसारात राहावे, अशी देवाची इच्छा होती. म्हणून ती आपल्या आईवडिलांकडे, थोरल्या बहिणीच्या आणि धाकट्या भावाच्या सहवासात परतली. थोड्याच दिवसांनी तिच्या लाडक्या बहिणीने ल मां येथील मरियेच्या भेटीच्या मठात प्रवेश केला आणि तिच्यामागे मठाचे दरवाजे बंद झाले. तेव्हा झेलीचे विचार पवित्र विवाहसंस्काराकडे वळले. ती वारंवार प्रार्थना करी: “हे माझ्या देवा, माझ्या लाडक्या बहिणीप्रमाणे तुझी वधू होण्यास मी पात्र नाही; म्हणून तुझी पवित्र इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मी विवाह करीन. मला अनेक मुलांची आई कर आणि ती सर्व मुले तुला समर्पित व्हावीत, अशी कृपा कर, ही माझी तुला कळकळीची विनंती आहे.”
देवाने तिची प्रार्थना ऐकली. 12 जुलै 1858 रोजी अलांसोंच्या सुंदर नोत्र दाम चर्चमध्ये तिचा लुई मार्तँ यांच्याशी विवाह झाला. त्या विवाहापर्यंत घडलेल्या घटनांत देवाचा हात स्पष्ट दिसत होता. शुचिर्भूत तोबियाप्रमाणे ते विवाहबंधनात जोडले गेले—“केवळ संततीवरील प्रेमापोटी, जेणेकरून त्यांच्या संततीमध्ये देवाच्या नावाचा युगानुयुगे जयजयकार व्हावा.” या पवित्र बागेत नऊ शुभ्र फुले उमलली. त्यांपैकी चार कळ्या पूर्ण उमलण्याआधीच स्वर्गोद्यानात लावल्या गेल्या, तर पाच फुले पृथ्वीवरील देवाच्या कुंपणबंद बागांत सामावली गेली: एकीने काँ येथील मरियेच्या भेटीच्या मठात प्रवेश केला, तर इतर चौघींनी लिझियेच्या कार्मेल मठात प्रवेश केला.
पाळण्यात असल्यापासूनच सर्व मुलांना निष्कलंक मरियेला समर्पित करण्यात आले आणि सर्वांना तिचे नाव देण्यात आले: मारी लुईझ, मारी पोलीन, मारी लेओनी, साडेचार वर्षांची असताना मरण पावलेली मारी एलेन, मारी जोसेफ लुई, मारी जोसेफ जाँ बातिस्त, मारी सेलीन, तीन महिन्यांची असताना मरण पावलेली मारी मेलानी तेरेझ आणि सर्वांत शेवटी, मारी फ्रांस्वाझ तेरेझ.
ते दोन्ही मुलगे म्हणजे प्रार्थना आणि अश्रूंचे फळ होते. पहिल्या चार मुलींच्या जन्मानंतर, याजक आणि मिशनरी होईल असा मुलगा लाभण्याची कृपा देवाकडून मिळवून द्यावी, अशी विनवणी त्यांच्या आईवडिलांनी संत योसेफाकडे केली. लवकरच त्यांना मारी जोसेफ हा मुलगा लाभला. त्याच्या गोड बाललीलांनी सर्वांची मने जिंकली. पण पाच महिने होत नाहीत तोच स्वर्गाने काही काळासाठी दिलेले ते बाळ परत मागितले. त्यानंतर त्यांनी आणखी कळकळीने नोव्हेना केल्या.
पृथ्वीवर गौरवशाली आणि अनंतकाळात वर्णनातीत असलेले याजकपद किती महान आहे, हे त्या ख्रिस्ती आईवडिलांना इतके चांगले उमगले होते की आपल्या कुटुंबात एखादा याजक व्हावा, अशी त्यांना मनापासून आस होती. काहीही झाले तरी आपल्या घरात प्रभूचा एक याजक असावा, जो प्रेषित होईल आणि कदाचित हुतात्माही होईल, असे त्यांना वाटत होते. पण “प्रभूचे विचार आपले विचार नाहीत; त्याचे मार्ग आपले मार्ग नाहीत.” आणखी एका छोट्या जोसेफचा जन्म झाला आणि त्याच्याबरोबर त्यांची आशा पुन्हा बळावली. पण हाय! नऊ महिने जेमतेम उलटले असतील, तोच त्यानेही हे जग सोडले आणि तो देवदूत झालेल्या आपल्या भावाला जाऊन मिळाला.
त्यांनी पुन्हा मुलगा मागितला नाही. तरी भविष्याचा पडदा उचलता आला असता, तर त्यांच्या दुःखाने जड झालेल्या अंतःकरणांना नक्कीच दिलासा मिळाला असता. देव त्यांना असे एक मूल देणार होता, जे केवळ चीनमध्येच नव्हे, तर पृथ्वीच्या शेवटच्या टोकापर्यंत दैवी प्रेमाचा संदेश नेणार होते.
एवढेच नव्हे, तर ते स्वतःही प्रेषित म्हणून झळकणार होते. आत्मचरित्राच्या पोर्तुगीज आवृत्तीच्या सुरुवातीच्या एका पानावर एका नामवंत जेसुइटचे हे अर्थपूर्ण शब्द वाचायला मिळतात:
“बाल येशूच्या सिस्टर तेरेझ यांचे धन्य आईवडील लुई जोसेफ स्तानिस्लास मार्तँ आणि झेली गेरेँ यांच्या पवित्र स्मृतीस—सर्व ख्रिस्ती आईवडिलांसाठी आदर्श म्हणून.”
आपल्या वाट्याला असे प्रेषितकार्य येईल, याची त्यांना कल्पनाही नव्हती. तरी देवाने ठरवलेल्या वेळी त्याच्या हातची साधने होण्यासाठी ते दिवसागणिक आपले आत्मे तयार करत होते. प्रभूने त्यांच्या खांद्यावर ठेवलेले अनेक क्रूस त्यांनी प्रेमाने आणि त्याच्या इच्छेला शरण जाऊन स्वीकारले. संकटाच्या अंधाऱ्या घडीला त्या प्रभूचे ‘पिता’ हे ममतेचे नाव किती खरे आहे, याची सर्वाधिक प्रचीती येते.
दर सकाळी ते मिस्साला जात आणि पवित्र प्रभुभोजनाच्या मेजापाशी एकत्र गुडघे टेकत. चर्चने सांगितलेले उपवास आणि अभक्ष्यवर्जनाचे नियम ते काटेकोरपणे पाळत. मित्रांनी आक्षेप घेतला तरी रविवारी ते सर्व कामांपासून पूर्ण विश्रांती घेत. भक्तिपर वाचन ही त्यांची सर्वांत आवडती करमणूक होती. कॅप्टन मार्तँ यांच्या हृदयस्पर्शी उदाहरणाप्रमाणे ते एकत्र प्रार्थना करत. कॅप्टन मार्तँ इतक्या भक्तिभावाने हे आमच्या पित्या ही प्रार्थना म्हणत की सर्वांच्या डोळ्यांत अश्रू येत. अशा रीतीने श्रेष्ठ ख्रिस्ती सद्गुण त्यांच्या घरात बहरले. संपत्ती आली तरी तिच्याबरोबर चैनीला थारा मिळाला नाही; साधेपणा मात्र त्यांनी नेहमी कटाक्षाने जपला.
“बहुतेक लोक किती भ्रमात आहेत!” श्रीमती मार्तँ नेहमी म्हणत. “श्रीमंत असले की त्यांना लगेच मानमरातब हवा असतो; तो मिळाला तरी ते असमाधानीच राहतात. कारण देवाव्यतिरिक्त दुसरे काही शोधणाऱ्या अंतःकरणाला कधीच समाधान लाभत नाही.”
आई म्हणून तिची सारी आकांक्षा स्वर्गाकडे लागली होती. “माझी चार मुले तर आता आपापल्या ठिकाणी सुखाने स्थिरावली आहेत,” असे तिने एकदा लिहिले. “बाकीचीही त्या स्वर्गराज्यात जातील. त्यांचा संघर्ष अधिक काळ चाललेला असेल, म्हणून अधिक पुण्यसंचय घेऊन ती तिथे पोहोचतील.”
या दोघांच्या निष्कपट अंतःकरणातील भक्ती नानाविध प्रेमकृत्यांतून सहज व्यक्त होत असे. श्रद्धेच्या प्रसारासाठी पती-पत्नी दरवर्षी आपल्या कमाईतला मोठा वाटा बाजूला ठेवत. अडचणीत सापडलेल्या गरिबांना ते मदत करत आणि स्वतःच्या हातांनी त्यांची सेवा करत. एकदा गजबजलेल्या रस्त्यावर श्री. मार्तँ यांनी दयाळू शोमरोनीप्रमाणे मद्यधुंद अवस्थेत जमिनीवर पडलेल्या एका माणसाला उठवले, त्याच्या अवजारांची पिशवी स्वतः घेतली आणि त्याला हाताचा आधार देत घरी पोहोचवले. हे रस्त्यावरच्या लोकांनी पाहिले. दुसऱ्या एका प्रसंगी रेल्वे स्थानकावर त्यांना अपस्माराचा त्रास असलेला एक गरीब, उपाशी माणूस दिसला. दूरच्या आपल्या घरी परत जाण्यासाठी त्याच्याकडे पैसे नव्हते. त्याची अवस्था पाहून मार्तँ यांना इतकी दया आली की त्यांनी आपली टोपी काढली, त्यात स्वतःची देणगी टाकली आणि त्या माणसासाठी प्रवाशांकडे मदत मागू लागले. भरभरून पैसे जमा झाले आणि त्या आजारी माणसाने कृतज्ञतेने ओथंबलेल्या अंतःकरणाने आपल्या उपकारकर्त्याला आशीर्वाद दिला.
लोक काय म्हणतील या क्षुद्र भीतीपोटी त्यांनी आपल्या ख्रिस्ती प्रतिष्ठेला कधीही कमीपणा येऊ दिला नाही. ते कोणाच्याही सोबत असले, तरी चर्चसमोरून जाताना परमपवित्र साक्रामेंताला नेहमी वंदन करत; आणि एखादा धर्मगुरू भेटला की त्यांना आदराने अभिवादन केल्याशिवाय राहत नसत. त्यांच्या उपस्थितीत कोणी ईश्वरनिंदा करण्याचे धाडस केले, तर त्याला गप्प करण्यास त्यांचा एक शब्द पुरेसा असे.
त्यांच्या सद्गुणांचे फळ म्हणून देवाने आपल्या या विश्वासू सेवकावर ऐहिक आशीर्वादांचाही वर्षाव केला. 1871 मध्ये त्यांना आपला सराफीचा व्यवसाय सोडून र्यू सेंट ब्लेझ या रस्त्यावरील एका घरात निवृत्त जीवन जगता आले. मात्र, मादाम मार्टिन यांनी सुरू केलेले सुईने नक्षीदार लेस विणण्याचे काम चालूच राहिले.
याच घरात “येशूच्या इवल्या फुलाने” प्रथम जगाचा प्रकाश पाहिला. आपल्या आत्मचरित्रात ती पुन्हा पुन्हा स्वतःला इवले फूल या नम्र नावाने संबोधते. हे नाव तिच्या नम्रतेचे, निर्मळतेचे, साधेपणाचे आणि तिच्या आत्म्यातील काव्यमयतेचेही प्रतीक आहे, असे म्हणता येईल. तिच्या आवडत्या संत हुतात्म्यांपैकी एकाने—आता धन्य म्हणून गौरविलेले तेओफान वेनार यांनी—हेच नाव कसे वापरले, हे वाचकांना उपसंहारात कळेल. आपल्या आत्मचरित्राच्या हस्तलिखिताला तिने असे शीर्षक दिले: “एका इवल्याशा पांढऱ्या फुलाच्या वसंताची कहाणी”. खरोखरच ती तशी कहाणी होती; कारण जीवनाच्या हिवाळ्याची कडाक्याची थंडी येण्याच्या कितीतरी आधी ते फूल स्वर्गात बहरत होते.
मात्र, लुई मार्टिन आणि झेली गेरँ यांचे हे नववे अपत्य ऐन हिवाळ्यात, 2 जानेवारी 1873 रोजी जन्मले. मारी आणि पॉलिन नाताळच्या सुट्टीसाठी ल मांच्या व्हिजिटेशन कॉन्व्हेंटमधून घरी आल्या होत्या. पुढे धर्मगुरू होईल असा मुलगा अजूनही लाभला नाही, याची थोडी खंत वाटली, हे खरे; पण ती लवकरच ओसरली आणि या चिमुकलीला स्वर्गाकडून मिळालेली खास देणगी मानण्यात आले. पुढे तिचे लाडके वडील तिला आपली “इवली राणी” म्हणण्यात आनंद मानत; कधी कधी त्याला “फ्रान्स आणि नवारची” ही भारदस्त पदवीही जोडत.
त्या हिवाळी सकाळी इवल्या राणीचे खरोखरच प्रेमाने स्वागत झाले. त्याच दिवशी नंतर एका गरीब, निराधार मुलाने त्या आनंदी घराची दाराची घंटी संकोचाने वाजवली आणि एक कागद दिला. त्यावर या साध्या ओळी लिहिल्या होत्या:
“हस आणि लवकर वाढ; सगळेच तुला आनंदाकडे, गोड प्रेमाकडे आणि अतिशय मायेच्या जपणुकीकडे बोलावत आहे. पहाटेच्या वेळी आनंदाने हस, हे क्षणभराची कळी! कारण तू एक डौलदार गुलाब होशील.”
किती सुंदर भाकीत होते ते! त्या कळीच्या पाकळ्या उमलल्या आणि तिचा गुलाब झाला—प्रेमाचा गुलाब. पण तो फार काळ टिकला नाही, “अवघ्या एका सकाळपुरताच!”
* * * * * *
4 जानेवारी रोजी बाप्तिस्म्याचा संस्कार देण्यासाठी तिला नोत्र दाम चर्चमध्ये नेण्यात आले. तिची सर्वांत मोठी बहीण मारी तिची धर्ममाता झाली आणि बाळाला मारी फ्रांस्वाझ तेरेझ हे नाव देण्यात आले.[1]
सुरुवातीला सगळीकडे आनंद होता; पण लवकरच ती कोवळी कळी आपल्या नाजूक देठावर मान टाकू लागली. ती वाचण्याची आशा फारच कमी होती—ती कोमेजून जाणार, असेच वाटत होते. “तू संत फ्रान्सिस द साल यांची प्रार्थना केली पाहिजेस,” असे तिच्या मावशीने ल मांच्या कॉन्व्हेंटमधून लिहिले, “आणि बाळ बरे झाले, तर तिला तिच्या दुसऱ्या नावाने, फ्रान्सेस म्हणून हाक मारशील, असे वचन दिले पाहिजेस.” हे शब्द आईच्या काळजात तलवारीसारखे घुसले. आपल्या तेरेझच्या पाळण्यावर वाकून ती शेवटाची वाट पाहत म्हणाली, “आशेचा शेवटचा किरणही मावळेल, तेव्हाच तिला फ्रान्सेस म्हणण्याचे वचन मी देईन.”
सौम्य स्वभावाच्या संत फ्रान्सिस यांनी कार्मेल संघाच्या महान सुधारक संत तेरेसा यांच्या मानार्थ आपल्या नावाचा आग्रह सोडला: बाळ बरे झाले आणि तिचे गोड ‘तेरेझ’ हे नावही कायम राहिले. मात्र, बाळाला गावाकडे एका दाईकडे पाठवणे भाग पडले, तेव्हा आईच्या आनंदाला दुःखाची किनार लाभली. तिथे ती “इवली गुलाबकळी” अधिकच सुंदर होत गेली. काही महिन्यांनी तिची प्रकृती पुरेशी सुदृढ झाली आणि तिला पुन्हा आलेन्सोंला आणता आले. र्यू सेंट ब्लेझ येथील घरात आपल्या पुण्यशील आईच्या सहवासात घालवलेल्या त्या थोड्याशा पण आनंदी काळाच्या आठवणी तिच्या मनात विलक्षण जिवंत होत्या. आज 42 क्रमांकाच्या घराच्या बाल्कनीवरील फलक येणाऱ्या-जाणाऱ्यांना सांगतो की बाल येशू आणि पवित्र मुखाची सिस्टर तेरेझ नावाची एक कार्मेल धर्मभगिनी येथे जन्मली. मादाम मार्टिन आणि त्यांच्या कार्मेलवासी कन्येची स्वर्गात भेट होऊन पंधरा वर्षे झाली आहेत. तिचे पार्थिव अवशेष गौरवमय पुनरुत्थानाची वाट पाहत ज्या कबरीत विसावले आहेत, तिथे येणाऱ्या यात्रेकरूंपेक्षा इवल्या फुलाने जिथे प्रथम जगाचा प्रकाश पाहिला त्या जन्मस्थळी येणारे यात्रेकरू कमी असले, तरी त्यांची संख्याही हजारोंत आहे. इंग्रजी बोलणाऱ्या यात्रेकरूंना आणखी एका गोष्टीचा आनंद लाभतो: तिच्या प्रभावाने कॅथलिक विश्वास स्वीकारलेल्यांपैकी सर्वांत उल्लेखनीय व्यक्ती—स्कॉटलंडच्या युनायटेड फ्री चर्चमधून ख्रिस्ताच्या खऱ्या कळपात दाखल झालेले पहिले पाळक—आपल्याप्रमाणेच कॅथलिक विश्वास स्वीकारलेल्या पत्नीसह यात्रेकरूंचे आपुलकीने आदरातिथ्य करतात.
* * * * * *
मादाम मार्तँ यांच्या भाऊबहिणींबद्दल येथे थोडेसे सांगणे उचित ठरेल. त्यांच्या बहिणीने—संघीय जीवनात सिस्टर मारी दोसिथे या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या साध्वीने—ल माँ येथे इतके पवित्र जीवन जगले की एकोणिसाव्या शतकातील कदाचित सर्वांत ख्यातनाम बेनेडिक्टिन धर्मसंन्यासी डॉम गेरांजे यांनी त्यांचा उल्लेख आदर्श साध्वी म्हणून केला. स्वतःच्या कबुलीनुसार, अगदी लहानपणापासून त्यांनी जाणूनबुजून एखादी किरकोळ चूकही केली नव्हती. 24 फेब्रुवारी 1877 रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या पावित्र्याने दरवळलेल्या याच मठात त्यांची भाची पॉलिन मार्तँ हिचे शिक्षण झाले. पॉलिन ही थेरेझची मोठी बहीण आणि तिची «छोटी आई» होती; कार्मेल मठात पाच वर्षे ती थेरेझची मठाध्यक्षा होती. लिझ्येमधील संत बेनेडिक्ट यांच्या परंपरेतल्या साध्वींकडून, आपल्या शिक्षिकांकडून, या छोट्या फुलाने उपासनेची भावना आत्मसात केली असावी. म्हणूनच मृत्यूपूर्वी ती म्हणू शकली, «सामुदायिक प्रार्थनेत योग्य रीतीने सहभागी व्हावे आणि विधिप्रार्थना निर्दोषपणे म्हणावी, अशी माझ्याहून अधिक उत्कट इच्छा कोणाला असणे शक्य आहे, असे मला वाटत नाही.» पण तिच्या आत्मचरित्राच्या पानोपानी जाणवणाऱ्या संत फ्रान्सिस द सेल्स यांच्या मधुर भाववृत्तीची काही मुळे ल माँ येथून लाभलेल्या संस्कारांत शोधता येणार नाहीत का?
झेली गेरँ यांच्या भावाची ओळख वाचकाला थेरेझच्या कथनातून होईल. लिझ्ये येथे त्यांचे औषधांचे दुकान होते. तेथेच त्यांची मुलगी जीन गेरँ हिचा विवाह डॉ. ला नेल यांच्याशी झाला आणि त्यांची धाकटी मुलगी मारी हिने कार्मेल मठात प्रवेश केला. थेरेझचे मामा आपल्या परदेशी मिशनऱ्यांचे जिव्हाळ्याचे मित्र होते. त्यांच्या दानकार्यामुळे त्यांना एका आफ्रिकी राजाचे बाप्तिस्मा-पिता होण्याचा मान मिळाला. आपल्या देशात मिशनकार्य करणाऱ्या कॅथलिक वृत्तपत्रसेवेलाही ते सदैव निष्ठेने पाठिंबा देत. लिझ्ये येथे परमपवित्र ख्रिस्तप्रसादाच्या रात्रीच्या आराधनेची प्रथा त्यांनी सुरू केली आणि संत व्हिन्सेंट द पॉल संस्थेचे ते उत्साही सदस्य होते. 28 सप्टेंबर 1909 रोजी त्यांना विपुल प्रतिफळ स्वीकारण्यासाठी देवाचे बोलावणे आले. खरोखरच, नॉर्मंडीच्या भूमीत श्रद्धेचा दिवा विझलेला नाही.
पत्नीच्या निधनानंतर थेरेझचे वडीलही तूक नदीच्या खोऱ्यातील सुंदर सफरचंदांच्या बागांमध्ये वसलेल्या त्या रम्य नगरात राहायला आले. संत याकोब आणि संत पेत्र यांची देखणी जुनी चर्चे आणि जुन्या काळच्या आगळ्यावेगळ्या घरांचे अप्रतिम नमुने यांमुळे लिझ्ये विशेष लक्ष वेधून घेते. त्यांपैकी काही घरे तर बाराव्या शतकातली आहेत. श्रद्धेच्या बाबतीत हे नगर ना विशेष उत्साही होते, ना विरोधी. 1877 मध्ये मारी फ्रांस्वाझ थेरेझ मार्तँ या नव्या रहिवाशामुळे आपल्या नगराचे नाव अजरामर होईल, याची तेथील रहिवाशांना कल्पनाही नव्हती.
* * * * * *
«लिझ्येतील मठाची छोटी खोली पाहिली की इसोला येथील धन्य गॅब्रिएल यांच्या खोलीची आठवण होते. जीवनाची तीच शांत, अखंड वाटचाल, छोट्या गोष्टींतील तीच विलक्षण निष्ठा आणि दैवी प्रेमाच्या त्याच ज्वाला—सर्वस्व भस्म करणाऱ्या, तरीही लपलेल्या. बालक येशूचा साधेपणा आणि मरिया व योसेफ यांचे शांत, अथांग प्रेम यांनी भरलेले नाझरेथ—वंदनीय, तरीही अनुकरण करता येण्याजोगे ते नाझरेथ—तिची भाववृत्ती समजून घेण्याची गुरुकिल्ली आहे. तिचे आत्मचरित्र त्या तीस अप्रकट वर्षांची शिकवण पुन्हा सांगते, इतकेच.»[2]
आणि ती शिकवण तिचे आत्मचरित्र अशा मोहक रीतीने सांगते की तिला तोड नाही. लोयोलाचे संत इग्नेशियस यांचे एक चरित्रकार[3] लिहितात, «या तपश्चर्येच्या आचार्याला बागेची आणि फुलांची फार आवड होती. आपल्या अभ्यासिकेच्या सज्जात बसून ते ताऱ्यांकडे पाहत राहत. अशाच एका वेळी लाइनेझने त्यांना म्हणताना ऐकले, ‘अहा, स्वर्गाकडे पाहिले की ही पृथ्वी मला किती हीन वाटते!’ … अशाच प्रकारची कल्पनाशीलता त्या युगातील सर्व उदात्त व्यक्तींमध्ये होती; आपल्या संकुचित काळात मात्र तिची अवहेलना होते. आपल्या काळातले संतसुद्धा कमी तेजस्वी भाषेत बोलतात. सर्वत्र पसरलेल्या उपयोगितावादाच्या काळ्या धुक्यातून पावित्र्यही जणू ‘तेजाची किरणे हिरावून घेतल्यासारखे’ दिसते. ही भौतिकता माणसांनी आपल्या आत्म्याच्या फुफ्फुसांपर्यंत श्वासातून आत घेतली आहे.»
पुढील प्रकरणांच्या संत लेखिकेबद्दल मात्र असे म्हणता येत नाही, जरी भाषांतरात तिची भाषा «कमी तेजस्वी» भासत असली तरी. कॅम्पियन किंवा इग्नेशियस, आविलाच्या तेरेसा किंवा क्रुसाचे संत योहान यांच्या लेखनाप्रमाणेच तिच्या स्वतःच्या अनुपम लेखनातही काव्यात्मता पावित्र्याची सेविका आहे. फुलांवर प्रेम करणाऱ्या, ताऱ्यांचे निरीक्षण करणाऱ्या या नव्या «गुलाबांची उधळण करणाऱ्या» साध्वीने दहा लाख हृदये त्या «हीन पृथ्वीवरून» आणि त्या «काळ्या धुक्यातून» थेट देवाच्या सिंहासनापर्यंत उंचावली आहेत; आणि तिच्या कार्याची अजून कुठे सुरुवात झाली आहे.
आता पुढचे कथन स्वतः सिस्टर थेरेझ यांच्या लेखणीतून येईल. त्यांचे शब्द केवळ प्रेमाविषयी सांगणार नाहीत, तर हृदयात प्रेमाची आग पेटवतील. त्याच वेळी, «वयाच्या तिसऱ्या वर्षापासून प्रेमळ देवाला कोणत्याही गोष्टीसाठी कधीही नकार दिला नाही» अशा एका आत्म्यात देवाने कसे कार्य केले, हेही ते उलगडून दाखवतील. हे आत्मचरित्र लिहिणे ही आज्ञापालनाची कृती होती. ते लिहिण्याची आज्ञा देणाऱ्या मठाध्यक्षांचा सरळ हेतू एवढाच होता की त्यातून स्वतःला आध्यात्मिक बोध मिळावा. पण त्या पानांचा सुगंध असा होता की ती सर्वांसाठी प्रकाशित करावीत, असा सल्ला त्यांना देण्यात आला. त्यांनी 1899 मध्ये एका आत्म्याची कहाणी. या शीर्षकाने ते प्रकाशित केले. एम. एच. झ्येवित्स्की यांनी केलेले इंग्रजी भाषांतर 1901 मध्ये प्रसिद्ध झाले.
या नव्या अनुवादात सिस्टर तेरेझ यांच्या बालपणाची, कुमारवयाची आणि मठातील अल्प काळाची कथा अधिक सविस्तर सांगितली आहे. त्यात त्यांच्या “गुलाबां”विषयी सांगितले आहे आणि त्यांनी साऱ्या जगाला दिलेला संदेश जगभर प्रचलित असलेल्या आपल्या भाषेत पुन्हा मांडला आहे—देवाच्या दयाळू प्रेमाचा सनातन संदेश आणि “भरवसा व आत्मसमर्पण” यांचा त्याच्याकडे नेणारा सदैव नवा मार्ग.
संपादक. ______________________________
[1] बाप्तिस्म्याची नोंद आणि तिच्यावरील अनेक स्वाक्षऱ्या भेट देणाऱ्यांना दाखवल्या जातात. त्या सुंदर गॉथिक चर्चच्या बाप्तिस्मागृहातील एक स्मृतिफलक यात्रेकरूंना सांगतो की इथेच ती “छोटी राणी” देवाचे लेकरू झाली. [संपा.]
[2] “लहान मुलांसारखे”: सिस्टर तेरेझ यांचे संक्षिप्त चरित्र. रॉचडेल येथील ऑर्फन्स प्रेसने प्रकाशित केले.
[3] फ्रान्सिस थॉम्पसन.
एका आत्म्याची कथा या पुस्तकाची अनुक्रमणिका
संत तेरेझ यांची शिकवण: देवाच्या छोट्या फुलाचे शहाणपण या पुस्तकाची अनुक्रमणिका
